ж. 1. баалкы, охсор мас, сүлүгэс; 2. прост, (о тупом человеке) ааргы, көлөөк.

ж. 1. (деревянный молоток) сүлүгэс; 2. (у ночного сторожа) холотууска; 3. колотушки мн. разг. холотууска, охсуу; надавать кому-л. колотушек холотууската биэртэлээ, охсуталаа.

I ж. 1. уст., обл. (замужняя крестьянка) дьахтар; 2. прост., обл. (жена) дьахтар, ойох; 3. прост, (женщина) бытааһах, дьахтар; 4. презр. (о слабохарактерном мужчине) дьахтар курдук киһи; # каменная баба археол. таас киһи; снежная баба хаар киһи; бой-баба сытыы дьахтар; баба-яга фольк. дьэгэ-бааба.
II ж. тех. сүлүгэс (механической балта охсор сүлүгэһэ).

аат., түөлбэ. Таба тириитин таҥастыыр тиистээх кыһыах курдук тимир. ☉ Круглый зубчатый железный скребок на деревянной ручке для выделки оленьей шкуры
Имитиигэ туттар тэрил арааһынайа да элбэх. Холобур, талкы арааһа баар: кыһыах, үрүөх, чүчүм, соҥоһоон, кэдэрээн, сүлүгэс диэннэр. АЕЕ ӨӨ
Көмүүлэргэ тириини таҥастыыр сэптэр — чүчэннэр, соҥоһооннор уонна кэдэрээннэр көстүбүттэрэ. ЭБЭДьА

аат., эргэр. Мас өтүйэ, сүлүгэс. ☉ Колотушка, деревянный молоток
Тимир Чохчордоон улуу күтүр Тоҕус уон бууттаах Дулай таас чохооччутунан Орто дойду бэрдин Охторуулаах охторун Таҥнары сапсыйбахтаан кэбистэ. П. Ядрихинскай
[Дьон бурдуктарын] мууска түүтэхтии төбөлөрүнэн кэккэлэтэ быраҕан баран …… чохооччунан сынньаллара. Г. Колесов
Биэрэккэ олорон эрэ, таһаарбыт хааларын чохооччунан үлтүрүтэ сынньан, чөмчүүк таастары көрдөөтүлэр. В. Арсеньев (тылб.)
ср. тюрк. чө ..күү ‘молоток’, русск. чекуша

аат., эргэр. Тирии түүтүн, субатын кыһыйарга, хоруйарга аналлаах иэҕиилээх сытыы быһах. ☉ Изогнутый нож для соскабливания шерсти со шкуры или скобления мездры при выделке кожи
Хараҕа суох Өрүүнэ хайдыбыт уктаах, мэкчиччи элэйбит үрүөҕүн булан, тыаһа-ууһа суох кэлэн, аҕалара имитэр тириититтэн, быһа сууралаан ылара. Эрилик Эристиин
Ийэм былыр тирии кыһыйар үрүөҕүн кэриэстээн уура сылдьыбытым …… сибиинньэм түүтүн, начаас үлүгэр киччэччи ылан кэбиһэрэ. «ХС»
Имитиигэ туттар тэрил арааһынайа да элбэх. Холобур, талкы арааһа, кыһыах, үрүөх, чүчүм, соҥоһоон, кэдэргээн, сүлүгэс диэннэр. АЕЕ ӨҮОБ
ср. тюрк. сүргү ‘скобель, тупой нож с двумя ручками, употребляемый при выделке кожи для скобления’

кэпс.
1. Кими, тугу эмэ үрүт-үөһэ элбэхтик оҕус, охсуолаа. ☉ Бить, колотить кого-что-л. наотмашь
[Аҕам] тирии курунан миигин тунайдаабыта! Н. Габышев
Элик Бэргэн сүлүгэһинэн тунайдыырын …… аһаран да биэрэр, тулуйар да өстөөх көстүбэтэ. Г. Угаров
Таракааны көрдүм да, өлөрөн тунайдаан иһэбин. «ХС»
2. кэпс. Атын туохтуурдары кытта холбоһон «тугу эмэ харса суох, өрүсүһэн оҥор, гын» диэн суолтаҕа туттуллар. ☉ В сочетании с другими глаголами употребляется в значении «делать что-л. очень энергично, с рвением»
Баанча …… ол күнү быһа мас мастаан тунайдаабыта. Л. Попов
Уһун остуолга тардыллыбыт аһы көҥүл-босхо сиэн тунайдаатылар. И. Никифоров
Айылҕа син кыладабыай кэриэтэ. Кыладабыайга бааргын бүтүннүүтүн бүгүн барытын тоҕо-хоро туттан тунайдаан кэбистэххинэ, сарсын кураанах кыладабыайы көрөн хаалыаххын сөп эбээт! «ХС»

