хатыс I диэнтэн хай
аата. Биһиги, көннөрү дьоннор, иирээммит маҥнайгы төрүөтэ үксүгэр сүрдээх кыраттан саҕаланан баран, тыл хатыһыытынан, хардарыта өстөһүүнэн үүнэн-дириҥээн барар эбээт. СГС СЛКСБ
Сэһэннээҕэр арамааҥҥа көрдөрүллэр дьон эйгэтэ быдан киэҥ, дьылҕалар, интэриэстэр хатыһыылара кэмэ суох уустук. ВГМ НСПТ
Чыычаах үөрүн сарсыардааҥҥы чуопчаарыыта, От-мас күөҕэ сибэккинэн тэтэриитэ, Сүүрүк уларыйар тыаллыын хатыһыыта, Кулааһай айаата — бу саас кинигэтэ. К. Кулиев (тылб.)

1. кигис диэнтэн хай. аата. Биһиги ханнык баҕарар хоноһо туох дьикти сэһэннээҕин истэн тэйэр үгэстээхпит. Онон бу да сырыыга Уһаарба Уйбааны кэпсэтэргэ киксии улахан. И. Федосеев
   Биһиги, киксиибит быһыытынан, таһы малыйбыт курдук, суол ааныттан ыла суланан киириэхтээхпит. «ХС»
2. Кими-тугу эмэ утары тэриллибит куомуннаһыы. ☉ Заговор против кого-чего-л.
   Кистэлэҥ сүбэнэн Кэмэ суох элбэх Киксиилэр тэриллибиттэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Мэркииттэр өрө туруулара, Найманнар арыыччаттан тохтотуллубут киксиилэрэ …… барыта биири этэр. Н. Лугинов

туохт.
1. Бүтүнэ суох буол, улаханнык буорту буол (тостон, хайдан, көтүллэн уо. д. а.). ☉ Сильно повреждаться, быть испорченным, поломанным
Алдьаммытын-кээһэммитин абырахтыыр идэлээхтэр [собуордары], Ыраахтан көрө кэлбити Астыннарар сэһэннээхтэр. Баал Хабырыыс
2. Улаханнык сатарый, быһын, иэдээҥҥэ түбэс (хол., сэрииттэн, айылҕа үлүгэриттэн). ☉ Терпеть бедствия, разорения, лишения (напр., из-за войн, стихийных бедствий)
Биир да чөлө суох алдьаммыт-кээһэммит олохтоох норуоту Сэбиэскэй былаас холкутук баһылыктаабыта түөрт эрэ сыл буолла. Эрилик Эристиин
Айманан эрэр эбит …… Алдьаммыт-кээһэммит Атыыһыт киһим. Күн Дьирибинэ
Мин эһиэхэ мэһэй буолуом суоҕа. Туой миигиттэн алдьаммыт-кээһэммит буолан иһэллэр. С. Ефремов

иэмин-дьаамын биэрбэт (биллэрбэт) - сөбүлэһэринсөбүлэспэтин биллэрбэт; чопчу, өйдөнөр курдук быһаарбат, эппэт. ☉ Не выражает своего отношения, мнения (соотв. ни да ни нет); остается неприступным, недоступным для кого-чего-л.
