Якутские буквы:

Якутский → Русский

тамты

нареч. разг. совершенно, полностью, окончательно; тамты барат = полностью истратить что-л.; үлэбитин тамты бүтэрдибит мы свою работу завершили полностью; тамты суох абсолютно ничего нет.

Якутский → Якутский

тамты

сыһ., кэпс.
1. Адьас (хол., быыһан), төрүт, ончу (хол., сыыһан кэбис). ☉ Полностью, окончательно (напр., освободиться, оправдаться), совершенно, вовсе (напр., не лезет — еда)
[Күкүр Уус:] Кэпсээтэххэ — тамты быыһанным, буруйбун-аньыыбын олорчу сууйдум. Суорун Омоллоон
Оо, өлүү эбит, тамты сыыһан кэбистэ дии! Н. Лугинов
Бөһүөлэк олохтоохторун улахан аҥаардара — эбэҥкилэр. Ол эрээри тылларын тамты билбэттэр. Е. Неймохов
Куртахтара төһө да курастыйдар, истэригэр ас тамты киирбэт буолбут. Л. Габышев
2. Букатыннаахтык, туох да хаалбат гына, бүтэһиктээхтик. ☉ До конца, без остатка, полностью (напр., исчерпаться)
Алта гаалаах сири суос-соҕотоҕун оттоон тамты бүтэрдэ. Дьөрү салааны да хаалларбата. М. Доҕордуурап
Эттэрэ эрдэ бүппүтэ, арыы, саахар тамты мэлийдэ, кирпииччэ курдук хаппыт аҕыйах бухааҥка килиэп эрэ хаалла. И. Сысолятин
Бу күөл уута сэрии сылларынааҕы курааҥҥа тамты эстэ сылдьыбыттаах. ФВС К

Еще переводы:

кыймараҥнаа

кыймараҥнаа (Якутский → Якутский)

кыймаҥнаа диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Ол икки ардыгар биир соруоха кыймараҥнаан киирдэ да, киһим миигин тамты умнан кэбистэ. И. Находкин

бырыкы

бырыкы (Якутский → Якутский)

аат. Собо кырата, собо оҕото. ☉ Карасенок
Араас буолара — сорох күн адьас тамты мэлийэллэрэ, сороҕор хочуол да бырыкы кэллэҕинэ, үөрүү буолара. БИ УЛАа
Куйуурбутугар биэс-алта кыракый бырыкыны кытта уонча баҕа кэллэ. И. Сосин

дьаҥнаа

дьаҥнаа (Якутский → Якутский)

туохт. Дьаҥҥа ыарый, түргэнник тарҕанар ыарыыга ыллар. ☉ Простужаться или заболевать респираторным инфекционным заболеванием
Сорох суоппар дьаҥнаан сытар, Сорох тамты батан ыытар, Сорох туормаһа алдьаммыт, Сорох - суолга туран хаалбыт. Күннүк Уурастыырап
Дьаҥнаары гыннаҕа дуу, тоҕо эрэ төбөтө ыалдьан, этэ-сиинэ бүтүннүү ыараан ахан уһуктубута. Н. Лугинов
Ыал аайы сотору-сотору дьон дьаҥныыллар. Болот Боотур

соруоха

соруоха (Якутский → Якутский)

аат., үөхс. Дьоһуна суох, сэлээр, чэпчэки (дьахтары этэргэ). ☉ Легкомысленный, ветреный, вертлявый (о женщине)
[Орулуоһап:] Соруоха, ньүдьү-балай! Онон-манан кииримэ, кыыһырдахпына куһаҕан киһибин. Амма Аччыгыйа
[Байбарылаах Балбаара:] Бу сааты-сууту! Биһиги аймах аатын хараардаары бу соруоха соруйан сыбыдахтаммыт. И. Гоголев
[Егоров:] Ол икки ардыгар биир соруоха кыймараҥнаан киирдэ да, киһим миигин тамты умнан кэбистэ. И. Находкин
русск. сорока

куула

куула (Якутский → Якутский)

аат. Сир (хол., алаас) соҕуруу (хоту диэки хайыспыт сыырдаах) күлүктээх, күн аанньа көрбөт өттө; ханнык эмэ сир (хол., үрэх, өрүс) соҕуруу эҥээрэ (өттө). ☉ Южная тенистая, малоосвещаемая солнцем сторона местности (напр., аласа); южная сторона местности (напр., реки)
Былырыын соҕуруу нэһилиэккэ турбут уот биһиги сайылыкпыт куулатыгар баар аатырбыт моонньоҕонноох ойууру сии сыспыта. Далан
Саас хаар харааран тамты бүтэн эрэр кэмэ. Арай куула тыаҕа ойом-сойом, ситэ ууллан бүтэ илик хаар тобохторо, муус дьындалар элэҥнээн көстөллөр. Уустаах Избеков

