биһирээ диэнтэн атаах. «Тойон убайбар аналлаах Хотун дьахтар онус ойох Бэйэҕинэн кэлбиккэр Биһирээхтээн тураммын..
Биэс чупчурҕан иннэлээх Бэлэспинэн күлэбин!» — диэн баран, Быһыы тупсаран, быар куустан, Быакайа сытыйан турдаҕа. П. Ядрихинскай

дьүһ. туохт. Өттүктээх, сарыннаах эрээри биилгинэн лаппа синньээн көһүн. ☉ Иметь тонкую талию
Кыыс оҕо кылаан бэрдэ! Хаас-харах хамсатар, Уос-тиис оҥостор, Быһыы-тутуу быакайар, Тыгыл-игил тыынар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Айыы Умсуур удаҕан Дүҥүрүн туппутунан Быакайа эккирээн, Тиийэн кэллэ. П. Ойуунускай
«Бэлэспинэн күлэбин!» — диэн баран, Быһыы тупсаран, быар куустан, Быакайа сытыйан турдаҕа. П. Ядрихинскай

дьүһ. туохт. Эттээх уоскун чорбоччу тут. ☉ Выставлять, вытягивать свои мясистые губы
[Чоочо:] Миигин, отчут оҕо оҥостон, Ороскуота суох оту сиэри Орбойо сытыйан тураҕын дуо, ороспуой? А. Софронов
ср. бур. орбойхо ‘торчать, выдаваться’, кирг. ормой ‘быть насупившимся, молчаливым; выдаваться (напр., о носе)’

дьүһ. туохт. Биир хараҕы быһа симэн, атынынан быччаччы көр. ☉ Косить, смотреть широко раскрытым выпученным глазом, напряжённо прищурив второй. Саҥата суох оччойон олордо
□ Ыалдьыт иннигэр киирэн өрө оччойон турума. ПЭК СЯЯ
[Чоочо:] Ол тоҕо аччыгыйай! Онон эрэ уолдьаһыа диэн, оччойо сытыйан тураҕын дуо? А. Софронов
Аҕам: «Ахчайбыта “а”, оччойбута “о” диэн, ынайбыта “ы” диэн, экчэйбитэ “э” диэн, кыамыллыбыта “к” диэн буолар», — диэтэ. Р. Кулаковскай

дьүһ. туохт. Кытаанах, өһөс, куруубай дьүһүннэн (былларыттаҕас улахан томороон сирэйдээх киһи туһунан). ☉ Иметь угрюмое, мрачное, неприветливое выражение лица (о человеке с мясистым лицом с крупными, грубыми чертами)
Хоҥсоот дьоҥҥо хоттуунун Хостоон-ороон таһааран, Хоппо быһаҕаһа холобурдаах кымырдаҕаһы Сымарыйа сытыйан туран «Сыр» гына сыҥсыйан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

дьүһ. туохт. Токуй, токуруй, бокуй. ☉ Согнуться, скрючиться (напр., о пальцах)
Бу айылаах оҥорон баран, тугу такыйа сытыйан тураҕын! Бар, Мэхээһи ааттас! П. Ойуунускай
Сибилигин итии чэй тэринэн иһээт, кини оронугар суорҕан анныгар такыйан сытыа, утуйуо. Н. Габышев
Кини [Яков Лукич] икки илиитин саллааттыы өттүктэригэр туппута тоҥолохторунан такыйда, бэйэтэ хайдах эрэ сукуйан хаалла. М. Шолохов (тылб.)
ср. монг. тахийх ‘искривляться, сгибаться, скрючиваться’

сов. разг. сытан тур, сыт.

прил
туора; туора сытааччы (турааччы)

тыаһы үт. туохт. Муннугун күүскэ биир тэҥник тыаһат (үксүгэр ынах туһунан). ☉ Сильно и равномерно выдыхать носом воздух (о рогатом скоте)
Хотон иһигэр ынах сытар-турар тыаһа уонна муннан бууһургуура иһиллэр. Н. Түгүнүүрэп
Мурун тыаһа бууһурҕаабыт, Таныы үгүстүк тартаҥнаабыт. П. Ламутскай (тылб.)

туохт. Хамсанан күүгэһи үүр; күүгэстэн куот (сүөһү туһунан). ☉ Отпугивать слепней; убегать от слепней (о скоте)
Утаакы буолбата, ынахтар мэччирэҥтэн тахсан, күүгэстээн кэҕиҥнэһэ-кэҕиҥнэһэ, тиэтэйэ соҕус титииккэ аастылар. ВМП УСС
Сүөһүлэр күүгэстээн, хотон таһыгар Сыта, тура сөрүүкүүллэр. Күндүл күөл сөрүүн уутугар Күннүктээн оҕолор сөтүөлүүллэр. «ХС»