Микиитэни мөссүйүөҥҥэ олохтуур туһунан учууталы кытта биэлсэр кэпсэтиэх буолла. Дьөгүөрдээн иэмин-дьаамын оччо биэрбэккэ, дьонун кытта сүбэлэһиэх буолан хаалла. Амма Аччыгыйа
Дьикти кыыскын. Туохтан куота түһэҕин. Иэмҥин-дьаамҥын тоҕо биллэрбэккин? Р. Баҕатаайыскай
Бастакы сырыыга Кирилл Семенович иэмин-дьаамын биэрбэтэҕэ. Көннөрү «көрүөхпүт» диэн кэбистэ. «ХС»; иэмэ-дьаама биллибэт (суох) - быһаарыыта суох, туга-ханныга, дьүүлэ-дьаабыта биллибэт, мунаах. ☉ Неопределенный, неконкретный, нечеткий; беспорядочный
- Тугу кэпсэтэллэрий? - Тыаһыт эмиэ ыйытар. - Иэмэ-дьаама суох сэһэннээх дьон... Л. Попов
Хос иһиттэн иэмэ-дьаама биллибэт саҥа иһиллэр. Н. Якутскай
Кини бас-баттах, иэмэ-дьаама суох тыллаһарын бүгүн эрэ истибиппит баарай. Софр. Данилов. Мин хойутаан утуйдум уонна түүнү быһа иэмэ-дьаама биллибэт түүллэри түһээн таҕыстым. ПН ДН

1. сыһ., кэпс.
2. Кыаҕын иһинэн, лаппа үчүгэйдик. ☉ В пределах своих возможностей, довольно много, прилично, приемлемо (напр., добывать что-л.)
   Бултаан, үлэлээн айаҕын ой-бото булунара. Сэмээр Баһылай
   Ити да буоллар, биир түбэ, туспа нэһилиэк быһыытынан ой-бото олороллор. «ХС»
   Оҕолор букубаардарын ой-бото ааҕар дьон буола, үөрэх дьылын түмүктээтилэр. «Кыым»
3. Астына-дуоһуйа; күө-дьаа. ☉ С удовольствием, удовлетворением (напр., есть); оживлённо (напр., что-л. делать)
   Үөлбүт мундуну сии-сии, итии чэйи ой-бото иһэн бурулаталлар. Күннүк Уурастыырап
   [Көтөрдөр] кэлбит сирдэригэр уйаларын ой-бото тэриммитинэн барбыттара. Эрилик Эристиин
4. даҕ. суолт. Баһаам, балайда элбэх. ☉ Достаточный (по количеству, объёму)
   Биэс киһиэхэ ой-бото күөс буолла. П. Тобуруокап
   Ааныска эмээхсинтэн сиргэ аһыахпыт диэн ой-бото ас ылаат, иккиэн тыаҕа баран хаалбыттара. С. Никифоров
   Киһим даҕаны ой-бото сэһэннээх киһи эбит. И. Никифоров

туохт.
1. Тыаҕа, ойуурга бар. ☉ Отправляться в лес
Тыаҕа таҕыс диирбитин биир тылынан тыалаа диэхпитин сөп. Багдарыын Сүлбэ
Онно эйэлээх пааралар Уҥуоргу тыалыыллар дуу, тугуй? Н. Некрасов (тылб.)
△ Тайҕаҕа күндү түүлээҕи бултуу бар. ☉ Отправляться в лес, тайгу на промысел, охоту
[Булчут] киһи үс сыллаахха, биир уолчааны доҕор оҥостон, тыалыы барбыттаах. Л. Попов
