көрүдьүөстүк диэн курдук
Кэпсээн аһара көрүдьүөстээхтик саҕаланар. Эрчимэн
Балаатаҕа сытааччылартан иккиһэ — дөрүн-дөрүн көрүдьүөстээхтик саҥарталаан, дьонун быара суох ыыталыыр сүүрбэччэлээх Коля. Р. Кулаковскай

даҕ. Улахан уонна токур хоҥуруулаах (муруну этэргэ). ☉ Большой, горбатый (о носе)
Куусаптан хомпоҕор муруннаах, томтоҕор сирэйдээх …… киһи, мичээрдээбитинэн тахсан чаһытын көрдө. Р. Кулаковскай
Ылдьааскы чугуунтан кутуллубут курдук, толору эттээх-сииннэх …… үрдүк хомпоҕор хоҥуруулаах муруннаах улахан уҥуохтаах сүүрбэччэлээх киһи. С. Никифоров

төлө диэнтэн күүһүр
ф. Сүүрбэччэлээх чомолуйбут эдэр киһи күлэрин кыайан туттуммакка, төлүтэ тыыныталыыр. Амма Аччыгыйа
Татыйаас мөхсүбүтүгэр сиидэс ырбаахытын тимэхтэрэ төлүтэ бардылар. Софр. Данилов
Эмискэ хараҥаны уотунан хайа тыыран саа эститэлээн төлүтэ биэрдэ. Далан
Быа диэни билбэтэх хаҥыл кыыл быыппаста-быыппаста быыралыы ойдо, түллэ-түллэ төлүтэ көттө. ВВ ЫСЫ

тыын I диэнтэн төхт
көрүҥ. Кини кэтит көхсүн күлүгэр намыһах уҥуохтаах сүүрбэччэлээх чомолуйбут эдэр киһи күлэрин кыайан туттуммакка, төлүтэ тыыныталыыр. Амма Аччыгыйа
Абаҕата үөһэ тыыныталыырыттан, сирэйин санаарҕаабыттыы туттарыттан Илья сүрэҕэ ытырбахтаата. М. Горькай (тылб.)
Шмелёв, арааһа, Маша баарын умнан кэбиспит быһыылаах, иккитэ улахан баҕайытык үөһэ тыыныталаата. К. Симонов (тылб.)

туохт.
1. Чэпчэкитик үктэнитэлээн сүүр, хаамп, хамсан. ☉ Двигаться, идти, бежать, легко ступая, едва касаясь земли
Сүүрэн дэгэй. Үҥкүүлээн дэгэй. Махсыын тыаһа суох сүүрэн дэгэйэн тиийэн, бөлкөй оту өҥөс гына түспүтэ. Р. Кулаковскай
Отучча сыллааҕыта кини сүүрбэччэлээх, курбуу курдук, дэгэйэ көппүт, киирбит-тахсыбыт ахан кыысчаан этэ. Н. Габышев
Бу алта уон алта саастаах, саха аар кырдьаҕаһа сүрдээх имигэстик, чэпчэкитик хамсанан үҥкүүлээн дэгэйэрин көрөкөрө сүрдээҕин сөҕөрбүт. «ХС»
2. Кими-тугу эмэ түргэн үлүгэрдик таарыйан ыл, даҕай. ☉ Едва дотронуться, коснуться до кого-чего-л.
Сүүнэ улахан сомсор тимирэ, боруоданы аргыый аҕай дэгэйэн ылаат, тиэрэ холоруктаан илдьэн ыарахан самасыбаал куусабар сүөкээн курулатар. И. Данилов
3. кэпс. Тугу эмэ хатылаан дэгэрэҥ эбиилээ, эбэ түс. ☉ Добавить что-л. чуть-чуть, совсем немного к чему-л.
Кыратык дэгэйэн эп. Билсэр дьонноругар Билгэччи бастылар, Атаҕастыыр дьонноругар Аҥарынан дэгэйдилэр. Болот Боотур
Истэҕин дуо, ыл өссө Биир ньуоската дэгэй. А. Твардовскай (тылб.)
4. кэпс. Тугу эмэ тыыта, ыла оҕус, сып гыннар. ☉ Очень ловко, проворно украсть, выкрасть что-л., умыкнуть, стянуть. «Убайыҥ балыгын былдьаабыккын. Атын да киһи киэнин дэгэйиэ эбиккин», - диир Аана дьиэтигэр айаннаан иһэн. А. Федоров

I
туохт.
1. Туох эмэ оҥоһугу, массыынаны чаастарын хомуйан, холботолоон, үлэлиир, туттуллар гына аттаран оҥор. ☉ Собирать, соединять различные части изделий, механизмов, машин в одно целое, приводить в рабочее состояние
Балыыһа оттуллар систиэмэтэ алдьанан …… кылгас кэм иһигэр барытын уларытан, саҥалыы таҥнылар. Д. Бубякин
Сылайан уонна генератордарын таҥалларыгар сорох чаастара тиийбэт буолан, кини киҥэ-наара холлон олорор этэ. «ХС»
Арыыга ыһылла сытар косилканы таһааран, хас эмэ күн таҥмыттара. Ходуһа х.