кылыгыр

кылыгыр (Якутский → Якутский)

I
тыаһы үт. т. Тимир тимиргэ охсуллар тыаһа. ☉ Звяканье, звон мелких металлических предметов
Симэх тыаһа кылыгыр гынан хаалла. ПЭК СЯЯ
II
даҕ. Синньигэс көнө уонна уһун. ☉ Прямой, тонкий, длинный, стройный
Кылыгыр мас.  Хаппыт-ииммит хааннаах, кылыгыр курдук уҥуохтаах киһи этэ. АаНА СТОТ
III
даҕ. Туох да атын булкааһыга суох, аҥаардас, бүтүннүү (үксүн убаҕас туһунан). ☉ Чистый, без примеси (напр., о жидкости)
Астара тамты эстэн, кылыгыр уунан кэриэтэ олорбуттара ыраатта. Г. Колесов
Кылыгыр ымдаан аһылыктаах Кыракый Маайыс кыысчаан …… Кыраабыллаабыт кырдала Өлгөм үтүө үүнүүнэн Өрө анньан кэбиспит. П. Аввакумов
Бу дойдуга салаа да от күндүтүйэн көстөр. Сирэ-уота кылыгыр таас буолан уонна айылҕа уустуктарынан от үүнүүтэ сылын аайы эриэ-дэхси үчүгэй буолбат. ФП МХ

тибии

тибии (Якутский → Якутский)

аат. Тыал хаары үрэн тугу эмэ саба көмүүтэ, ханна эмэ тиэрдэн мунньуута. ☉ Снежная пурга, вьюга, буря
Дьиэни улахан быһаҕаһынан тибии типпит. Т. Сметанин
Тибии уһун күнү быһа тибэн, суолу-ииһи тамты мэлдьэһэн кэбистэ. Н. Заболоцкай
Аннылара сууллубут буорунан, тибии үрэн киллэрбит хаарынан өтөҕөлөнөн сыталлар. Н. Заболоцкай
△ Ханна эмэ оннук мунньуллубут хаар, кумах. ☉ Наметённый вьюгой, ветром сугроб, занос
Үөр таба адаар муоһа буолан, Иинэҕэс эрээри эрдээхтик туруулаһан, Сэппэрээк төбөтө тибиини дьөллө. Р. Баҕатаайыскай
Сарсыардаттан айаннаан, сыһыыларга тоҥууну, тибиини оймоон …… өрүскэ күн ортото тиийдибит. С. Федотов
Массыыналар кумах тибиилэргэ буксуйа-буксуйа айанныыллар. А. Фёдоров
ср. др.-тюрк. түпи ‘ветер, вьюга’, тув. дүвү, осм. типи ‘снежный буран, метель’

холкутуй

холкутуй (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Сыыйа уоскуйан бар, уоскуй. ☉ Чувствовать облегчение, приходить в себя, успокаиваться
«Ыы!» — Ылдьаана ынчыктаан баран, эмиэ холкутуйан, аны мөҕүттэн барда. Р. Баҕатаайыскай
Максим илиитин-атаҕын кыаһылаабыт кэнэн санаа оргууй төлөрүйэн, улам холкутуйан истэ. Н. Лугинов
Ийэлээх аҕам дьэ «һуу» гыннылар, холкутуйа түстүлэр. «Чолбон»
2. Түбүгэ, сүпсүлгэнэ суох, айдаанакуйдаана суох чуумпу, нуурал буол. ☉ Перестать волноваться, шуметь, стать умиротворённым, спокойным
Үрэхчээн, улам холкутуйан, улам сырыынньа сыырданан, кэҥэс иэннэнэн истэ. Амма Аччыгыйа
Түүн, күнүскү кэлиитин-барыытын тамты мэлдьэһэн, куорат холкутуйар. Н. Босиков
[Нина Дмитриевна] дьуһуурустубалыыр күнүгэр төлөпүөн лииньийэтэ элбээбиккэ, аппараат үлэтэ холкутуйбукка дылы буолар. ЧКС ЫаЫЫ

