туохт. Күөн тутун, өттөй (дэҥҥэ тут-лар.). ☉ Преподносить что-л. как заслугу, кичиться чем-л. (употр. редко)
[Дьуур:] Чэ, бэрт доҕор... Туох да куһаҕаны санаабакка сылдьар киһиэхэ кырдьаҕаскынан эрэ суоланан кыыһырарыҥ. Дьэ мин эйиэхэ тугу оҥордум? Суорун Омоллоон
«Киэр буолуҥ! Тыыннаахпына!» — Даайыс хаһыытаабыта. Кырыктаах лэһээнньик: «Оҕоҕунан суоланыма, силиэр», — диэбитэ, далайан сыҕарыччы аспыта. М. Доҕордуурап
Күүстээхпин диэн Күүһүнэн өттөйөн, Күөмчүлэспэккэ, Аһыылаахпын диэн Адьырҕатынан суоланан Атаҕастаспакка Ийэ сир иэнигэр Эйэлээх олох иэнигийдин. Н. Ефремов

1. аат. Бөкүнүк дүлүҥ кыл гас гына лаппаччы быһыллыбыта. ☉ Ровный обрубок бревна, чурка
   Буркун тиэргэнигэр лэкэчэккэ олордо. И. Гоголев
2. даҕ. суолт. Кылгас гына лаппаччы быһыллыбыт (мас). ☉ Обрубленный ровно в виде чурки (о бревне)
   Ленин чөҥөчөккө олорбут, лэкэчэк маһы остуол оҥостон, ол үрдүгэр түргэн-түргэнник суруйа олорор. КЭ КТ
   ◊ Лэкэчэк курдук — намыһах лаппаҕар уҥуохтаах (киһи). ☉ Невысокий и равномерно широкий, полный (о человеке)
   Лэкэчэк курдук суон, кыра уҥуохтаах буҕаалтыр …… суотун сыҕарыччы анньан баран, туоһулаһан барбыта. Н. Якутскай
   ср. тат. лэкэс ‘несимпатичный человек; толстяк; нерасторопный человек; лентяй’

аат.
1. Кимиэхэ эмэ тиксибит баай-дуол, тиксибит ирээт. ☉ Доставшаяся часть, доля наследства
Өлүүгүн-чааскын харай, сүөһүлэргин дьаһай. Болот Боотур
Суордар уол туһаҕын тыыппаттар. «Бэйи, билигин кинини буулаамыахха, булка абылаттын, киниттэн кэнники син биир өлүүбүтүн-чааспытын ылыахпыт», — диэн хаһаана саныыллар быһыылаах. «ХС»
2. Киһи анала, ыйааҕа. ☉ Доля, участь, судьба человека
Өлүүҥ-чааһыҥ баар буолуо, эн урукку да ойоххун, үчүгэй аҕай дьахтары, араараары гынаҕын ээ. Эрилик Эристиин
Кини биир саха өлүүтүгэр-чааһыгар тиксиэхтээх, күчүмэҕэйдэри көрсүбүт, өлөр-өлүүнү үгүстэ өҥөйбүт бэйэтэ, хата, баттаҕа маҥхайа, сэбэрэтэ хамсаан көрө илик. Ф. Софронов
«Иккиэйэх киһи өлүүтэ-чааһа, дьоло кыракый, кэмчи буоллаҕа…» – диэн быһаарда Пётр уонна сүлэ олорор кырсатын оргууй сыҕарыччы аста. А. Сыромятникова

1. чирэс диэнтэн холб. туһ. Күүһүн муҥунан чирэстэһэн, [бэрэбинэни] сыҕарыччы анньа сатаата. Софр. Данилов
   [Бөрө оҕото] кыыл кыыл курдук ырдьыгыныы-ырдьыгыныы өсөһөн чирэстэстэ, үтүлүк курдат тииһинэн түспэхтээтэ. В. Миронов
   Сотору кыыс уоттан куттанан чирэстэһэр ньирэйи нэһиилэ үтүрүйэн, таһырдьа быктараатын эрэ кытта, титиик сиҥнэн ньимис гынна. «ХС»
2. көсп. Туохха эмэ буолунума, өһөс. ☉ Проявлять упрямство, противиться чему-л.
   Мин уруккуттан инньэ диибин ээ. Эн ону өйдөөбөккө, өһөс борооску курдук, чирэстэһэҕин. В. Миронов
   Киэсэ өс киирбэх барсан иһэн, иэдээн буолан эрэрин дьэ өйдөөн, чирэстэһэ түспүтэ. В. Титов
   Чирэстэһэ барбатаҕа, биирдэ баран эттэххэ, киниэхэ ханна да үлэлиирэ синэ биир. Огдо