△ Тугу эмэ баай, өр (хол., илими); тус-туһунан сылдьаллары туттуллуохтаах бэрээдэгинэн сааһылаан, баайталаа, силбээ (хол., баайыллыбыт муҥхаҕа кынаттарын ийэтигэр холбоо, хотоҕосторун таастыганнарын ситимигэр баайталаа). ☉ Плести (напр., рыболовную сеть); соединять по установленному порядку отдельные части чего-л. путём связывания, завязывания, зашнуровывания (напр., части невода, прикрепляя при этом крылья к мотне, грузила, поплавки к нижним и верхним бечёвкам)
Кини муҥханы сатаан таҥарынан …… бу диэки кэрэхсэммит кырдьаҕас. Н. Габышев
Биир сүүрбэччэлээх кубаҕай сирэйдээх, ыарыһах көрүҥнээх уол илим таҥа олорор. «ХС»
Л.И. Корякин салайар балыксыттарын биригээдэтэ муҥхалары өрөмүөннүүр, таҥар. «Кыым»
2. Тугу эмэ чаас-чаастартан аттаран, сааһылаан оҥор. ☉ Собирать, составлять что-л. в одно целое из отдельных частей, фрагментов
Суруйааччы кыра-кыра, лоп-бааччы этиилэринэн таҥан айымньытын сүрүн идиэйэтин ис хоһоонун кыра ааҕааччыларын өйдөрүгэр-санааларыгар тиийэр гына суруйбут. «ХС»
Эспэнээттэри таҥан оҥоруу бэйэтэ сыаллаах-соруктаах буолар. «Кыым»
П.А. Лазарев салалтатынан уу оҕуһун дьардьаматын таҥан мусуойга туруорбуттар. ВПВ ИК
Үөрэнэр кинигэни таҥан оҥорорго саха тылын үөрэтиигэ оскуолаҕа олохсуйбут үгэһи сүнньүнэн тутустубут. ПНЕ СТ
ср. др.-тюрк., тюрк. таҥ ‘завязывать, связывать, вязать’
II
тыаһы үт. т. Чараас, хатан тимир охсуллар тыаһа. ☉ Подражание звуку, возникающему при ударе по какому-л. полому металлическому предмету.
ср. туркм. таҥ ‘подражание грохоту, лязгу’

I
туохт. Баран иһэр хайысхаҕын уларыт, туора эбэтэр төттөрү диэки бар. ☉ Изменять направление движения, идти в сторону или обратно
Сатыылаабыт анды күөл ортотугар буруйан киирдэ. Н. Заболоцкай
Ыстапаан аттыгар турар сүүрбэччэлээх уол: — Бар, тоойум, эн уоту көр. Тыал буруйан уот сээкэйи былдьыаҕа, — диэтэ. И. Никифоров
[Саалаах дьахтар] Солоҥдону сойуолаан тулуппат, Сонордьут бэрдэ Кырынаас, тииҥ кыайан буруйбат, Кыраҕы, бэргэн. К. Туйаарыскай
II
аат. Сиэр-майгы куолутун, бэрээдэгин кэһии. ☉ Вина, проступок
[Байбал:] Ээ, үөрэхтээх оҕолоох оҕонньор оттоммотоҕуҥ мин буруйум буолсу дии. А. Софронов
Сыҕаайаптары кытта иирсибит буруйбун ситиспитэ быһыылаах этэ. Амма Аччыгыйа
[Петя:] Сэрэтэбин. Аны Маня туһунан куһаҕан тылы тарҕатыаҥ да, миигин кытта кэпсэтиэҥ. Буруй барыта бэйэҕэр. С. Ефремов
Киһини итэҕэйэр эмиэ буруй буоллаҕай? Софр. Данилов
монг. буру
◊ Буруйга аах (ааҕын) — буруйдаах курдук санаа, санан. ☉ Считать себя виновным
Эрэ [Ыстапаан] даҕаны бэйэм бас билэрбин кырбыырым боруога суох диэн саныыр буолан, ончу кэмсиммэт, буруйга ааҕыммат этэ. А. Софронов
Ойох ылан кэлбиппин Оччо буруйга аахпакка турабын. П. Ойуунускай
[Сэбиэскэй былааска үлэлээбит ыччаттары] сирэйдэригэр саата суох баайдар буруйга ааҕан, сордоон-муҥнаан өлөртөрбүттэрэ. Эрилик Эристиин. Буруйга-сэмэҕэ тардылын — оҥорбут буруйуҥ иһин эппиэтэ сүк, оҥорбут айыыхара, буруйуҥ иһин суут иннигэр тур. ☉ Нести наказание за совершенный проступок; отвечать перед судом