Биирдэ маннык түбэлтэ буолбут: ааттаах сэһэннээх оҕонньору кытта тыалыы сылдьыбыт. Кустук
Онон Иван …… Спиридон Фёдоровтыын аан маҥнай ыраата тыалаабыта. «Кыым»
2. Куораттан тыа сиригэр таҕыс, дэриэбинэҕэ бар. ☉ Выезжать из города в сельскую местность, уезжать в деревню
Арамаан кэлэр-барар, куораттыыртыалыыр. Амма Аччыгыйа
Оҕолуу ахтыбыт куораппын кэннибэр хааллардым, …… Киэҥ айан суолунан тыалаатым! М. Тимофеев
3. түөлбэ. Хайаны дабай, хайаҕа таҕыс. ☉ Подниматься, восходить на гору
Дьэһиэй сахалара: «Тыалаа», — диэтэхтэринэ, ону эн «хайаны дабай, хайаҕа таҕыс» диэтилэр диэн өйдүөхтээххин. Багдарыын Сүлбэ

1. үллэҥнээ диэнтэн дьаһ. туһ. Дьэ, хотуой, Эппит тылбын умуннаргын эрэ Эккиттэн-хааҥҥыттан иэстиэм буолуо. Үрүҥ үөнү Үллэҥнэтэ оонньуом, Баҕа бөҕөнү Бахчаҥната көтүтүөм. П. Ойуунускай
   Балаҕан ыйын саҥатыгар кыстык хаар түһэн үллэҥнэтэн барда. П. Филиппов
   Тырамбаай долгуну үллэҥнэтэн кытылга хоруйа анньан таҕыста. Т. Нутчина
2. Туох эмэ олус элбэҕи, хойууну (хол., оту) өрө сахсаҥнат, бураллаҥнат. ☉ Ворошить, трясти, теребить большую массу чего-л. рыхлого, пушистого
   Бэһиэлэйэп дьиэтин анныгар дьон от кэбиһэн үллэҥнэтэн эрэллэр эбит. Амма Аччыгыйа
   Дудников атыыһыт бирикээсчигинээн иккиэ буолан, харчыларын ааҕан үллэҥнэппиттэрэ. Н. Якутскай
   Ийэлээх аҕата оҕолорун үөрэ-көтө көрүстүлэр, түүлээҕин хостоон үллэҥнэттилэр. «Чолбон»
3. көсп. Олус омуннуран, ыһа-тоҕо кэпсээ. ☉ Говорить о чём-л., приукрашивая, преувеличивая, с пылом, с жаром, азартно
   Холкуостаах уолаттар Иэттээнэп ити быһылааннарын икки-үс төгүл эбэ-эбэ кэпсээн үллэҥнэтэллэрэ. В. Титов
   [Эр дьон] түмүстэхпитинэ, үллэҥнэтэн түһэн сэһэннээх-ыаһахтаах дьоммут ээ. Э. Соколов
   Биһиги туспутунан бука, кэпсээн бөҕөнү үллэҥнэтэр киһи буолуо. М. Доҕордуурап
4. көсп., кэпс. Элбэх харчыны, үбү ааҕыс, элбэх харчыга, үпкэ тигис (омуннаан этии дэгэттээх). ☉ Заполучить большие деньги, выручить большой доход (с оттенком преувеличения)
   Дьэ, биһиги хайаатар даҕаны куһаҕан тыын буолан, Бырдаахап баайын үллэҥнэтэрбит буолуо. Н. Неустроев
   Ньиэп, гаас курдук үрдэ суох үбү үллэҥнэтэр сиртэн хостонор баайдары кинилэр бас билэллэр. Е. Неймохов
   Дохуот бөҕөнү үллэстэн үллэҥнэтэн бардылар. М. Доҕордуурап

аат.
1.