аат.
1. Ханнык эрэ прибор эбэтэр оҥоһук. ☉ Какой-л. прибор или механическое устройство
Тэлэгирээп аппараатыгар дуу, иистэнэр массыынаҕа дуу хам хатанан олорордооҕор ордук ини. Софр. Данилов
«Төлөпүөннээ, төлөпүөннээ», — дириэктэр ол-бу кумааҕы быыһыгар турар төлөпүөн аппараатын Сүөдэр Сүөдэрэбис диэки сыҕарыччы аста. П. Аввакумов
Сонно тута морзе аппараатын күлүүһэ үлэлээн табыгыраан барар. Н. Якутскай
2. Киһи этин-сиинин ханнык эмэ биир суол үлэтин толорор уорганнар холбоһуктара. ☉ Совокупность органов, выполняющих какую-л. особую функцию организма
Ол [анабас] балык тыынар аппараатын хайыыта олус синньигэс уонна элбэх, онон уута суох өр сылдьыан сөп. ДьДьДь
Чинчийии көрдөрөрүнэн, бальзам удьуордааһын аппараатыгар дьайбат эбит. Г. Угаров
3. Салайыы, хаһаайыстыба ханнык эмэ салаатын дьаһайан үлэлэтэр тэрилтэлэр холбоһуктара. ☉ Совокупность учреждений, обслуживающих какую-л. отрасль управления, хозяйства
Салайыы аппараата капитализм усулуобуйатыгар эмиэ наада. ЭБТ
4. Салайыы ханнык эрэ салаатыгар баар тэрилтэ үлэһиттэрэ бүтүннүүтэ. ☉ Совокупность сотрудников учреждения, организации какой-л. области управления
[Т.К. Егоров] биэнсийэҕэ тахсыар диэри Саха АССР Аһылыгын бырамыысыланнаһын министиэристибэтин аппараатыгар үлэлээбитэ. ССС
[Райком сэкирэтээрэ] Василий Корнилович, бэйэтэ аппараатын сорох үлэһиттэрин кытта сөбүлэһэн баран, тыйаатыр режиссерун тылын үөрүүнэн ылыммыта. АҮ

I
аат. Киһи кулгааҕын иһигэр үөскүүр саһархай өҥнөөх бэссэстибэ. ☉ Сера (ушная)
Сарсыарда эрдэ эмискэ сүүһүнэн орудиелар, минометтар ньиргийбиттэрэ. Кулгаах кулугута туллар, сир титирэстиир үлүгэрэ буолбута. ССС
Буров санаатыгар, мотуор олус улаханнык тыаһыыр курдук, кулгааҕын кулугута тулла сыста. «ХС»
ср. монг. хулха, кирг. кулку, казах. кулык ‘ушная сера’
II
аат.
1. Туох эмэ эргийэр киинэ эбэтэр эргичийэр хараҕата. ☉ Ось, стержень, вал вращения чего-л.
Үс аан дойду Үс күлэр кулугутун Туллар тутааҕа буолбут Түөрт уһуктаах, Аҕыс кырыылаах Дьэҥкир таас баҕаната. П. Ойуунускай
Туруу дьаҕыл дойдубут туллубат кулугута — Кэрэхсэбиллээх Кремль кириэппэс Бастыҥ аар баҕаҕын чаһыта. С. Зверев
2. көсп. Тутаах, сис, кылаабынай киһи. ☉ Главный, ведущий, основной (о человеке)
Бу киһи улахана тииҥ саҕа эбит, Сээркээн Сэһэн диэн ааттаах эбит, Өйүн, сэргэҕин уонна аптааҕын иһин Сир кулугута дииллэрэ үһү. Таллан Бүрэ
Бу былыр …… байан-тайан нэһилиэк сиһэ, улуус кулугута буолан аатыран олорбут Старостин ордуута этэ. Л. Габышев
III
аат. Ааны сыҕарыччы анньан эбэтэр олуйа уган хатыыр суон мас эбэтэр тимир. ☉ Запор, засов
Тимир чуулаан килбэллэн турар эбит: тас өттүттэн үс сиринэн тоҥ модун олуурунан олуйан кэбиспит, тимир кулугунан кулугулаан кэбиспит. Ньургун Боотур