долгураҥ

долгураҥ (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. Сайыҥҥы нуһараҥ киэһэ чуумпута. ☉ Затишье летнего вечера
    Арай бу долгураҥҥа Мин истэбин чыычаах ырыатын, оҕо күлүүтүн. С. Данилов
    Доҕоччугуом, сайыҥҥы чэбдик Долгураҥҥа тахсан хаамсыах. Р. Баҕатаайыскай
    Киэһээ долгураҥҥа, сөрүүҥҥэ Дуораһыйара дьол ырыата. И. Федосеев
  3. көсп. Туохтан эрэ үөрүү, дуоһуйуу туруга. ☉ Состояние возвышенной, вдохновенной радости
    Киэһэ аайы көрүстэрбит эрэ, итинник кэрэ иэйии долгураҥар оҕустаран, тулабытыгар баарысуоҕу тамты умнарбыт. Нэртэ
    Хомойуу дириҥ далайын да өҥөйөн туран, умсан ылабын өрүкүйүү долгураҥар. В. Потапова
    [Уол] Даайыстыын туох эрэ этиэхтэн кэрэ, дьикти долгураҥар бигэтэ, оһуохай дуораһыйарын иһиллии олороллоро. Е. Неймохов
  4. даҕ. суолт. Тыала суох, чуумпу. ☉ Безветренный, тихий
    Долгураҥ чуумпуга тахсаммын, Доҕорбун кытта мин испитим. С. Дадаскинов
    Долгураҥ сарсыарда чуумпуга Олоҕу уруйдуур үөр чыычаах. Чэчир-68
    ♦ Уу долгураҥ олох - чуумпу, бүөм олох. ☉ Тихая, безмятежная жизнь
    Саҥа кэлбит, кини [Хаппытыан], дьолугар үөскээбит, кыайбыт-хоппут уу долгураҥ олоҕо кэрэ буоллун. А. Сыромятникова
    Уу нуһараҥ, уу долгураҥ олох сатыылаабытыгар бигэнэ, таала сытар курдук Бүлүү эбэ барахсан. С. Федотов
    1941 сылтан нус-хас олоҕу билбэтэх, тото-хана аһаабатах буоллахпына, дьэ манна түбэстим уу долгураҥ олоххо, толору дьолго. «ХС»
киһилии

киһилии (Якутский → Якутский)

  1. сыһ.
  2. Киһи курдук (тыыннааҕымсытан этии). ☉ Подобно человеку. Айылҕаны [общиннай родовой тутул дьоно] син биир киһилии тыынар тыыннаах, ыалдьар эттээх, кыыһырар, үөрэр сигилилээх курдук өйдүүллэрэ. Саха фольк.
  3. Үчүгэйдик, сөптөөхтүк. ☉ По-человечески, нормально (как подобает)
    Этэ быстан сор бөҕөнү көрдө, саҥардыы киһилии хаамар, хамныыр буолан эрэр. Болот Боотур
    Кини киһилии дуоһуйа сынньаммытын билбэппин. С. Данилов
    △ Өйдөнөр гына, холкутук, кыыһырбакка. ☉ Понятно, спокойно, без раздражения, (говорить)
    Бэйи эрэ, доҕоор, эн киһилии олохтоон кэпсээ эрэ. И. Никифоров
    △ Сиэрдээхтик, бэрээдэктээхтик (сырыт). ☉ Скромно, порядочно (вести себя)
    Киһилии сырыттахха Ханна да үлэ дьоно амарахтар. С. Данилов
    Отой кылгас кэмҥэ арыый өрүттэн киһилии сылдьаат, сонно урукку аччык, хаамаайы олохторун тамты умнан …… бараллара абатын! Н. Лугинов
    Киһилии сылдьартан ордук Туох да үчүгэй суох курдук. И. Баишев
  4. даҕ. суолт. Хоп курдук, сэнэх. ☉ Годный, пригодный, подходящий (о вещи)
    Киһилии сүгэ. Киһилии мал. — Дьадаҥы ыалга туохтара кэлиэй: көхөлөрүгэр киһилии таҥас көстүбэт, иһит-хомуос да кэмчи этэ. Н. Якутскай
    △ Үчүгэйдик, сөптөөхтүк үлэлиир, дьайар. ☉ Действующий в нормальном режиме
    Киһилии оскуола. — Хаһан бу сопхуос киһилии сопхуос буолуоҕай, ээ? «ХС»
    ♦ Киһилии киһи — олус үчүгэй майгылаах, толору сиэрдээх киһи. ☉ Порядочный, отзывчивый человек (букв. человечный)
    Айылҕа сокуоннарын ким билэ сатыыр, айылҕаны харыстыыр, тупсара, байыта сатыыр, ол буолар киһилии киһи диэн. «Чолбон»
    Сахалар саамай хайгыыр тыллара «дьон киһитэ» «киһилии киһи» диэн буолара. «ХС»