несов. 1. (становиться хмурым) сабыһын, уорастый, түрдэһин; 2. (морщиться — о лбе, лице) түрдэһин, сүллэһин, сабыһын; 3. перен. түүппэҕир, былытыр; нёбо хмурится халлаан былытырар.

сүллэһин диэнтэн дьаһ
туһ. Туллукчаана анарааҥылар сирэйдэрин сүллэһиннэрбиттэринэн сылыктаатаҕына, өссө даҕаны буолуммат көрүҥнээхтэрэ. В. Протодьяконов
Пётр хайдах буолбутун уонна ити барыта хайдах тахсыбытын өйдөөрү Фрося сирэйин сүллэһиннэрбитэ. Г. Николаева (тылб.)

сов. что түрдэһиннэр, сүллэһиннэр, сабыһыннар; нахмурить брови хааскын түрдэһиннэр.

несов. что түрдэһиннэр, сүллэһиннэр, сабыһыннар; хмурить брови хаастаргын түрдэһиннэр.

туохт. Бириэмэни, күнү-дьылы туһата суох, таах, көрүнньүк ыыта сатаан төттөрү-таары сырыт, аалыҥнаа. ☉ Проводить время без пользы, шататься, бездельничать, слоняться
Сүллэһин Сүөдэр туоҕа да табыллыбакка, санаата тууйуллан, харчытын тобоҕолоон, уулуссаҕа тэлбистиир түбэһиэх дьону кытта тиэрэ иһэн кэбиспитэ. П. Аввакумов
Олег дьиэ иһигэр төттөрү-таары хааман тэлбистии сырытта. «ХС»
Ханна да үлэлээбэт эбэтэр үөрэммэт оҕо таах тэлбистиириттэн бэрээдэги кэһиилэр тахсаллар. «Кыым»

туохт. Ыксалынан-тиэтэлинэн тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Беспокойно суетиться, вертеться, мельтешить
Бүөтүр от тиэйэ барыахтааҕа да, кини киһи айгыстан, онтун-мантын булумуна хачымахтанан баран, дьэ тэринэн аттаммыта. Н. Якутскай
Алааппыйа хачымахтанан кэлэн, Сүллэһин Сүөдэр илиитигэр ыйаастыбыта. П. Аввакумов
Уол тиэтэлинэн туран, таҥнан хачымахтанна. П. Ламутскай (тылб.)
ср. осм. качамак ‘бегство’

ык-түүр диэнтэн хай
аата. Бу борохуот тухары симиллибит дьону, кинилэр кэргэттэрин балаҕан ыйын бүтүүтүнээҕи тымныыхаҕыс күҥҥэ тутуталааннар, ыгыытүүрүү кытаанаҕа этэ. Е. Неймохов
Туох-баар ыйыы-кэрдии, ыгыы-түүрүү онтон [Москваттан] кэлэр. Н. Лугинов
Сүллэһин Сүөдэр өлбүтүгэр туох да сыһыана суох киһини: «Эн маны билэҕин, кыттыгастаах буолуохтааххын, билин!» — диэн ыгыы-түүрүү Маайаны үрүҥ күнүн хараарда сыспыта. «ХС»

1. аат. Саҥата суох киһи; саҥарбакка хаалар киһи (тоҕоостоох кэмҥэ). ☉ Тихоня, молчун; человек, не умеющий находить в подходящий момент нужные слова (напр., от смущения, растерянности)
   «Бука, киһи кэпсээри эрэ гыннаҕына хабыргыыгын эбээт, оттон мааҕын тоҕо ньимиликээн буолбуккунуй», — диэн Боскуо мөхтө. А. Софронов
   Мин бу кыыһы уһуннук батары көрөн, …… симиттэн ньимиликээн буолан турдум. Н. Габышев
   Ньимиликээн буолан саҥата суох олорон биэрэрим хайдах да табыллыбат. «Чолбон»
2. даҕ. суолт. Төрүт саҥарбат, саҥата суох. ☉ Молчаливый, неразговорчивый. Ньимиликээн уол
   □ Мин аргыһым Кулуһун [киһи аата], хаар эбэ курдук, ньимиликээн киһи буолан биэрдэ. И. Гоголев
   Оннооҕор ньимиликээн Баанньа бүгүн кэпсэттэ ээ. Г. Васильев
   △ Иһийбит, иһийэн турар (айылҕа туһунан). ☉ Притихший, застывший (о природе)
   Бу сырыыга мин ол ньимиликээн мастартан орпот туос ама киһи буолан биэрдим. Н. Заболоцкай
   ♦ Ньимиликээн буол — тугу да этимэ, тугу да билбэтэх-көрбөтөх курдук тутун. ☉ Хранить молчание, помалкивать
   Билэ-билэ тоҕо ньимиликээн буола сылдьаҕын? Болот Боотур
   Дуоһунастаах дьон тоҕо ньимиликээн буолбуттара биллэр. Софр. Данилов
   [Көөдөҥ] үстэхаста Сүллэһин Сүөдэри көрөн баран, умса туттан, тугу да билбэтэх ньимиликээн буолан, атын муоһатын күүскэ садьыалаан ааһыталаабыта. П. Аввакумов
   Оччоҕо Былатыаны көмө сатаабыт дьон бачча тухары тоҕо ньимиликээн буола сылдьыбыттарай? «ХС»