аат.
1. Тугу эмэ (хол., тус-туспа чаастары) арахсыбат гына холбуур киин, сүрүн. ☉ Стержень для соединения или удержания на нём каких-л. деталей механизма, чека ΄ (напр., оси телеги, гранаты)
Маузербын уҥа илиибэр, кыранаатабын хаҥас илиибэр эстэр чекатын хараҕатын ылан кэбиһэн баран туппутум уонна хайа тоҕойугар сүүрэн түспүтүм. Н. Якутскай
Люба Борис диэн ааттаабыт уола туох да саҥата суох туран кэллэ, бирисиэп массыынаҕа холбонор хараҕатын сулбу тарта. Г. Васильев
△ Биэтилэҕэ кэтэрдиллэр мас тимэх. ☉ Приспособление в виде деревянного стержня, который вдевают в петлю для застёгивания одежды, застёжка
Онньунан үктэммит ынах этэрбэһин оһун отунан бобута баайталаабыт, халтаҥнаабыт хах сонун хараҕанан тимэхтэммит. Эрилик Эристиин
△ Уһун ситии сэлэҕэ холбуу кулуннары баайарга оҥоһуллар кыра тоһоҕо мастар. ☉ Палочки-застёжки для привязывания жеребят к длинной кожаной или волосяной верёвке
Кулуҥҥа кулуннары тиһэр, баайар уһун уон икки хараҕалаах, эриэн ситии сэлэ диэн ааттаан оҥороллоро үһү. БСИ ЛНКИСО-1994
2. Аан, эбэтэр атын оҥоһук олуура (сыҕарыччы анньан олуллар, хатанар). ☉ Засов (двери)
Халыҥ киппэ халҕанын хап гына сапта, Хатан тимир хараҕатын Халыр гына хатаата. ЕН Ы
[Дьааһык] Хаппаҕа биэтилэ иэччэхтээх, күрүчүөгүнэн эбэтэр эргийэр мас хараҕанан хатанар. ТИиС
3. көсп. Туох эмэ туллар тутааҕа, сүрүнэ, олоҕо. ☉ Важная часть, основа чего-л., опора, стержень
Кини олоҕун хараҕата — дьоҥҥо тупсан көстүү. Н. Лугинов
[Өлөөнө эмээхсин:] Быйыл кыһын сатанара буоллар оҕолоругар баран, хараҕа буолан, кыстаан кийиитин үөрэҕин бүтэттэрдэр туһалаах да, устаабалаах да дьыала буолуох этэ. В. Иванов
[Марыына эмээхсин:] Оо, эмээхситтэр билигин да дьиэ хараҕата буолар дьоммут ээ, өлө өллөрбүт. «ХС»
ср. орд. гараха ‘кольцо; звено; серьга’

туохт.
1. Туохха эмэ хараҕата оҥор, хараҕата ук. ☉ Вкладывать, вставлять во что-л. стержень, чеку ΄
Тугу барытын ууран-санаан, толкуйдаан, туллаҥнаабат гына тулааһыннаан, халбаҥнаабат гына хараҕалаан оҥороро. Н. Босиков
Эбэтэр тутаах маһы аллара чорбойор оҥорон баран хараҕалаан кэбиһиллэр. ГПП ТО
2. Тугу эмэ (хол., ааны) сыҕарыччы анньан олуур маһынан хатаа, бүөлээ. ☉ Закрыть на засов (напр., дверь). Ааны хараҕалаа
□ Аҕабыыт ыллаабытын кэннэ хоруобун хаппахтаан, хараҕалаан бэрт түргэнник, тиэтэйбит курдук, түһэрэн, буор кутан, көмөн киирэн бардылар. Н. Түгүнүүрэп
3. Кими, тугу эмэ өлөрөрдүү уһуктааҕынан (хол., үҥүүнэн, оҕунан) дьөлө ыт, саай. ☉ Пронзить кого-л. насквозь чем-л. острым (напр., штыком, стрелой)
Ону Өлбөт Бэргэн бэйэлэрин ытыалаата, иккиэннэрин хара быарга хараҕалаата. ПЭК ОНЛЯ I
Иккис убай, сырҕан эһэлии часкыйаат, тойон убайын сытыы кылыһынан көхсүтүнэн аньыылаах буорга умса хараҕалаабыта. Д. Апросимов
Клим, өйдөөн көрбүтэ, фашист көхсүн Снитко ыстыыгынан хараҕалаан кэбиспит. «ХС»
4. Туох эмэ уһуктаахха (хол., мас мутугар, иннэҕэ, бүргэскэ) тугу эмэ дьөлө ас, тис (хол., оҕуруону, шашлык этин, хатарар, хаһаанар аскын). ☉ Нанизывать что-л. на что-л. (напр., бисер на нитку, шашлык на шампуры)
Тииҥнэр мас мутугар хараҕалаан хаһааммыт тэллэйдэрэ түүрүллэ хатан тураллар. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Кимиэхэ эмэ барар-кэлэр кыаҕы биэрбэккэ, тугунан эмэ олуйан, хааччахтаа. ☉ Ставя в затруднительное положение, крепко привязать кого-л. к чему-л., ограничить кому-л. свободу передвижения
Оҕонон хааччахтаан, бачча эдэрчи сааспыттан хайдах дьиэ иһигэр хам хараҕалаан кэбиһиэҥий. В. Васильев
[Бардам Байбал] Кыра-хара норуоту бууттаах ыарахан сутуруганан сохсолоох ыар кытаанах үлэтин сүктэрэнкөтөхтөрөн хара көлөһүннэрин сүүрдүбүт, хааннаах хабалаҕа хараҕалаан хара кулут, хамначчыт оҥостубут. Н. Түгүнүүрэп
6. көсп. Кими эмэ олус соһутан, уолутан, долгутан, сатаан саҥарбат гына талбаарт. ☉ Заставить кого-л. застыть на месте, оцепенеть, пригвоздить кого-л. к чему-л. (от чрезмерного волнения, растерянности)
Ити тыллар миигин турар сирбэр хараҕалаан кэбиспит курдуктара. И. Федосеев
Кыыс мичилийэ көрбүт харахтара миигин биир сиргэ туруору хараҕалаан кэбиспиттэрэ. А. Фёдоров
«Федя!» — хаһаайка кэргэнин биир тылынан хам хараҕалаан кэбиһэр. П. Чуукаар