Якутские буквы:

Якутский → Якутский

таҕыл

аат.
1. Киһи сынньанар, көччүйэр баҕата. Стремление к праздному, беззаботному времяпрепровождению
Мин бу судургу бэлэҕим Чуҥкуйуо суоҕа эн хоскор, Уоскуйуу таҕылын билиммэт Уорааннаах үлэһит олоххор. В. Дедюкин
Сорох үлэлиир, иҥиир тараһа буолар, оттон кини кустаан таҕылын ханнарар, күн ортооҥҥо диэри утуйар. Н. Габышев
Бу уһун үйэтигэр эрэйи эҥээринэн тэлбит, дьолу, таҕылы булбатах, …… иннэ кылгаабыт киһи [Күһэҥэй] санаата киэҥин, холкутун, сүрэҕэ бөҕөҕүн. КНЗ ТС
2. Чэпчэки быстах таптал; имэҥирии. Легкомысленное отношение к любви; похоть
Таҕыл диэн тапталы хомотуу Дьадаҥы дууһалаах дьаабыта. С. Данилов
Быстах имэҥнээх таптал, Таҕылы тарҕатар саатал — Амынньыары умаппыт кэриэтэ Аҕыйахтык чачыгыраат бүтэр. И. Федосеев
Таҕылгын тарҕат — 1) дуоһуйа сынньан, көччүй, дьаарбай. Отдыхать на воле (обычно гуляя, беззаботно проводя время)
Кинилэр [эмээхситтэр] уопсайынан да биһиги, уоппускаҕа сынньана кэлбит дьон, санаабыт астынан, таҕылбыт тарҕаан барарыгар баҕараллара. Далан
Көтөх ынах буоланнар, Тараһа бөҕө быһынна, Көрү-нары тарданнар — Таҕыл бөҕө тарҕанна. Күннүк Уурастыырап
Күөх Хонуу — Дьокуускай дьоно төрүт да таптыыр, киирэн дьаарбайан, таҕылларын тарҕатан тахсар саамай үтүө, мааны хонуулара этэ. Н. Заболоцкай; 2) имэҥҥин дуоһут. Удовлетворять свою похоть
Тулаайах, аҥаардас диэн атаҕастаан, сэнээн, таптаабат эрээри, таҕылгын эрэ тарҕатаары сыстаҥныыгын дуо? Болот Боотур
Ити баҕайыҥ ааһан иһэр көтөр буоллаҕа дии. Билигин ойоххо наадыйбычча ылан, таҕылын тарҕатан бүттэҕинэ, туран баран хаалыа. «ХС»
Таҕылгын таһаар — таҕылгын тарҕат диэн курдук. Көтөрү-сүүрэри кытта тэҥҥэ оонньоһон, сүүрэн-көтөн таҕылбын таһаарынарым. Н. Абыйчанин
Уһун кыһыны быһа тымныыга хаайтаран, муунту буолбут дьон таҕылбыт тахсыбыта. Сэмээр Баһылай
Үүт-тураан сарсыарда, Чэбдиккэ, чуумпуга Өр сылга ахтылҕан Таҕылын таһаара …… Үчүгэй да эбит Соҕотох дьаарбайар. В. Миронов


Еще переводы:

татакай

татакай (Якутский → Русский)

страсть, оргазм; таптал омуннаах татакайын дьоллоохтор эрэ билэллэр, тайахтар сүүлэр кэмнэрэ ааһан таҕыл татакайдара уостан эрэр кэмэ эбит

дьыран

дьыран (Якутский → Якутский)

даҕ., эргэр. Содур, таҕылын таһаарарга эрэ дьулуһар. Похотливый
[Таҥара, абаран, икки атахтааҕы] Дьыран өлүүнэн дьылҕалаата, Имэҥ өлүүнэн илиннээтэ, Содур өлүүнэн суоллаата. Өксөкүлээх Өлөксөй

тоҕул

тоҕул (Якутский → Якутский)

I
көр таҕыл
[«Куһаҕан» оҕолор] Луха тоҕулун тарҕатар, талбытынан дьаһайталыыр дьоно буолаллар. Амма Аччыгыйа
Тоҕулун толорунан арахсар дьулуурдаах эбит ол дьахтар. Л. Толстой (тылб.)
II
аат., түөлбэ. Кыыл тохтоон аһыыр сирэ. Место, где кормится дикое травоядное животное.