Шаталов устудьуону буруйга тарпакка босхолуургутун модьуйабыт, ол эбэтэр манна илии баттаабыт дьону барытын суукка биэриҥ. П. Филиппов
Манна биирдэ эдэр дириэктэр, бурдугу сытытан, буруйга-сэмэҕэ тардыллан баран, атаҕынан куотан турар. С. Никифоров. Буруйгун билин — бэйэҕин буруйдааҕынан ааҕын. ☉ Считать, признать себя виновным
Мин тоҕо эрэ ытыах киһи буруйбун билинэн, сымыһахпын быһа ытырдым. Н. Заболоцкай
Ити онустар бэйэлэрэ буруйдарын билинэн, бырастыы гынарга көрдөһөн быыһаатылар. Софр. Данилов
Капитонов, Терентьева ынахтары уларыппытын билэн баран кыһамматаҕар буруйун билиннэ. М. Доҕордуурап. Буруйтан (буруйтансэмэттэн) куот — сэмэлэнэр, буруйга түбэһэр быһыыны таһааран баран, сымыйалаан, балыйан буруйга-сэмэҕэ түбэһимэ. ☉ Уйти (ускользнуть) от ответа, порицания, осуждения
«Оноҕочоон Чоохоон, ыалбыт киһи, туох сүбэлээххиний, хайдах гыннахпытына, уолбутун тириэрэбит, буруйтан-сэмэттэн куотабыт», — дэһэллэр. Суорун Омоллоон
• Оттон отой үүммэтэх, Онон кэллим кураанах... Буруйтан куотунар бу курдук санаа булар. П. Дмитриев. Буруй тутун — буруйдаах курдук санан. ☉ Признать себя виновным
Мундербек буоллаҕына, тыын былдьаһыгар, силиэстийэҕэ алҕас эппитин буруй туттан бэркэ сынаҕаласпат, онон тэйиччи соҕус эмиэ олордо. Эрилик Эристиин
Ыамай уола Уруккутун буруй туттан, Утарсыаҕын дьулайбыта. Күннүк Уурастыырап. Буруйун бырастыы гын — кими эмэ аһынан, киниэхэ сымнаан биэрэн буруйун чэпчэт, буруйтан босхолоо. ☉ Простить, помиловать кого-л. [Мэхээс оҕонньор:] Чэ, көмүһүөм, буруйбун бырастыы гын! Көрдөһөбүн тупсуох! Эн бассабыык буолуохтааҕар, туох да буол. П. Ойуунускай. Буруйбун билинэбин, бырастыы гын. Саха фольк. Буруйун түһэр — биир киһи буруйун атын киһиэхэ балый, буруйа суох киһини буруйдаа, баайыс, күтүрээ. ☉ соотв. свалить с больной головы на здоровую
Буруйу уолга түһэриэххэ, дьон санаатын охсор гына, Баһылай Киппээнэби эрийиэххэ. П. Ойуунускай
Маачаха ийэтэ дьиэ умайбыт, оҕо куттаммыт буруйун барытын Күөрэгэйгэ түһэрэн: «Икки харахпар көстүмэ, киэр бар!» — диэтэ. Т. Сметанин
Салайааччылар айаҕалыы сатаан буруйдарын бэйэ бэйэлэригэр түһэрсэ сатаатылар. В. Яковлев. Буруйу оҥор — сиэри-майгыны сэмэлэнэр, буруйданар курдук кэс. ☉ Совершить поступок, нарушающий правила поведения
Сотору Сыллай Лухаҕа Микиитэ улахан буруйу оҥордо. Амма Аччыгыйа
Надежда Алексеевна эрин иннигэр улахан буруйу оҥорбут кэриэтэ сананан кэллэ. Софр. Данилов
Кэлиэхсит ханна төрөөбүтүн, туох буруйу оҥорон остуруокка олоро сылдьыбытын манна ким да билбэт этэ. Н. Якутскай. Буруй Моттойоҕо (Ботугуйга, Булуукаҕа) диэбиккэ дылы — атыттар оҥорбуттарын атаҕастаан кимиэхэ эмэ түһэрии туһунан этии. ☉ Валить все на одного, сделать кого-л. козлом отпущения (соотв. все шишки летят на Макара)
[Дайбыров — Октябринаҕа:] Буруй Моттойоҕо диэбиккэ дылы, барытын миэхэ түһэрээри гынаҕын дуо? М. Попов
Көрүҥ эрэ маны! — Буруй барыта Моттойоҕо тиксииһи дии! «ХС»

I
туохт.
