нареч. 1) чутко; кини сэргэхтик утуйар он спит чутко; 2) бодро; оҕонньор сэргэхтик сылдьар старик чувствует себя бодро.

1. 1) бодрый; кини сэргэх көрүҥнээх у него бодрый вид; кини санаата сэргэх у него настроение бодрое; 2) чуткий; сэргэх кыыл чуткий зверь; сэргэх кулгаах чуткое ухо; 2. перен. бдительность || бдительный; кылаассабай сэргэх классовая бдительность; сэргэх пограничниктар бдительные пограничники; сэргэҕи күүһүрдүөххэ = повысить (букв. усилить) бдительность.

сыһ.
1. Чуордук, барыны-бары истэ-билэ сылдьар курдук. ☉ Бодро, чутко
Дьиэлээх дьахтар табаах уорбутун сэргэхтик утуйар Орлосов тутуспута. Н. Габышев
Ат сойуор, чаанньык оргуйуор, күөс буһуор диэри сэргэхтик да буоллар утуйуу аҥаардаан нуктаан ылыы буолара. АНП ССХТ
Кинилэр [сылгылар] хаа-дьаа тыбыыран кэбиһэ-кэбиһэ, сэргэхтик нуктуу турар буолаллар. Ч. Айтматов (тылб.)
2. Эрчимнээхтик, сытыытык-хотуутук. ☉ Бодро, с настроением, живо
Ол курдук айаннаан, уолаттарга ыкса кэлэн чуолаан туран, сүр сэргэхтик ол-бу диэки көрөн чомолуйда. Амма Аччыгыйа
Кыыс испирииһин өрө туппутунан, Мокроусов диэки эргилиннэ. Киһим, уһуктаат, сүр сэргэхтик олоро биэрдэ. С. Никифоров
Ыраах ханна эрэ Дуня күлэр саҥата, сүрдээх чуордук, сэргэхтик лыһыгыраан иһилиннэ. А. Фёдоров

даҕ.
1. Тыаһы-ууһу чуордук истимтиэ, билимтиэ. ☉ Чуткий, быстро и легко воспринимающий на слух
Сэргэх да кулгаахтаах буолуохтара! Амма Аччыгыйа
Тайах сэргэх сүрэҕэ Бары тыаһы билэрэ. И. Гоголев
[Манчаары:] Кулгаах сэргэх, харах кыраҕы, ол да сырыттарбын барытын истэбин. Эрилик Эристиин
2. Барытыгар аһаҕас, сайаҕас өйдөөх. ☉ Бойкий, шустрый, живой, восприимчивый (напр., о ребёнке)
Сорох кылаас олус сытыы, сэргэх. Н. Лугинов
Кини наһаа сэргэх, сайаҕас оҕо эбит. А. Фёдоров
△ Кырдьан буорайа, бодооро илик. ☉ Еще достаточно живой, бодрый (обычно о пожилых людях). Оҕонньор төһө да сааһырдар сэргэх дьүһүннээх
□ Прокопий Саввич, дириҥ мырчыстаҕастаах кубаҕай сирэйэ ураты үчүгэйдик сырдаан, симириҥнэс харахтара сэргэх кыымнарынан чоҕулуһан кэллилэр. И. Никифоров
3. Чуҥкуга суох, киһини аралдьытар, элбэх барыылаах-кэлиилээх. ☉ Нескучный, оживлённый, с активным движением
Борохуоттар түмсэр пуортара улахан куорат баксаалыгар маарынныыр буола түһэр, олус сэргэх олохтонор. Амма Аччыгыйа
Оо, барахсан, дьон-сэргэ тоҕуоруһар кэмигэр чахчы сэргэх сир этэ. Н. Лугинов
Бу куорат саамай сэргэх, кэлиилээх-барыылаах, атыылаахтутуулаах сиринэн буолара. П. Филиппов
4. кэпс. Киһи сэргии, сэҥээрэ көрөр. ☉ Занимающий, притягивающий внимание человека
Аныгылыы сэргэх дьиэуот тэриннэхпитинэ — сыбаайбалыахпыт, оччоҕо мин эһиэхэ көһөн кэлиэм. Суорун Омоллоон
Биир эмэ сэнэх таҥастаах, сэргэх дьүһүннээх киһи суох этэ. Эрилик Эристиин
Сэргэх соҕустук таҥна-симэнэ, тутта-хапта сылдьыахтааххын. В. Яковлев
тюрк.-монг. сэргэк

a. brisk, lively, alert