прил. 1. сүүйүүлээх; выигрышный заём сүүйүүлээх заём; 2. (выгодный) сүүйүүлээх, барыстаах; выигрышный ход барыстаах хаамыы, оҥоһуу; выигрышное положение сүүйүүлээх балаһыанньа.

туохт. Оонньууга киирсэр харчыгын ук, туруор (сүүйүүлээх оонньууга). ☉ Выставлять на кон (деньги).

сыһ. Бэйэ туһатыгар барыһы ылар курдук. ☉ С выгодой для себя, с прибылью
Лэгиэнтэй атыыһыт, итини барытын эргитэ саныы, сүүйүүлээхтик кэпсэппититтэн үөрэ сытта. Н. Якутскай

оонньоо диэнтэн атын
туһ. Эрэй этигэн кырыымпатыгар «Уруйа улааттын!» оонньонно. С. Данилов
Маҥнай хайдах быһыылаахтык дыраама суруллан, оонньонон испит остуоруйатын кэпсиэхтээхпит. «Чолбон»
Олунньу 15 күнүгэр Ашхабад куоракка 1982 сыл Ис сүүйүүлээх судаарыстыбаннай сойуом, уочараттаах, тохсус тираһа оонньонор. «Кыым»

көр сөпкө
«Хомсомуол үлэтин сэрии кэмигэр сөптүк уларытан тутуохха» диэн …… ыстатыйаттан көрдөххө, …… икки киһи былааннарын толорботохтор. Амма Аччыгыйа
Тумусов ньалҕарытар, иирсээннээх боппуруоһу сөптүк көннөрбүт аатыраары бэйэтигэр сүүйүүлээх балаһыанньаны оҥостор. Р. Баҕатаайыскай

даҕ. Ылсыылаахбэрсиилээх, кыайдаххына барыстаах, кыайтардаххына сүүйтэриилээх (хол., сүүйүүлээх оонньуу). ☉ Азартный (напр., об игре, выигрыш в к-рой зависит от случая)
Ол курдук билиҥҥи бириэмэҕэ тыа сиригэр кыһыылаах-аһыылаах, сүүйсүүлээх оонньуу элбээн турар. Эрилик Эристиин. Эргэ олох хаалынньаҥнарыгар Эрилик Эристиин сүүйсүүлээх хаарты оонньооһуну, үспүкүлээннээһини, хоп, сурах тарҕатыыны киллэрэр. Н. Тобуруокап
Константин Дмитриевич сүүйсүүлээх оонньууларга кыттыспат этэ. Көннөрү ыалдьааччы быһыытынан эрэ кыттара. Тускун

туохт.
1. ук I диэнтэн холб. туһ. Оҕом суумкатыгар таҥаһын угустум
2. хаарты. Сүүйүүлээх оонньууга: харчыгын туруор, ук. ☉ В азартных играх: вносить, вкладывать в игру (напр., деньги)
Уоннуу ынаҕы биирдиитэ уксар улуу хаартыһыт үһүгүн. Болот Боотур
Биһиги, саха дьоно, былыр-былыргыттан акка уксар үгэспит. Л. Габышев
Кинилэр бэйэ-бэйэлэрин кыһытыһа-кыһытыһалар уксан киирэн барбыттара. С. Тумат

даҕ. Барыстаах, сүүйүүлээх өттүн булумтуо, сатабыллаах, киирбит-тахсыбыт, кэлбит-барбыт, оҕуруктаах өйдөөх (киһи). ☉ Деятельный, энергичный, находчивый, предприимчивый
Эргитиилээх-урбатыылаах өй атыыһыттан сатаан ааҕарысуоттууру эрэ буолбакка, оннооҕор ордук хорсун быһыыны оҥорорун эрэйэрэ. Ойуку
Бэрэссэдээтэлинэн Эһэ Харах [киһи аата] Хаппытыаны, эргитиилээх-урбатыылаах албын киһини, ыкса атаһын туруортаран, холкуоһу матайдатаары, онтон илии-атах салаһаары гынар буоллаҕа. В. Протодьяконов
Кини бу күнтэн ыла булугас-талыгас, эргитиилээх-урбатыылаах кэмэрсээҥҥэ кубулуйуохтаах. У. Ойуур