1. Туохха эмэ дириҥник өтөн киирэн симэлий (ууну, убаҕаһы этэргэ). ☉ Впитываться, всасываться во что-л. глубоко
Ардах уута иҥэн, Адьас малыс буолбут. Күннүк Уурастыырап
Уһаты хоруппуппут. Күһүн туора бысталаабыппыт. Ол аата сааскы хаарын уута сиригэр иҥмэккэ суха суолунан иҥнэри устун дөбөҥнүк ааһарыгар кыах биэрбиппит. М. Доҕордуурап
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
2. Оборон бэйэҕэр илдьэ хаал, арахпат курдук биһилин. ☉ Пропитываться насквозь, впитываться полностью
Болотуна ырбаахылар көҕүстэригэр көлөһүн иҥмитэ, орто ойуун дүҥүрүн сирэйин саҕа буолан, хараарыҥныы турда. Амма Аччыгыйа
Хайдыбыт сиринэн буруо иҥмитэ саһаран көстөрүттэн астыммыт курдук тутунна. Болот Боотур
«Мин субу аҕай кэллим ээ», - дии тоһуйда Уйбаан уонна убайыгар оҕунуох иҥмит чэрдээх илиитин уунна. Н. Лугинов. Оҕунуох иҥмит харыларын быар куустан баран турааччы. А. Федоров
3. көсп. Умнуллубат, арахсыбат гына хатанан хаал (хол., өйгөр-санааҕар, сүрэххэр). ☉ Оставаться, сохраняться, оседать в памяти, в сердце (навечно)
Күүстээх, көдьүүстээх тыл кэмигэр, сөпкө, ис сүрэхтэн этиллиэн наада. Оннук тыл кулгаахха иһиллибэт, сүрэххэ иҥмэт буолуон сатаммат. Амма Аччыгыйа
Арай ити дьикти нарын мичээр Кириһээн өйүгэр-санаатыгар сүппэт гына иҥэн хаалбыта. Д. Таас
«Өрөбөлүүссүйэ буурҕатын кинээстэр сатаан сибииккэҕэ хаайыахтара суоҕа, кини үлэһит норуокка бүтүннүүтүгэр иҥэн сылдьар улуу күүс», - дии санаата Александр Сергеев. М. Доҕордуурап
4. көсп. Олохсуйан хаал (хол., хос аат). ☉ Укорениться, укрепиться, войти в обиход; пристать, привязаться (напр., о прозвище)
Фашист сидьиҥ аармыйатыгар талаанньыт, торбуйахсыт, тирбэҕэһит диэн сааттаах аат хара мэҥ буолан иҥнэ. Амма Аччыгыйа
Онтон ыла Сүөдэргэ «Сылгыһыт Сүөдэр» диэн хос аат иҥмитэ. Н. Якутскай
Кини дьиҥнээх аата Петр, ол эрээри дьон кинини кыра эрдэҕиттэн таптаан Чаҕылыыс диэн ааттаан, ити хос аата киниэхэ иҥэн хаалбыта. Н. Габышев
♦ Ас иҥмит киһитэ (дьоно) - суон, төрөлкөй, арыы-сыа ньалҕаарыйбыт киһитэ. ☉ Плотный, тучный, упитанный и рослый человек (букв. пропитанный пищей человек)
Моторуһан түһэн, ас чахчы иҥмит дьонноро. Эдэр киһи эмиһэ көрүөххэ куһаҕанын! Н. Лугинов
Хатыҥырын, уҥуох-тирии дии. Хайаан ас иҥмэтэх баҕайытай? Софр. Данилов
Киһи (дьон) тыла иҥмит (тыл иҥмит) көр киһи тыла хонор. Тыл иҥнэҕинэ, Аат хонноҕуна, Сэттээх-сэлээннээх буолуо. Өксөкүлээх Өлөксөй
Дьон тыла иҥмитин кэннэ төлөрүйэр бэрт кытаанах буолсу. А. Софронов
Тыа да, куорат да кырдьаҕастара эн тускар тыллара кырыыламмыта сүрдээх. Киһи тыла иҥмит киһитэ аанньа буолбат. П. Филиппов
тюрк. сиҥ
II
аат.
1. Киһи сирэйин уҥуоҕа ордук биллэр көп эттээх миэстэтэ. ☉ Скула; щека
Эмээхсин да хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ. Ньургун Боотур
Саалын, бэргэһэтин үөһэ-аллара тардыалаабытыгар көрбүтэ: киһитин хаҥас иҥиттэн баттаҕын саҕатыгар тиийэ быһа охсуллубут баас чэрдийэ хараарар. Софр. Данилов
Иҥин уҥуохтара лоппоруһан тахсыбыт, хоп курдук таҥастаах аҕам киһи турар. М. Доҕордуурап
Кыһыл саһыл уорҕата Толбоннурар таҥаһыгар, Бүтүннүүтэ кып-кыһыл, Үрдүк иҥэ - арыы саһыл. Р. Баҕатаайыскай
2. Киһи иэдэһин тэтэркэйэ. ☉ Румянец на щеках
Кыһыл көмүһүн кыырпаҕа быһыылаах, кыыс оҕо дьэдьэн иҥинээҕэр ордуктук кыыһан, тэтэрэ дьиримниир [Өлүөнэ эбэм]. Суорун Омоллоон
Сааскы халлаан сарыалыныы Сардаҥалаах иҥнэрдээх Кырасыабай үчүгэй Кыыс бэрдэ буолбут кини. Күннүк Уурастыырап
♦ Иҥин да таттарбат түөлбэ. - аахайбат, кыһаллан да көрбөт. ☉ соотв. и ухом не ведет (не обращает ни на что внимание)
Оҕонньор ол аайы иҥин да таттаран көрбөт быһыылааҕа. Н. Заболоцкай
Баабыр [киһи аата] иҥин да таттарбат. Хамсатын аргыый, холкутук оборор. Н. Заболоцкай. Иҥин хаана быһытталанна (иҥэ быһытталанна) - дьүһүнэ-бодото уларыйыар диэри улаханнык уордайда, кыыһырда. ☉ соотв. лицо перекосило (напр., от гнева); кровь бросилась в лицо
«Өссө "сүбэлиирдээх" эбээт... - Бодневскай иҥин хаана быһытталанна. - Барбос иннигэр эккэлиэ суохпут». Болот Боотур
Кини, ортолуу чэйдии олорон, иҥэ быһытталанан, иэдэһэ үмүрүтэ тардан, ойон турда. А. Сыромятникова. Иҥин хаана кэйбит (иҥэ кэйбит) - иэдэһэ кып-кыһыл, тэп-тэтэркэй буолбут (долгуйан. кыбыстан, араас иэйииттэн). ☉ Лицо зарумянилось, на щеках заиграл румянец (от сильного волнения, страсти, порыва чувств и т. п.)
