куустарык (1. Сөкүлүепкэлииргэ сөкү-лүөпкэ төбөтүн хам баттаан сэллэтэр инструмент; 2. Металл соҕотуопканы ууннарарга уонна соҕотуопкаҕа наадалаах быһыыны онорорго аналлаах уһанар инструмент.)

дьүһ. туохт. Көнөтүк буолбакка эрийэ-буруйа барыталаа. ☉ Виться, извиваться (напр., о т ропинке)
Сатыы дьон, ыҥыыр аттаахтар сылдьар хоролҕон суоллара үрдүк дулҕалаах үрэх сөкүтүн быыһынан мунньараҥныыр. Амма Аччыгыйа
Кудай оҕонньор бу уһун-синньигэс илин-арҕаа мунньараҥнаабыт өрүстэри өрө-таҥнары сыыйбыт, …… уһаты-туора кэмнээбит булчут. Н. Босиков
Сылгы ороҕо дулҕа быыһынан ынах быатын курдук м у нньараҥныыр. В. Яковлев

туохт. Хагдарый, кубарый, өҥҥүн сүтэрэ быһыытый (оту этэргэ). ☉ Блёкнуть (о траве)
Балаҕан ыйын саҥатыгар от-мас орохсуйан, күөх тыа ала-тала саһарымтыйан эрдэҕинэ, Дьуурай …… уҥуоргу сөкүнү уутун хорон түһэрэргэ дьону ыҥырар үһү диэн улахан сонун тарҕаммыта. А. Фёдоров
Охтон убуур уһун дьылыс мастаах Уостан орохсуйар ууллаҕас оттоох, Уолан эппэҥниир убаҕас уулаах Улуу кэрэмэс дойду. П. Ядрихинскай

аат.
1. Саха алпаабытын сүүрбэ биирис буукубата. ☉ Двадцать первая буква якутского алфавита.
2. тыл үөр. Уос илин киэҥ аһаҕас дорҕооно. ☉ Широкий передний губной гласный звук
Уос аһаҕас дорҕоонноро: о, у, ө, ү. ПНЕ СТ
Тыл олоҕо ө эбэтэр э дорҕоонунан этиллэр барыйааннаах буоллаҕына, сурукка ө бэриллэр: сөрүүн, өлүөр, сөкү. СТСТ

туохт. Үүнэн турар маһы охторон чөҥөчөгү таһаар. ☉ Спилив или срубив дерево, оставить пень
Үрэҕи туоруур эргэ муоста, үрдүк чөҥөчөктөөн суулларбыт аарыма тииттэрэ, кур оттоох сөкүнэн көрө сытар үөс ходуһа барыта саҥа киһиэхэ тугунан эмэ чугас, сыһыаннаах курдук буолан таҕыстылар. В. Титов

I
көр элгээн
Сөкү күөллэргэ чөҥөрүйэ уолан эрэллэр, арай, күөллэри барыларын холбуур сөкү бэйэтин элээнэ субуллан хаалбыт. А. Фёдоров
Суоллар кытыыларыгар, сүөһү хаспыт аҥхайдарыгар, элээннэргэ саҥардыытааҕыта түспүт ардах уута сиргэ ситэ иҥмэккэ, халыйан сытар. А. Бэрияк
II
аат.
1. Ханнык эмэ сүрүн баһыйар дьүһүҥҥэ атын өҥүнэн харахха быраҕыллар балаһа, дьураа. ☉ Полоса чего-л., выделяющаяся цветом, формой на общем фоне
Анньыылар бары биир элээнинэн бардылар. Чыҥырҕаан, көбүргээн олороллор. Н. Босиков
Куобах суолунан элээн оҕотунан суолун муннараары туора-маары ойо-ойо кыыһы батыһыннаран барда. УуУЛ
Чаас аҥаара холобурдаах виноград угун элээннэринэн, чымырыыттаах таастарынан уонна кинилэр быыстарыгар үүммүт тамылҕаннарынан дьаарбайдым. М. Лермонтов (тылб.)
2. этногр. Былыргы саха таҥаһыгар (хол., соҥҥо, кэһиэччиккэ) сырдык дьураа, ойуу, сыһыары тигиллэр киллэһик эбэтэр оноо. ☉ Светлая полоска или вставка из другой ткани на старинной одежде якутов (напр., на пальто, безрукавке-жилетке)
Өлөҥ от үүннээх, манчаары батастаах, кылыс кымньыылаах, көппөх тэллэхтээх, көмүс элээн таҥастаах кылаҕадаһын кыыс сүүрдэн иһэн, иэнинэн түһэн хаалбыт. Саха фольк. Кэһиэччик холбоһуктарын санныттан саҕалааҥ, элээнин, уолугун хаппаҕын тигиҥ. ААН ТИиК