1. аат.
2. Тугу эмэ үөрэнэн сатыыр буолуу, үөрүйэхтэнии, үөрүйэх. ☉ Умение, навык. «40 ырыатыгар» Күннүк Уурастыырап …… поэтическай дьоҕура, сатабыла улаханнык үүммүтэ. Софр. Данилов
   Булт сырыытын таба хаамыахха, — булка сатабыл быраап. Л. Попов
   Аты сүүрдүү сатабылы эрэйэрэ, ат төһө кыахтаах иһэрин эндэппэккэ билии наада этэ. И. Федосеев
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
   △ Тугу эмэ уһулуччу табан оҥоруу, уһулуччу сатааһын. ☉ Исключительное умение делать что-л., мастерство
   Ити сүҥкэннээхэй улахан сомсор тимиринэн бэйэҥ илиигинээҕэр дьороҕойдук туттаҕын. Дьэ бу буолар сатабыл, ускуустуба диэн! И. Данилов
3. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булан өйдөөһүн; бэйэ сүүйэр ньыматын өйдөөһүн. ☉ Умение находить удобный, выигрышный для себя способ осуществления, достижения чего-л., сообразительность; хитрость
   Эдэр ыччат олус судургу, быһаччы… Көрдөстүлэр да, ылар эрэллээхтэр. Оннук буолбат. Сатабыл наада: арыт үҥүс, арыт көрдөс, арыт этис, ардыгар, бэл, ньылаҥнас. Н. Габышев
   [Доҕорум] дьоҥҥо биһирэппитэ. Хоһуунунан, эрчиминэн, сатабылынан, тылынан-өһүнэн. Н. Кондаков
   Сэриигэ ахсаанынан буолбакка, сатабылынан кыайаллар диэн итинниги этэллэрэ буолуо. И. Сосин
4. Туох эмэ сатанар, сөпкө оҥоһуллар ньымата (тардыы ф-гар тут-лар). ☉ Умение делать что-л., владение какими-л. навыками, искусство, мастерство (употр. в притяж. ф.). Кыһын хортуоппуйу харайыы сатабылын булбаппыт
   □ Ыҥырыалар тутуу сатабылыгар да, «кэпсэтэргэ» да кимтэн даҕаны үөрэммэттэр
   Ол кинилэр төрүөхтэриттэн дьоҕурдара. ББЕ З
5. даҕ. суолт. Туох эмэ ордук табыллар, барыстаах-сүүйүүлээх өттүн булумтуо; сатабыллаах. ☉ Умеющий находить благоприятный способ осуществления чего-л., сметливый, сообразительный, находчивый; хитрый
   Саһылга уруулуу сыстаҕас быһыылаах, Арыынан соппуттуу Ньалҕаардар саҥалаах Киитэрэй Кирисээн Сатабыл киһичээн. Р. Баҕатаайыскай
   Кыстаанык баран, милииссийэҕэ билинэн кэпсээн, буруй-сэмэ боруостаһаары гынар. Сатабыл табаарыс. Н. Габышев
   Туркенич хоодуот уонна сатабыл киһи буолан Марфаны булбута. А. Фадеев (тылб.)
   ◊ Сатабыла суох кэпс. — киһи сатаан өйдөөбөтүн курдук, толоос, сүөргү (хол., кээмэйинэн киһи сүөргүлүөн курдук аһара улахан). ☉ Невероятный, невозможный (напр., по размерам); неприличный. Сатабыла суох улахан. Сатабыла суох элбэх. Сатабыла суох куһаҕан. Сатабыла суох быһыы

ньим бааччы — саҥата-иҥэтэ суох, уу чуумпутук; нус-хас. ☉ Молча, тихо; спокойно
Эргим-ургум көрбөхтөөбүтэ, дьон ньим бааччы утуйа сыталлара. Күннүк Уурастыырап
[Сэргэй] сиригэр-дойдутугар бэйэтин таптыыр идэтинэн ньим бааччы үлэлии-хамсыы сылдьыбакка, бачча үлүгэр аймалҕаннаах дойдуга кэлэн араас быһылааҥҥа, охсуһууга-этиһиигэ түбэһэ сырыттаҕай? В. Яковлев
Борис айахха киирбиччэ мээнэ хаһыытаан быһа сытыйбакка эрэ, ньим бааччы дьиэлии турбута быдан сүүйүүлээх буолуо этэ. «ХС»; ньим бар — иһийэн хаал, чуумпур. ☉ Притихнуть, стихнуть, замолчать
Балаҕан иһэ бүтүннүүтэ ньим баран уу чуумпутук лүҥкүрдэ. Болот Боотур
Ньим баран саҥата суох испэхтээтилэр гынан баран, Чооруос [киһи аата] саҥата суох тэһийэн олорбото. В. Протодьяконов
Биһиги бары тыыммакка да кэриэтэ саҥата суох турдубут, бары биир санааҕа ылларан ньим баран турдубут. Г. Колесов; ньим гын кэпс. — тимис гын, көстүбэт буола сүт. ☉ Провалиться во что-л., внезапно исчезнуть из виду
Мастар мутуктара кумаланан бачыгыраабытынан хаарга ньим гына түһэллэр. А. Фёдоров
Сөмөлүөт умайан күлүбүрээбитинэн үрэх уҥуоргу ойуурга тиийэн ньим гынна. С. Никифоров
Кинилэр үрэҕи туораан түбэ иһигэр киирбэккэ, ойуур хараҥа куолайыгар ньим гыннылар. П. Ламутскай (тылб.)
△ Умуллан хаал. ☉ Погаснуть (моментально)
Утуу-субуу элэктэриичэстибэ уота умуллан ньим гынар, төлөпүөн үлэлээбэт буола охсор. Амма Аччыгыйа
Сулус аллара диэки сурулаата, умуллан ньим гынан хаалла. Г. Угаров; ньим курдук — туох да саҥата-иҥэтэ, тыаһаууһа суох. ☉ Глухо, тихо, безмолвно
Уола буоллаҕына биир тылы хардарбат, ньим курдук. Эрилик Эристиин
Чочумча ньим курдук уу чуумпу буолан ылла. В. Яковлев
Сайылык күнүскү ампаалыга суох ньим курдук. А. Сыромятникова
ср. алт. чым ‘тихо, тише’, казах. жым ‘нечто вкрадчивое, скрытое, незаметное’, хак., кирг., куманд., телеут. тым ‘тихий, тихо; безмолвно; молчаливый’