Иҥэ кэйдэ, Сырайа сырдаата …… Күлүм аллайда, Күлүүк буолла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бэйэтэ сүүрбэччэлээх, иҥин хаана кэйбит. Киниэхэ туох көстөр бука барыта саҥа таптаабыт сүрэх курдук үөрэр-күлэр. Күндэ
Хараҕын тэрбэччи көрөн, иҥин хаана кэйэн, күлүм аллайан хаһааҥҥытааҕар да тупсубут көрүҥнэммит. Г. Угаров

аат.
1. Хааны, үөһү оҥорууга кыттар уонна бэссэстибэ эккэ-хааҥҥа атастаһыытын дьаһайар киһи эбэтэр хамныыр-харамай ис уоргана. ☉ Печень
Тиэтэйбит [Боотур] батыйатын сиргэ дьөлө анньан баран, хараҕатыгар быарынан бигэнэ, иҥиэттэ, суол аанынааҕы дүлүҥ олох маска олорор. Эрилик Эристиин
Түүн өйө суох балыыһаҕа киирбитим. Тыҥабынан, быарбынан тымныйбытым. Н. Лугинов
Онуоха уһун субуйа батаһынан быарын хаба ортотунан дьөлө түстэ да, алта хос дапталҕа хара куйаҕын, үс хос тимир тиһилик таҥаһын туос курдук тобулу аста. Ньургун Боотур
2. көсп. Сыыр, томтор, хайа эниэтин ортото. ☉ Середина, средняя часть склона, пригорка, бугра, горы
Халдьаайы быарыгар Күөх бурдук Күөгэйэ хамсаабыт. Күннүк Уурастыырап
Ржев таһыгар сотору-сотору хатыылаах боробулуоха икки-үс хос ииччэҕэр кэтиллэ түһэриҥ. Томтор, сыыр быара — дзот, дот, батарея. Д. Кустуров
Ньургуһуннаах халдьаайы быарыгар сыламныы сытар «Бадык» пиэрмэтигэр бу күннэргэ үлэхамнас күөстүү оргуйар. «ЭК»
тюрк. багыр, баур, боор, пуур
♦ Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) — олус күүскэ, элбэхтик күллэ. ☉ Умирать со смеху
Аттыгар олорор биир дьахтар сирэйин Маарыйа эмээхсин арыылаах хоруонан бистэ — дьахталлар өссө быара суох бардылар. Болот Боотур
Иккиһэ дөрүн-дөрүн көрүдьүөстээхтик саҥарталаан, дьонун быара суох ыыталыыр сүүрбэччэлээх Коля. М. Попов
Биһиги олус кэрэхсээн истэрбит иһин Рувин Самойлович эһэ туһунан өссө биир түбэлтэни кэпсээн быара суох ыытта. «ХС»
Быар (быарым) быстыар диэри (дылы) күллүм көр быара суох барда. Хата, мин киһибиттэн быарым быстыар дылы күлбүтүм. «Кыым». Быар быһаҕас, тиис тоһоҕос — ыарыһах, куруук ыалдьар киһи. ☉ Человек с плохим здоровьем. Быаргынан сыыл — 1) сиргэ сытан баран сыыл, сиртэн өндөйбөккө эрэ сыыл. ☉ Ползать на животе, по-пластунски
Эмиэ бөрөлөр! Мэччийэ сылдьар туртастарга үөмэн быардарынан сыылан киирэннэр, ыстанан бараннар, халты харбаан хаалбыттар. Амма Аччыгыйа
Биһиги алаас саҕатыгар тиийэн бары сыттыбыт уонна быарбытынан сыылан, иннибитигэр баар аппаҕа киирдибит. С. Ефремов
Быарбынан сыыллым. Тобукпар, тоҕонохпор күһүҥҥү тымныы уу билиннэ. Т. Сметанин; 2) ыараханнык ыалдьан, эчэйэн эбэтэр бааһыран тура сылдьар кыаҕы сүтэр. ☉ Потерять способность ходить из-за тяжелой болезни, травмы или раны
Саамай бастыҥ ыппыт Моойторук, маска атыллан, быарынан сыыллан хаалла. Амма Аччыгыйа
Суох, суох, айаҕа таптарбыт куобахтыы, Мин быарбынан сыылыам суоҕа! И. Гоголев. Быаргын мэнэрит (үрүҥнээ) — бэрт кыратык аһыы түс, өл хап, иҥсэни баттат. ☉ Поесть немного, заморить червячка. Мэ, бу лэппиэскэнэн быаргын мэнэрит. Быаргын тарбаа (тыыт) — 1) олус элбэхтик, көрдөөхтүк күл, быара суох бар. ☉ Смеяться долго, весело, неудержимо, до изнеможения
Артур бүлүмүөт курдук бокуойа суох кут да кут, ол аайы Алешенька быарын тыытта, иэрийэиэрийэ күлэр. «ХС»; 2) күлүү гын, элэктээ. ☉ Подшучивать, насмехаться, издеваться над кем-л.