кэпсээн 1 диэн курдук. Кини хара хараҕа, Кырасыабай дьүһүнэ, Кийиит дьахтар кэпсэлигэр Кэмэ суох кэрэхсэнэр. И. Чаҕылҕан
Мин бастаан суруммахтаан иһэн, кини кэпсэлигэр ылларан, бүүс-бүтүннүү истэр кулгаах олордум. ВВ ТТ
Дьэ маннык мин эйиэхэ кэпсэлим. «ХС»
2. Киһиттэн киһиэхэ бэриллэн иһэр, элбэхтик кэпсэнэр кэпсээн, сонун, сурах о. д. а. ☉ Рассказ, новость, слухи и т. д., многократно пересказываемые, передаваемые из уст в уста
Бөһүөлэк дьонун кэпсэлэ наар сааскы булка ким хайдах бэлэмнэнэн эрэрин, кэлээри турар булт хайдах буолуохтааҕын тула эргийэр. С. Тумат
Дэлэҕэ даҕаны «Ньукулаас курдук иистэнньэҥ», «Ньукулаас курдук асчыт» диэн дьиэ аайы кэпсэлгэ, холобурга сылдьыа дуо? С. Никифоров
Хайа сылга ханнык туонаттан төһө хоппо балык муҥхаҕа кэлбитин туһунан кэпсэл нэһилиэнньэҕэ киэҥник биллэр. И. Сосин
3. Былыргы олох туһунан кэпсээн, номох. ☉ Сказ, сказание, рассказ исторического содержания
Айыылар тустарынан биирдии айымньылары (кэпсэллэри, тойуктары) миф диэн ааттанар. Саха фольк. Остуоруйаны, сэһэни, Олоҥхону да кэпсэли Олус таттаран иһиллиир Оҕо остуолга кэккэлиир. И. Эртюков
Софрон Данилов Манчаары туһунан новеллаларынан суруллубут сэһэнигэр урукку кэпсэллэр үгүс өттүгэр бэркэ туһаныллан, аныгы өйгө-санааҕа хабаатыннаран таһаарыллыбыттар. СГС ӨСҮДь
4. Сахалар көрүстэхтэринэ эҕэрдэлэһэн туттар тыллара (кэпсээниҥ? кэпсээҥҥит? диэн курдук — көр кэпсээн). ☉ Приветственное слово якутов при встрече (то же, что кэпсээниҥ? кэпсээҥҥит?) Көхсүн этиппэхтээн, уоһун соттумахтаан баран: «Кэпсэлгит?» — диэн сөҥ куолаһынан ыйытар. Н. Якутскай
Үөрэ-көтө тиэтэлинэн Илиититтэн ылабын, Саха дьонун идэтинэн: «Кэпсэлиҥ», — диэн барабын. П. Тобуруокап
[Мэхээлэ оҕонньор:] Кэпсиэ. [Хара Наһаар:] (олорбохтоон баран). Суох, эн кэпсэлиҥ? Күндэ
◊ Кэпсэл оҥоһун (гын) — кэпсээн оҥоһун (гын) диэн курдук (көр кэпсээн)
Кинини киһи үксэ билэр. Киэн тутта кэпсэл оҥостоллор. И. Эртюков
Мин көрдөһүүбүн ылыннаххына, эн үтүө санааҥ туһунан бар дьоммор кэпсэл оҥостуом, эн күлүккэр үҥүөмсүктүөм! Г. Угаров
Ол сайдыыбытын соруйан көрө, өйдүү сатаабатахха, киһи сөҕүөҕэ, кэпсэл гыныаҕа суох курдук, барыта буолуох буолбутун, кыаллыах кыаллыбытын курдук көстөр. ЧКС ОДьКИи
Кэпсэлгэ сырыт (киир) — кэпсээҥҥэ киир (сырыт) диэн курдук (көр кэпсээн). Биһиги да киэн туттардаахпыт, кэпсэлгэ киирэр сэһэннээхпит. И. Данилов
Дьэ били кэпсэлгэ сылдьар кураанах бөстүөн хаата ньаалбаан уон тииҥҥэ турара онно. Н. Заболоцкай
Эйэҕэһин, үчүгэй эмчитин туһунан кини билиҥҥэ диэри кэпсэлгэ сылдьар. «Кыым»

аат.
