прил. талыы, сүүмэрдэммит, чулуу; отборные семена талыы сиэмэ.

м. ист. гренадер (сорох дойдулар армияларыгар үрдүк уҥуохтаах дьонтон сүүмэрдэммит чаас саллаата, офицера).

көр хоруончука
Толору туораахтаах сүүмэрдэммит, хоруончаҕата эмтэммит оруос сиэмэтин ыһыллыахтаах. КПЫ

эдэримсит диэнтэн хай
аата. Көлүөнэлэр бэйэ-бэйэлэригэр эпсэритэ тардыһар маҕыньыыттарын биир уһуга, арааһа, бу быһыылаах: аҕа саастааҕы эдэримситии, ону ааһан оҕотутуу, алын саастааҕы — соруйан дархаһыта сатааһын. С. Федотов
Биһиэхэ [успуорка] биир кэмҥэ сүүмэрдэммит хамаанданы анаан эдэримситии барбыта. «Сахаада»

аат. Туох эмэ буолуутун (буоларын) төрүөтэ. ☉ Основание, предлог для чего-л., причина чего-л.
Итиннэ Яков биллэр биричиинэнэн сонно тута кыайан хоруйдаабата. Н. Заболоцкай
«Бу төрүт биричиинэтэ — батталга, атаҕастабылга сытарын, акаары тойоттор, билбэккит...»— иинтэн тахсыбыт иккис киһи саҥарар. Эрилик Эристиин
Сахалар уһун үйэлэниилэрин сүрүн биричиинэтинэн кини [Чорооноп] урукку кэмҥэ айылҕа аһыныгаһа суох тыйыс усулуобуйатын тулуйбут эрэ дьон сүүмэрдэнэн испиттэринэн быһаарара. Г. Угаров

даҕ., кэпс. Туохха эмэ сыстаҕас, сыһыаннаах, дьоҕурдаах. ☉ Способный к какому-л. делу, склонный к чему-л.
Кини тиэхиньикэҕэ улахан дьоҕурдаах, сыһыамах киһи. А. Сыромятникова
Сүөдэрэпээн …… күлүүгэ-ыһыахха сыһыамаҕа, соҕотох ол даҕаны кини майгытын-сигилитин күүһүн көрдөрөр. Н. Заболоцкай
Ити үөрэххэ сүүмэрдэммит оҕолор бары уусуран самодеятельноска дьоҕурдаахтара, тэрийэр үлэҕэ сыһыамахтара эрдэттэн биллибитэ. «Кыым»

уһаат диэнтэн аччат. Уһааччык оҥостоору харас угар наадыйан, биирдэ ойуурга таҕыстым. В. Протодьяконов
Дьөгүөссэ нэһиилэ туран, оһох кэннигэр турар уһааччыктан хомуоһунан уу баһан ылан, иһэн киллиргэппитэ. П. Аввакумов
Сиэмэҕэ анаан сүүмэрдэммит помудуору сууйуллар уонна кыра уһааччыкка эбэтэр лаахтаах ылтаһын иһиккэ уган баран, мас соҕоҕунан сынньыллар. САССР КОА

сыһ.
1. Итэҕэтиилээхтик, ылыннарыылаахтык. ☉ Убедительно, веско
[Кулаковскай] киһи өйүгэр түһэрдик, астыктык уонна бэйэтэ өрө көтөҕүллэн үөрэтэрэ. Суорун Омоллоон
Кинилэр Киргизия сүүмэрдэммит хамаандатын нуул үскэ очукуонан астыктык хоппуттара. И. Федосеев
Дуобакка уон алта киһи күөн көрсүбүтүттэн спорт маастара В. Жирков астыктык бастаата. «Кыым»
2. Дьоһуннук, дуоспуруннаахтык; киһи дуоһуйар гына. ☉ Достойно, серьезно; с удовольствием
Сорох уон да сыл олорбутун иһин, эн биһикки курдук, баҕар, астыктык олорон аастым дии саныа суоҕа. Н. Заболоцкай
Мылахов сөптөөх эппиэти биэрэн, кылгас моонньун ньыкыччы туттан, астыктык лиһигирэччи күлэн кэбистэ. Н. Лугинов

м. 1. (действие) талыы, сүүмэрдээһин; подбор меха түүлээҕи талыы; 2. (коллекция, ассортимент) талыы, хомуур; подбор интересных картин интэриэһинэй хартыыналар талыылара; 3. (состав) сүүмэрдэнии; удачный подбор работников үлэһиттэр табыллыбыт сүүмэрдэниилэрэ; 4. (сочетание) дьүөрэлэһиннэрии; подбор красок кырааскалар дьүөрэлэһиилэрэ; # как на подбор талбыт курду к (бары биирдэр).

аат дьөһ.
1. Абстрактнай суолталаах миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын туох эмэ кэлин өттүгэр оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, позади которого совершается действие (после, вслед за)
Күүскэ этиллэр туһулуу кэнниттэн күүһүрдүү бэлиэтэ турар. ПНЕ СТ
Кылаас сурунаалыгар мин араспаанньам мэлдьи Вася кэнниттэн суруллара. «ХС»
Ленинград — Москва кэнниттэн саамай улахан куорат. «К»
Биһиги сүүмэрдэммит хамаандабыт кэнниттэн ыалдьыттарбыт иккис миэстэҕэ таҕыстылар. «К»
2. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын туох эмэ буолбутун кэннэ тута баттаһан оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая временные отношения, употребляется при обозначении события, действия, момента времени, вслед за которыми совершается действие (вслед за, после). Ардах кэнниттэн Күндэли алаас иэнигэр от, сибэкки арааһа үтэн-анньан кэбистэ. Л. Попов
Биирдэ театр кэнниттэн Эмиэ Ленаҕа тиийбитим, Итии чэйиттэн испитим, Эмиэ бэйэм да билбэккэ, Иэйэн, сылыйан кэлбитим. П. Тобуруокап
Кэлбитэ икки ыйа туолуута үгүстүк толкуйдааһын, бары өттүнэн ыараҥнатан көрүү кэнниттэн, кини чахчы кытаанах быһаарыныыны ылынан, дириэктэр хоһугар көтөн түспүтэ. Н. Лугинов
3. Аат туохтуурдары кытта бириэмэ салаа этиини холбуур ситим тыл быһыытынан туттуллар. ☉ С причастиями употребляется как союз, присоединяющий придаточное предложение времени к главному (после того как)
Нуучча маҥнайгы өрөбөлүүссүйэтэ хотторбутун кэнниттэн, дойдуга ынырык реакция бүрүүкээбитэ. Софр. Данилов
Кыыс үргүбүт туртастыы сүүрэн хаалбыта, арай хатан күлүүтэ хоско, кини барбытын кэнниттэн даҕаны, чугдаарарга дылытын, Лаврентий, бэл, билигин истэр курдук. Н. Габышев
◊ Ол кэнниттэн — хайааһын атын хайааһын кэнниттэн оҥоһулларын бэлиэтиир ситим тыл. ☉ Союзное слово, указывающее на действие, совершаемое после другого действия (после того, потом)
Кулуба киирэр, ол кэнниттэн, сотору соҕус буолан баран, Семен Семенович киирэр. Н. Неустроев
Балбааҕы саас ирбитин кэннэ үлтүрүтэн биэрдилэр, ол кэнниттэн …… булууктарынан тиэрдилэр. П. Егоров
[Казаков Киириккэ:] Сөп, эн ол көмүһү ылаҕын, мин бэйэм өлүүбүн эмиэ ылабын, ол кэнниттэн урукку иирээммит хаалар. С. Ефремов