см. сыҥааҕырдаа =.

сыҥааҕырдаа диэнтэн төхт. көрүҥ. Кыра кыыс хаста да сыҥааҕырдаталаата, тыыллаҥнаата

и. д. от сыҥааҕырдаа =; элбэхтик сыҥааҕырдыы — сылайыы бэлиэтэ частая зевота — признак утомления.

көр дьүүкээ. Сыҥааҕырдаан айгыстар Сыылба, дьүүкү дьоннордуу: «Уубун хана муҥ саатар утуйдаҕым баҕас дуу?» Ф. Софронов

мөлбөй диэнтэн арыт
көстүү. Дьүкэ Олоохобу атыҥырыырдыы уун-утары көрөн олорон …… сыҥааҕырдаан баран: «Чэ, барыаҕыҥ», — диэбиттии туран, табалар диэки хааман мөлбөлдьүйдэ. Болот Боотур

көр сыҥааҕырдаа
Бабаарына иһиттэн Балыксыт оҕонньор тахсар, тарбана-тарбана сыҥааҕырдар. П. Ойуунускай
«Уһуннук да сыҥааҕырдар», — дии санаабыта Тииҥ Мэйии [киһи аата], кыыл айаҕын ньимитэрин кэтэһэ сатаан баран. Г. Угаров

тыаһы үт. т. Аалсыыттан тахсар, эҥээркэй синньигэс тыас (хол., аан, сыарҕа тыаһа). ☉ Звукоподражательное слово, обозначающее протяжный скрип (напр., двери, саней)
Аан тыаһа кыыкыр, саары этэрбэс чорос, кумараанньык айаҕа нэлэс, көмүс харчы кыҥкыр баар үһү (тааб.: анньыы, муус, сүүр, ойбон). Дьааһыйан, сыҥааҕырдаан, Сыарҕа кыыкыр тыаһа, Оо, улугун! П. Тобуруокап
ср. осм. кыкыр ‘тонкий, сухой, твердый, шуршащий’

I
аппаҥнаа диэнтэн холб. туһ. Чыычаах оҕолорун айахтара ас көрдөөн аппаҥнастылар
□ Кытыыга хаалбыт балыктар дириҥҥэ төннө сатаан, кураанах салгыны эҕирийэн аппаҥнаһаллар. Л. Попов
II
даҕ. Түргэн-түргэнник аһыллар уонна сабыллар (хол., айах туһунан). ☉ Быстро и часто открывающийся и закрывающийся (напр., рот при поспешной, очень торопливой еде)
Илиитэ сарбаҥнас, айаҕа аппаҥнас, хараҕа аан диэки — түргэн-түргэнник сабырҕатан кэбистэ [саламааты]. П. Ойуунускай
Силиппиэн хараҕын симэн, бэл муннун тыаһатан көрдө да уута кэлбэтэ. Кэлэн иһэн сыҥааҕырдаан айаҕа аппаҥнас этэ. Софр. Данилов

I
дьааһый диэнтэн хай
аата. Архитектура - бу барыта кэрэ муусука буолбатах, сорҕото дьааһыйыы, саҥа аллайыы, өмүрүү уонна көннөрү мунньараҥнааһын. Н. Лугинов
Дьыалата суох тыыллаҥныы, Дьаабыта суох дьааһыйыы, Сылайбакка сыҥааҕырдыы Манна [Күөх-көппөлөр сирдэригэр] эбит! П. Тобуруокап
Эмискэ санаан ылаат, оргууй «мүчүк» гынар. Дьааһыйыыны үргүтэ, Күлсэн ньиргиһэллэр. А. Твардовскай (тылб.)
II
дьааһый диэнтэн хай
аата. Арай мин өлбүт эбиппин. Туохтан, тоҕо буолтун билбэппин: Баҕар, этиҥ дьааһыйыытын кэнниттэн, Баҕар, ханнык эрэ ис дьаҥыттан. Таллан Бүрэ

дьүһ. туохт.
1. Бэрт кыратык аһылын, сэгэй эбэтэр ситэри сабыллыбакка хаал. ☉ Приоткрываться, закрываться не вплотную
Ити курдук саныы олордоҕуна, хос аана аппайда — «пятиминуткаҕа, начаалынньыска» диэн саҥа дуораана иһилиннэ. М. Попов
Үүтээн аана ситэ сабыллыбакка аппайан турар. Барыта күөдэл-таһаан буолбут. В. Протодьяконов
2. сөбүлээб. Туох да солуута суох айаххын киэҥник аллаччы ат. ☉ Беспечно широко разевать рот
Мин куорат сонунуттан саамай туустааҕын кэпсии турдахпына, кини биэстэ-алтата сыҥааҕырдаан айаҕа аппайда. «ХС»
Көлөппүнэ [киһи аата] тыыллаҥнаата, дьааһыйан аппайда. «Айаҕа тугун киэҥэй, туох этин тулутуох баҕайыный», — дии санаатым. Н. Заболоцкай
△ Туохха да кыһаммакка аллайан тур эбэтэр олор. ☉ Ротозейничать, не обращать ни на что внимания. Уол аны тэлэбиисэр көрөн аппайда
ср. хак. аҥмай ‘держать рот открытым’