1. Оччо туһата суох саҥа-иҥэ, кэпсээн, ыаспай. ☉ Разговоры, болтовня, на которые впустую тратится время
[Ньукуус:] Ыаһах элбэх. Устурууктар чэ тугу эрэ эттэ-эттэ. Ситэ өйдөөбөтүм. Күндэ
Ыраах ыалдьыт ыаһаҕа Ыһыллан барбыт, Абаҕалара тойон албына Аһыллан эрэр эбит. С. Зверев. Ыаллара кэлэллэр: ыйытыы, ыаһах… С. Тарасов
Сибэкки диэн — оҕо, дьахтар ыаһаҕа. И. Гоголев
2. лит. Кэпсэл, номох. ☉ Сказ, сказание
Киһи аньыыттан-таҥараттан арахсан, …… Сүттүлэр дүҥүр, былаайах, Сүр баттыыр сүҥ дьааһын, ыар ыаһах — Дом ини, …… Чуумпурда мин сахам алааһа. С. Тарасов
«Сир түннүгэ, Сээркээн сэһэн» — Ытык кырдьаҕас дэтэн Ыччат дьон ыаһаҕар, кэнэҕэски кэпсээнигэр Киирсэр баҕам баар, Кэрэ доҕотторуом! Болот Боотур
♦ Күн ыаһаҕа оҥоһун көр күн
Киһи көрбөтөҕүнэ-истибэтэҕинэ букатын сатаан олоруо суохтар. Иллэҥ киһи хата мин күн ыаһаҕа оҥостобун. Болот Боотур
Күн ыаһаҕын (күнү) ыыт көр күн. Айаҕалыы сатаан, күн ыаһаҕын ыытан, куруһуба баайар. М. Доҕордуурап
Сайын атырдьах, кыраабыл оҥорон күн ыаһаҕын ыытарым. С. Никифоров
Саад отун күн аайы биир киһи охсор. Күн ыаһаҕын ыытар курдук буоллар-хааллар үлэлээн сүөдэҥниир. Н. Кондаков. Ыаһах оҥо- һун — 1) тугунан эмэ аралдьый, кими эмэ элэк-хаадьы оҥоһун. ☉ Делать кого-л. предметом насмешек
Баһылай өһүргэс. Кинини оҕо эрдэҕиттэн элэк, ыаһах оҥостон, араастаан аат-суол биэрбит киһилэрэ. Н. Заболоцкай
Дьон эйигин туой оонньуу, ыаһах оҥостоллор. «ХС»; 2) бириэмэни атаараары тугунан эмэ дьарыктан, онон аралдьый. ☉ Заниматься чем-л., чтобы убить время
Кэрдибит маспытын, аппынан үчүгэйдик суол үктээн бараммын, бэйэм киирэ-тахса ыаһах оҥостон тиэйиэҕим. В. Иванов
Булчуттар бултуу барар туһунан бэрт эрдэттэн, ааспыт саастан, уһун сайыны быһа үлэһэн, ыаһах оҥостон тэриммиттэрэ. «ХС»
Тиитэбис хараҕын хайа тардынна да, кыһан-отон киирэн барара, ону кэнникинэн дьиҥ чахчы ыаһах оҥостубута. «Чолбон»
◊ Ыаһах киһи түөлбэ. — сэһэннээх, кэпсээннээх киһи. ☉ Хороший рассказчик, собеседник. Ыаһах киһи манна суох
ср. др.-тюрк. аҕызан ‘сказать, произносить’

1. аат.
2. Орон эркин диэки өттө. ☉ Место в кровати ближе к стене, задняя её часть
   Сөдүөччүйэ улаҕа диэки хайыһан, кыра уолун таптайа сытта. Амма Аччыгыйа
   «Түүлгэ да, илэ да олох барахсан мэлдьи үчүгэй», — диэн баран, Саабыс улаҕа хайыһан, утуйан муннун тыаһа бурдьугунаата. КФА СБ
   Кыра оҕолор орон улаҕатыгар, оһох төрдүгэр түһүтэлээтилэр. «ХС»
3. Туох эмэ иһирдьэ, түгэх өттө. ☉ Внутренняя, глубинная, задняя часть чего-л. «Хата, бу Эрдэлиир саҥардын!» — улаҕа диэкиттэн хаһыы иһилиннэ. Амма Аччыгыйа
   Чүөчээски көстүбэтэрбин үчүгэй этэ дии санаан, тыа улаҕатын диэки түстэ. Суорун Омоллоон