I
туохт.
1. Тугу эмэ кытта булкуһа сылдьан, сыыйа тимирэн аллара түгэҕэр түс, муһун. ☉ Опускаться слоем на дно, оседать
Көмүһү манна уунан сууйаллар Хаптаһын хоруудаҕа. Хорууда түгэҕэр сөҥөн хаалар Кыһыл көмүс кыырпаҕа. Баал Хабырыыс
Михаил Прокопьевич лотуок түгэҕэр сөҥөн хаалбыт маассаны ытыһар. И. Бочкарёв
Өтөрүнэн буора сөҥөн, уубут дьэҥкэрбитэ. КЗА АҮө
Хааны ытыйан баран алта-аҕыс чаас устата туруоруллар. Онтон өһөҕө сөҥмүтүн кэннэ, дьалкыппакка эрэ …… убаҕаһын баһан ылан атын иһиккэ кутуллар. Дьиэ к.
2. Ханна эмэ тохтоон муһун, мунньулун. ☉ Сойтись, сосредоточиться, скопиться в одном месте
Булт ааттааҕа барыта онно күрэнэн сөҥмүт эбит. Н. Заболоцкай
Өлүөнэ өрүс көмүстээх тайҕатыгар хостонор үгүс кыһыл көмүс манна [Иркутскайга] кэлэн сөҥөрө. Н. Якутскай
Кини үрэх уҥуор баар ходуһаттан түһэр быыкаа көҥүскэ тахсан, сөҥөн турар балыгы хостообутун истэн, дьон эбии сөҕөллөр. Н. Заболоцкай
3. көсп. Ааспат, умнуллубат өйдөбүлү, санааны хааллар. ☉ Произвести сильное, незабываемое впечатление, поселиться в чьей-л. душе
Бу киэһээҥҥи кэпсэтии Миша Бойтонов дууһатыгар өтөр умнуллубат гына сөҥнө. В. Яковлев
Эн суоххар миэхэ чугаскын, Мин өйбөр сөҥөн хаалбыккын, Өрүү сырдык өҥ буолаҥҥын, Өлбөт сырдыкка ыҥыраҥҥын. В. Потапова
Сүрэхпитигэр сөҥмүт ол үөрүү үрдүк өрөгөйө күн бүгүҥҥэ диэри өрүкүйэр. «Кыым»
♦ Сөҥөн олор — саҥата суох буол; хамсаабакка-имсээбэккэ ньим бар. ☉ Сидеть молча, неподвижно, погрузиться в молчание; застыть на месте
Кырдьаҕастар саҥата суох сөҥөн олороллоро. Н. Якутскай
Иккиэн уруккуну-хойуккуну өйдөөн санаарҕаабыт курдук балачча өр саҥата суох сөҥөн олорбохтообуттара. Далан
Аана уоһун сөрүү туттан, сөҥөн олорбохтоото. М. Доҕордуурап
◊ Сөҥө сырыт (сөҥөн сыт) — ханна, туохха эмэ үөскээн, мунньуллан баран чөл бэйэҕинэн баар буол (туох эмэ баайын, сыаналааҕы этэргэ). ☉ Скопиться где-л., в чём-л., оставаться до определённого времени нетронутым, в целости (о чём-л. ценном — напр., о полезных ископаемых)
Улахан баай-дуол Улахан эбэ сис хайаларыгар сөҥөн сыттаҕа. Саҥардыы ону булан эрэллэр. А. Фёдоров
Саха тылын баайа, күндүтэ олоҥхоҕо сөҥөн сытар. СЛ-8
Поэзиябытыгар төрөөбүт тылбыт саамай сүмэтэ, кэрэтэ сөҥөн сырыттаҕа. «Кыым»
ср. казах. шөк ‘осесть, оседать на дне, садиться’, ДТС чөк ‘опускаться, погружаться (в воду)’
II
даҕ.