Кинилэр бэйэлээхтэр [баайдар] дьадаҥы оҕонон быардарын тарбаан саатыыллар. Амма Аччыгыйа
«Алдьархайтан ас таһааран, Алыс быаргытын тарбаамаҥ!» — Хаадьылаабыт уолаттарга Хаайтарбакка хардарбыта. Күннүк Уурастыырап
Доропуун оҕонньор дьиэтигэр кэлэн «табыллыбатах» булчуттары күлүү оҥостон быарын тарбаата. Н. Заболоцкай. Быар куустан <олор> — тугу да гыммакка, күн ыаһаҕын ыыт, таах сырыт. ☉ Бить баклуши
Тугу гына биһиги манна, куоракка, быар куустан олоробут? Баартыйа, барабыытылыстыба ыҥырыытын толоруохха, тыаҕа тахсыахха наада. С. Ефремов
Нэдиэлэнэн, ыйынан Дэлэй баран ыһыктынан, Илиилэрбин быар куустан, Сылдьыбытым суохха дылы. Күннүк Уурастыырап
Уолаттарбыт улахан тренердэргэ баралларын тоҕо утарыахпытый? Ол эрээри бэйэбит Сахабыт сиригэр быар куустуо суохтаахпыт. «ЭК». Быарынан олорор — бүөмнүк, соҕотоҕун олорор. ☉ Жить уединенно, замкнуто, без гостей
Биирдэ эмэтэ соҕотохтуу көрсөн, быарбынан олорон, сэһэргэстэрбин, муҥатыстарбын диэн баҕарбытым ыраатта. Амма Аччыгыйа. Быарынан хаалар — туора киһитэ суох, бэйэтэ эрэ буолар, бүөмнүк, бүччүмнүк олорор. ☉ Жить уединенно, отшельником
Дьэ, биһиги быарбытынан буолан хааллыбыт. Н. Түгүнүүрэп. Быарын манньыт — көрдөһөн-ааттаһан, албыннаһан аһыныа да суохтары аһыннар. ☉ Растрогать, заставить кого-л. расчувствоваться, прийти в состояние большого умиления
[Абааһылар] халлаан аргыардаах аартыгын түөрт кырыылаах дэриэспэ тааһынан хаппахтаан кэбиһээри соруннулар, Ону кырдьаҕас ойуун албын тылынан быардарын манньытта. И. Гоголев. Быарын харалыыр — хараны (эти, балыгы) өр сиэбэккэ сылдьан, ахтан баран сиир. ☉ После долгого перерыва с большим удовольствием есть мясную или рыбную пищу
Киэһэ утуйарбытыгар быарбытын харалаан хонуо этибит. Н. Заболоцкай. Уҥмат быардаах — дэбигис сылайбат, тугу эмэ тэтимнээхтик уонна уһуннук (тохтообокко) оҥорор кыахтаах. ☉ Выносливый, способный делать что-л. интенсивно и в течение продолжительного времени. Уҥмат быардаах сүүрүк. Уҥмат быардаах оһуохай таһаарааччы
□ Онно уһун мунньахтар, Уҥмат быардаах араатардар. Күннүк Уурастыырап
◊ Быар кууһун — харыларгын быар туһунан эрийэ-хатыйа тут. ☉ Скрещивать руки на груди (по якутским понятиям, поза независимости, уверенности; букв. сидеть, обнимая себе печень)
Мин харахпар Күрүҥсүйбүт төбөлөөх, намыһах уҥуохтаах кырдьаҕас эмээхсин быар куустан лыкыччы туттубутунан, сүр эйэҕэстик көрөн-истэн, бойболлон турар. Амма Аччыгыйа
Биһиги Өлүөскэбитин көрөн баран эһэ быар куустубут. — Эмиэ ол тоҕо? — Эмээхситтэр муодаргыыллар. — Оттон киэптээри. Далан
Эдэр киһи сэргэ таһыгар уот оттон бургучуппута уонна быар куустан, курулай сэргэҕэ өйөнөн туран, сири-дойдуну одуулуур. Л. Попов. Быар тулаайаҕа (кыбадырааттыы) — киһи быарын квадраттыы формалаах салаата. ☉ Квадратная доля (печени человека). Оҕонньор көхсүн этитэн баран эттэ: «Мин оҕолорбун — нохтолоох сүрэҕим ытарҕатын, хайҕахтаах хара быарым тулаайаҕын курдук саныыбын эбээт!» Ньургун Боотур. Хайҕах (таах) хара быар — норуот тылынан уус-уран айымньытыгар быар уларыйбат, кубулуйбат эпиитэтэ. Сүрүн суолтата: кыраҕа хамнаабат, ньыгыл. ☉ В устном народном творчестве: постоянный эпитет к слову «печень»