   Чурапчыга алта-сэттэ оронноох биир балыыһа баар буолбута, онно кыра дьон нэһилиэктэр улаҕаларыттан киирэннэр кыайан туһаммат этилэр. Эрилик Эристиин
   [Учуутал] киэҥ күөх харахтарынан кылаас улаҕатын диэки көрө турда. Н. Габышев
4. түөлбэ. Урукку, былыргы кэм. ☉ Давнее, прошлое
   Улаҕабытын өйдөөбөппүт да быһыылаах. ДСЯЯ
5. даҕ. суолт. Уһук, кытыы сытар (сир-дойду). ☉ Глухой, тихий, окраинный (о местности)
   Улуу куораттарга, Улаҕа оройуоннарга Тимир суолунан Тигинии сүүрпүттэрэ. С. Васильев
   ◊ Орто (улуу) дойду улаҕата фольк. — киһи мээнэ тиийбэт олус ыраах сирэ, сир уһуга (саха итэҕэлинэн, айыылар олорор сирдэрэ). ☉ Очень далёкая местность, край земли, света (по якутскому поверью, местность, где проживают божества — айыы)
   Онуоха үс айыы дьөһүөлдьүт бухатыырдар халлаан сүүрэр сындыыһын үктэллэнэн, орто дойду улаҕатыттан өҥөс гынан одуулаан көрдүлэр. ПЭК ОНЛЯ I
   Улуу дойду улаҕатыгар Олохсуйан көрүөхпүтүн Хайдах буолуо этэй? А. Софронов
   Сири сиксигинэн (халлааны улаҕатынан) көр сиксик. Халлааны улаҕатынан дойҕохтоох, сири сиксигинэн сэһэннээх Сээркээн Сэһэн (өс хоһ.). Урут Потапов аймахтара мустанннар сири сиксигинэн, халлааны улаҕатынан ыаһахтаһар хосторо пионердар утуйар куойкаларынан, кинигэлэринэн, хаһыаттарынан туолбут. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Тоҕус халлаан (муора) улаҕатыттан көр тоҕус II. Кыырт обургу, кынатын кыптыыйдыы туттубутунан, тоҕус халлаан улаҕатыттан сир диэки таастыы кыырайан иһэр. Суорун Омоллоон. Улаҕа хаалар кэһии көр кэһии II. Ыалдьыттары улаҕа хаалар кэһиинэн күндүлээ. Халлаан улаҕата фольк. — олоҥхоҕо Үөһээ дойду, бүппэт уһук, кый ыраах сир. ☉ Край света, край небосвода
   Хоту халлаан улаҕата Сутаабыт суор куорсунун түүтүн Субуйа тарпыт курдук Суһуруктуйа буста. Саха нар. ыр. Онуоха Күн Эрбийэ бухатыыр Соҕотохто халлаан улаҕатын диэки Сур гынан хаалла. Ньургун Боотур. Улаҕата көстүбэт (биллибэт) фольк. — олус киэҥ, бүтэр уһуга көстүбэт. ☉ Без конца и края
   Уҥуоргута биллибэт, улаҕата көстүбэт уһун дураар толоон буолан муҥутаабыт эбит. Саха фольк. Уҥуоргута көстүбэтэх, Улаҕата биллибэтэх, Оломун булларбатах, Оппуоһун туттарбатах Уорааннаах Уот Кудулу байҕал. П. Ойуунускай
   Урукку дьыл (кэм) улаҕатыгар — былыргы дьыл мындаатыгар диэн курдук (көр дьыл). Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку кэм улаҕатыгар, Урааҥхай удьуора, Саха саарына бухатыыр киһи Олорон ааспыт. Ньургун Боотур
   Былыргы дьыл мындаатыгар, Урукку дьыл улаҕатыгар, Эргэ дьыл эҥийэтигэр Кыладыкы эбэ хотун диэн Сириэдийбит-сиппит эбит. П. Ойуунускай
   ср. якут. ула ‘близнаходящийся, соседний’, др.-тюрк. ула ‘связывать, соединять’, тюрк. улаҕы, улаа ‘край между сосной и полом’, хак. улаҕа ‘основание юрты’