1. Холку гынан баран модьу, күүстээх (үксүгэр киһи куолаһын туһунан). ☉ Густой, низкий, ровный и сильный (о голосе человека)
[Бөлүөхсэн турар дьон кэтэҕэр:] «Миэхэ суолла аҕалыҥ!» — диэн сөҥ саҥа иһилиннэ. Күннүк Уурастыырап
«Табаны ытыалааҥ!» — Кириилин сөҥ хаһыыта иһиллэр. Л. Попов
Кини [Кулаковскай] хоһооннорун сөҥ куолаһынан иҥнигэһэ суохтук, кудуххай соҕустук ааҕара. Н. Заболоцкай
Сөҥ куоластаах толуу киһи уһаат иһигэр саҥаран киҥкинэтэн эрэрдии бэйэтин билиһиннэрдэ. «Кыым»
2. Элбэҕэ суох гынан баран улахан ис хоһоонноох, өйдөөх, чиҥ (киһи тылын уонна тылынан айыллары этэргэ). ☉ Немногословный, но содержательный, умный, внушительный (о речи человека), веский (о слове)
Тыл арыт өһөскүн, Ыарахаҥҥын, сөҥҥүн, Тааскын, симилиэскин, Укулаат тимиргин. Баал Хабырыыс
«Умнуохпут суоҕа үтүө мөссүөҥҥүн, Уйаҕас ып-ыраас сүрэххин!» — диэтэ, бэргэһэтин уһулан, Сиидэрэп аҕыйах сөҥ тылынан. С. Васильев
Ийэ дойду көмүскэлэ — бу былыр былыргыттан ытык иэс буоларын туһунан сөҥ, күүстээх, ону сэргэ истиҥ иэйиилээх тыллар чугдаардылар. ВА
3. Аҕыйах саҥалаах, дьиппиэн, нүһэр. ☉ Немногословный, необщительный, суровый, замкнутый
[Дуолан Хара:] Миигин эрэй сөҥ, дьиппиэн оҥорбута, Уоммар диэри …… Кулун тэллэххэ либиир сыппытым. И. Гоголев
Кини тылгаөскө тииспэтэх, санаабытын таһыгар таһаарбат, бэрт аҕыйах саҥалаах сөҥ киһи. В. Яковлев
Сөҥ, кытаанах сэбэрэлээх дьон мэтириэттэрэ ыйанан тураллара. М. Горькай (тылб.)
4. фольк. Хойуу, иҥэмтэлээх (сүөгэйи этэргэ); өлгөм, баай. ☉ Густой, питательный (напр., о сметане); богатый, обильный. Сөҥ сүөгэй. Сөҥ сөгөлөөн
□ Мин сиэм этэ сөҥ сүөгэйи. Эллэй
Сөҥ сүөгэйинэн сөлөгөйдөөн Түһүлгэбит киинигэр Кэккэлэһэн олорон, Аһыыаһыы оонньуоҕуҥ. П. Ядрихинскай
Бултуйдаҕына …… малааһын, былыргылыынан эттэххэ, сөҥ сөгөлөөнү тэрийэр. Кэпсээннэр
5. эргэр. Улахан, сомоҕо, модьу. ☉ Громадный, массивный, тяжёлый
Төлөрүйбэт сөҥ сүлүгэскин Төлөрүтэн биэрдиҥ. П. Ойуунускай
Адаар бэстэр, сөҥ харыйалар Аргыый хамсыы нуоҕаһаллар. П. Тобуруокап
[Дудкин] Ыарахан, сөҥ балтанан, …… тимири Туой курдук эллээччи. С. Васильев
◊ Сөҥ түс — санааҕа ылларан, мунчааран саҥата-иҥэтэ суох буол, дьиппиэр. ☉ Стать молчаливым, угрюмым, помрачнеть
[Григорий] хайдах эрэ сөҥ түспүт курдуга. Д. Таас
[Алампа] сөҥ түспүтэ киһи хараҕар өтө көстөр эбит этэ. Р. Кулаковскай
Остуол икки өттүгэр бүрүө чилиэннэрэ аҕыс-сэттэ киһи сөҥ түһэн олороллор. В. Яковлев