аат. Тыаҕа мас үрүт-үрдүгэр туора-маары охтон, киһи сатаан сыл дьыбат гына даркыламмыта. ☉ Труднопроходимое нагромождение беспорядочно упавших друг на друга сухих деревьев в ле су
Эһэ арҕаҕын киһи мээнэ сыл дьыбат ычыкын, лааҥкы сиргэ, …… үгүс өттүн мас силиһин аннынан хаһан киирэн, оҥос тор. Я. Семёнов
Ыркый былаас таах сиһи туораан, сөкү оттоох лааҥкы иһигэр киирдэ. С. Никифоров
Би ли тыраахтар баҕайы маһы үтэн аҕалан л а а ҥ к ы оҥорбута тугу да көрдөрүө суох. С. Ефремов

хоролҕон суол (ыллык) — элбэхтэ тэпсиллэн чиҥээбит айан суола. ☉ Утоптанная, уплотнённая проезжая дорога
Сатыы дьон, ыҥыыр аттаахтар сылдьар хоролҕон суоллара үрдүк дулҕалаах үрэх сөкүтүн быыһынан да мунньараҥныыр. Амма Аччыгыйа
Биһиги ити үрэҕи өрө тутаммыт, сатыы киһи сылдьар балайда хоролҕон ыллыгынан баран истибит. Р. Кулаковскай
Тыа муҥур-тэҥир омоон суолунан тэнтик-мунтук айаннаан бараҥҥын киэҥ хоролҕон айан суолугар кэлэриҥ — оо, олус да үчүгэй, күүс, эрчим угуулаах буолар! «ХС»

аат. Киһи эрэйинэн сылдьар титирик мастаах хойуу ойуур, ычык. ☉ Густые заросли молодняка, чаща, чащоба, мелколесье. Ыт мунна баппат ыркыйа
□ Ыркый былаастаах сиһи туораан, сөкү оттоох лааҥкы иһигэр киирдэ. С. Никифоров
Туругуруҥ, күөҕүнэн чэлгиһийэр, Ыраас дьиэллигэстээх ыркыйдар! С. Васильев
♦ Ыркый (ычык) ойуур көр ойуур
Ыркый ойуур иһигэр суорат сытар (тааб.: мэйии). Сэппэрээктээх ыркый ойууру туораан, бэс хордоҕойго өрө сүүрэн таҕыста. Софр. Данилов
ср. тув. шыргай ‘чаща’, монг. игч ‘густота (о растениях)’

аат.
1. Көтөр кынатын икки бастакы (бүлгүнүттэн) сүһүөҕэ. ☉ Верхняя часть крыла птицы
Чаҥыргыыр хотойугум сындалытан Таллан дабыдалларын намылыппыт. С. Тарасов
Дабыдалларын хамсатан, Дайа сатаахтыыр ол муҥнаах [чыычаах оҕото]. Ф. Софронов
Хотоҕой тыаһа куһуурда, дабыдал тыаһа сатараата. П. Ядрихинскай
2. кэпс. Киһи окумала. ☉ Предплечье
Сабардам оҕонньор ойон тиийэн Сомоҕоллойу дабыдалыттан харбаата. Болот Боотур
Харачаев [Остроев тойону] далайа дайбаан эрэр дабыдалыттан ылан умса садьыйан кэбистэ. Эрилик Эристиин
3. эргэр. Ойуун таҥнар таҥаһын сиэҕэр тигиллибит устатынан хайаҕастаах уһун тимир ылтаһын. ☉ Длинные полоски листового железа с продольной прорезью на рукавах шаманского костюма.
◊ Дабыдал от түөлбэ. - дулҕалаах сииктээх сиргэ үүнэр сыыс от, сөкү. ☉ Грубая сорная трава, растущая на влажной кочковатой местности. Күөх дабыдал аста - кыната куорсуннанан, сатаан көтөр буолла (көтөр оҕотун туһунан). ☉ Опериться, покрыться оперением (о птенцах)
Кус оҕото Күөх дабыдал аста, Көтө охтор буолла, Кини улаатта. Н. Босиков. Халба дабыдала - өлөҥнөөх сиргэ үүнэр ходуһа ото. ☉ Трава, растущая на покосном угодье
Арҕаа эбэҕэ ол дьыл халба дабыдала ат ойоҕоһун куотар буола өрө аспыта. «ХС»