даҕ.
1. Уһаты куоһахтаах (быһах тимирин этэргэ, хаан сүүрэригэр аналлаах). ☉ Имеющий продольный желобок, выемку (для стекания крови: о лезвии якутского ножа)
Көөртө: биир харыс икки илии уһун, үөстээх, ойуулаах, мас уктаах ыстаал быһаҕынан — охсон кылбачыҥната олорор үһү. Саха фольк. Бырдьай …… саха ууһа охсубут үөстээх сытыы баҕайы быһаҕынан кыһа-кыһа, олуктуу-олуктуу, бүк-тах тута-тута, чааркааны оҥортуур. Күндэ
Быһах биир өттүнэн биилээҕэ, өнчөҕө халыҥ этэ, хара үөстээҕэ, быһыта сынньыы ойуулааҕа. Далан
2. Ортотунан хара сиэл дьураалаах (көнтөһү, өтүүнү о. д. а. этэргэ). ☉ Имеющий чёрную продольную полосу (о поводе, связанном из конской гривы)
Ортотунан үөстээх ат өргөнүн курдук хараҕын уота абааһы уолун икки чараас саннын хараҕын дьөлө көрдө. Саха фольк. Онно Дьэргэлгэн Күлүк үчүгэй үөстээх көнтөс устата холобурдааҕынан хаалан иһэрэ үһү. Күннүк Уурастыырап
Үрэхтэрим, өрүстэрим үс үөстээх өргөн өтүүнү …… Субуйа бырахпыт курдуктар. Эрчимэн
3. Хас да араас өҥнөөх (кустугу этэргэ). ☉ Разноцветный, полосатый (о радуге)
Бии аҕыс үөстээх кустук халлааҥҥа умайан дьэргэйбитин курдук арылыйан көһүннэҕэ. П. Ойуунускай
Аҕыс үөстээх аас кустук иэҕиллэн турар. И. Гоголев
♦ Бөҕө (өлбөт) үөстээх — бөҕө тыыннаах диэн курдук (көр бөҕө I)
«Эр Соҕотох бухатыыр» Быстыбат тыыннаах, Өлбөт үөстээх Киһи буолар кэскиллээх Буолуох этиҥ эбээт. Тоҥ Суорун
Сүллэһин Сүөдэр өлбөт үөстээх киһи буолан биэрбитэ. П. Аввакумов
Киһи барахсан бөҕө үөстээх. Араас түбүлээбит иэдээннэри аһарынан олох олорон кэллэҕэ. «ХС»
Үс үллэр үөстээх көр үс. Үс үллэр үөстээх Өлүөнэ өрүстэн ордук өҥнөөх-тоттоох Өрүс баарын өйдөөбөппүн. Саха фольк. Үллэр балаһа долгуннаах үмүрүйэ-чөмөрүйэ тардыллар Үлүскэннээх дохсун сүүрүктээх Үс үллэр үөстээх Өлүөнэлиир эбэккэм! С. Васильев

сов. 1. кого-что (переместить) сыҕарыт, хамсат; сдвинуть с места сундук сундуугу оннуттан сыҕарыт; 2. что (сблизить) тиксиһиннэр, кэккэлэһиннэр; сдвинуть два стола икки остуолу кэккэлэһиннэр; # сдвинуть брови хааскын сүллэһиннэр; его с места не сдвинешь кинини оннуттан хамсатыаҥ суоҕа, атын сиргэ ыытыаҥ суоҕа.