Основное значение: «крепкий, плотный, постоянный». [Манчаары Чоочоҕо:] Эн тойон дьолуо сүрэҕиҥ долгуйдун, Хайҕах хара быарыҥ хамнаатын, харыстаа-быыһаа, Хаххалаа-абыраа! А. Софронов
Харахпынан көрөн хайҕаатым, Хайҕахтаах хара быардыын хамсаатым, Нохтолоох тойон болуо сүрэхтиин Долгуйарга дылы буоллум. П. Ойуунускай. Биирдэ таайа Чакыр Кыпчытыын уус ойуун, ойуун айатыгар ыттаран хара быарынан ыалдьан сытан хаалтын …… быарыттан аҕыс кырыылаах таас үөрбэни ылан үтүөрпүтэ үһү дииллэр. Саха фольк.

I
1. эб. Саҥарааччы этиллибиккэ оннук буолбатах диэн утары этэр, сөпсөспөт, аккаастанар хардата. ☉ Употребляется при отрицательном ответе, при выражении несогласия с чем-л., нет
Суох, суох... Дьиэҕэ эрэ киириэм суоҕа... А. Софронов
— Даша, хайа туох буоллуҥ, ыалдьыбыккын дуу? — Суох, ыалдьыбаппын. М. Доҕордуурап
[Михаил:] Суох, оҕонньор, биһиги төннөрбүт сатаммат. С. Ефремов
2. даҕ. суолт. Үөскэтиллибит -лаах сыһыарыылаах даҕааһын буолбат форматын үөскэтэр. ☉ Образует отрицательную форму производного прилагательного на -лаах. Тыла суох. Атаҕа суох
□ Сэмэн Бэһиэлэйэп хараҕа суох Сүөдэргэ тугу эрэ сэһэргээн хаҥынайар. Амма Аччыгыйа
Тыала суох, ичигэс, уу-чуумпу киэһэ. Н. Якутскай
Ол туох да сайдыыта суох дьон тугу билээхтиэхтэрин сөбүй? С. Ефремов
Улахан баайа суох, айаҕын эрэ ииттэр сэниэ киһи эбит. МНН
3. сыһ. суолт. Сыһыат сорох формаларын үөскэтэр. ☉ Образует некоторые наречия с отрицательным значением (напр., непрерывно, без вести)
Лоокуут өр саҥата суох олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тыал эрэ быыстала суох куугунуур. Н. Заболоцкай
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. Ф. Софронов
4. туохт. суолт.
1. Туохтуур буолбат форматын үөскэтэр. ☉ Образует отрицательную форму будущего времени глагола
Эһиги эппит тылгытыттан туоруом суоҕа. Ньургун Боотур
Улахан үөскэ киһи сатаан айанныа суох. Эрилик Эристиин
[Николай:] Көмөтө суох кыайан хаамыа суохпун. С. Ефремов
2. Баар буолбатах, мэлигир (этиигэ кэпсиирэ буолар). ☉ Не имеется, нет в наличии, не существует (в знач. сказуемого)
Тула өттүбүтүгэр туох да тыас-уус суох. Н. Якутскай
Киһи хаама түһүөх иллэҥ сирэ суох. Софр. Данилов
Дьиэҕэ биир да эр киһи суох. Күннүк Уурастыырап
♦ Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) көр быар
Хайа, Маайа, туох айылаахтан быара суох бардыҥ? В. Гаврильева
[Балаатаҕа сытааччылартан] иккиһэ дөрүн-дөрүн көрүдьүөстээхтик саҥарталаан, дьонун быара суох ыыталыыр сүүрбэччэлээх Коля. Р. Кулаковскай
Иччитэ суоҕунан көрөр көр иччи. Кини иччитэ суоҕунан көрбүт муус чаккырыас харахтара бу кэмҥэ олус сытыытык, оттомноохтук көрүтэлээн ыллылар. П. Филиппов
Сирэйэ-хараҕа суох көр сирэй-харах. Өстөөх сирэйэ-хараҕа суох бүлүмүөт уотун аспыта. «ХС»
Аны санаатахха, атыыһыттар кэнэн дьадаҥы эбээннэри олус да сирэйэ-хараҕа суох албынныыр эбиттэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Сы- та да суох көр сыт II. Дьиҥэр, онно промышленность сыта да суох. ПН ДЫ
Уот умуллан эрэр эбит, тула киһи чээччэйбит суола көстөр да, французпут сыта да суох. «ХС». Ты- ла суох барда — тута өллө (булка сыһыаннаан этэргэ). ☉ Падать замертво (о добыче на охоте)
Көрбүтүм — үс куба тыла суох барбыт. Н. Лугинов
Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллаахтыы түстэ. Д. Таас
Кэлин уоскуйан баран көрбүтүм: сүүрбэ түөрт анды тыла суох барбыттар. «ХС». Тыла суох ыыт — кими эмэ саҥатыттан матар, саҥарарын тохтот. ☉ Заставить замолчать кого-л., лишить дара речи
Сытыы кыыс биһигини тыла суох ыыталыырыттан кини күлэрин туттуна сатыы олорор. Амма Аччыгыйа
Кини тугу да саҥарбакка эрэ, аҥаардас хомойо быһыытыйбыт наҕыл мичээринэн биһигини тыла суох ыыталыыр буолара. «ХС»
Үүнэтэһиинэ суох бар көр үүн. Дьокуускайдааҕы духуобунай сэминээрийэҕэ ити саҕана үүнэ-тэһиинэ суох барбыт реакционер, манархыыс Тихоновскай преподователинэн үлэлиирэ. «ХС»
Бу барыта А.Н. Островскай ыраахтааҕылаах Россияҕа үүнэ-тэһиинэ суох барбыт бардам баайдары саралыы тардыбытын санатар. «ХС». Хараҕа суох кэпс. — түгэҕэ биллибэт, дириҥ. ☉ Бездонный, глубокий
«Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», — диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
◊ Кэмэ суох — олус, наһаа. ☉ Безмерно, очень много, сильно
— Быйыл төһө куһу сиэтилэр? — Кэмэ суох өлөрдүбүт. Далан
Лоокуут …… Ньургуһуну кытта булка бииргэ сырыттаҕына ол күн сүрэҕэ-быара кэмэ суох үөрэрэ, ол курдук астык буолара, мэктиэтигэр, бултуйара да элбииргэ дылы буолара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Муҥура суох көр муҥур I. Норуот өйө дириҥин, уустук санаата муҥура суоҕун кини бэл саамай кыра, көр курдук айымньыта — таабырын — туоһулуур. Саха фольк. [Дуня:] Миша, доҕоруом, сылдьарыҥ былаһын тухары муҥура суох таптыыр доҕордоохпун диэн өйдүүр буол. С. Ефремов. Суох буол харыс т. — өл. ☉ Умереть, уйти из жизни
Россия гениальнай поэта Некрасов суох буолла. Эллэй
[Сүөкүлэ:] Хайдах да итэҕэйбэппин, Киирик суох буолан хаалбытын... С. Ефремов
Айар идэ кистэлэҥ Аанын чахчы арыйаат, Суоруматык суох буолан, Соһуппута доҕорбут. ПИ КТ. Суох гын харыс т. — өлөр. ☉ Убить, уничтожить
Өстөөхтөр мин оҕобун суох гыммыттара. Амма Аччыгыйа
[Геолог:] Дьэ, онон, Киирик Николаевич, өстөөхтөр ону билэннэр эйигин суох гына сатаабыттар эбит. С. Ефремов
Өлөксөйү итинник түргэнник суох гыныахтара дии санаабат этэ. Ф. Захаров. Суох оҥор — кимитугу эмэ эс, кыдый. ☉ Уничтожать, ликвидировать кого-что-л. 1924 сылтан 1927 сылга диэри …… үөрэҕэ суоҕун суох оҥорбут нэһилиэнньэ ахсаана тоҕус тыһыынча аҕыс сүүс киһи буолбута ыйыллар. Н. Яковлев
Көмүс чыычаахтарбытын сэймэктиир, күн сириттэн суох оҥортуур ньиэмэстэр диэн хайдах сирэйдээх-харахтаах дьоннор үһүлэрий? «ХС»
«Эһиги сарсын ол бөдөҥ халыыбырдаах бүлүмүөтү суох оҥоруҥ», — диэн Процкай бирикээстиир. В. Быков (тылб.)
Үрдэ суох көр үрүт. Үс тыһыынчалаах Розалия Гаврильевна Троева үрдэ суох хайҕанар. КН ТДь
Үрдэ суох үөрүү, онтон эмиэ сирии, атыны, ордугу көрдөөһүн. «ХС»
тюрк. йок, йох, юк, чок, дьок
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы этиллибиккэ оннук буолбатах диэн хардатын, утары этиитин, сөбүлэспэтин, аккаастанарын көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание, возражение, несогласие, отказ говорящего по поводу высказанных мыслей (нет)
Суох, суох, Микиитээ, сатыы бараҕын. Амма Аччыгыйа
Суох, хаһан да оннук суоҕа. Суорун Омоллоон
Суох, уум кэлиэ суох. Суорун Омоллоон
Суох, баһыыба. «ХС»