ханнар

ханнар (Якутский → Якутский)

хан диэнтэн дьаһ
туһ. Мууһунан утаҕын ханнаран баран, туран истэҕинэ, Түргэнэ үрэн тоҕо барда. Суорун Омоллоон
[Анньыһар Боотур:] Утаҕы ханнаран баран Соругу кэпсиир куолута. И. Гоголев
Сорох үлэлиир, иҥиир-тараһа буолар, оттон кини кустаан таҕылын ханнарар. Н. Габышев

татакай

татакай (Якутский → Якутский)

аат. Иэйии (хол., таптал) саамай күүстээх муҥутуур өрөгөйө. Наивысшая степень чувственной привязанности, страсть
[Тайахтар] сүүлэр кэмнэрэ ааһан таҕыл татакайа уостан эрэр кэмнэрэ эбит. Н. Лугинов
Таптала киниэнэ татым: Таанньатыттан салгыаҕа, Татакайдаах таарымтатын Тамаараҕа салгыаҕа. С. Тимофеев
Таптал омуннаах уот татакайын дьоллоохтор эрэ билэллэр. «ХС»

уй-хай

уй-хай (Якутский → Якутский)

көр ый-хай
Оҕус ойон туран туора ыстанна уонна айаатаан уй-хай бөҕөнү түһэрэн аллара, үрэх диэки таҥкычахтанна. Далан
Уойбуттоппут тойоттор таҕылларын тарҕатар Уй-хай күүрээннэрэ араадьыйанан оргуйар. А. Абаҕыыныскай
Уйа-хайа суох ытаата — күүскэ, тохтоло суох маккыраччы ытаа. Плакать безудержно, безутешно, безостановочно
Глафира бу хара-бараан киһини моонньуттан кууһа түһэн, уйа-хайа суох ытыан баҕарда. Л. Попов
«Онон араас сымыйаны тарҕатааччылар миигин булбуттар», — дии-дии, Тамара уйа-хайа суох ытаан үллэҥниир. «ХС»

эт-тирии

эт-тирии (Якутский → Якутский)

этэ-тириитэ баранна (эт-тирии эһиннэ) — 1) күүһэ-күдэҕэ эһиннэ, улаханнык сылайда. Сила его улетучилась
Моойторугу [ыт аата] кытта аччарыһан эт-тирии баранна. Сэмээр Баһылай
Биһиги эппит-тириибит бараныар диэри эҥин араас эрчиллиилэри оҥорон күрэхтэһэрбит. КИ АДББ
Уһуннук сэриилэспиттэр. Икки өттүттэн эт-тирии эстибит. «ХС»; 2) улаханнык эрэйдэн, эрэйи-муҥу көр. Претерпевать страдания, измучиваться
Биир тылы таба туппакка Эппиттириибит баранар, Ырыабыт таҕылын таппакка Киҥмит-наарбыт алдьанар. С. Данилов
Былыр Дайыылалааҕы аармыйаҕа сырыттахтарына, эттэрэ-тириилэрэ бараныар диэри сыылларан, хаамтаран, сүүрдэн сордуур буолаллара. Софр. Данилов

кудук

кудук (Якутский → Якутский)

I
даҕ., эргэр. Быһаҕас, толорута суох. Неполный, недостаточный. Бу мээрэй арыый кудук
II
аат.
1. фольк. Куртах. Желудок
Хотун Кутуй Куораһыйар кудугуттан, Уорааннаах уораҕайыттан Уоттаах холорук Умса ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
Улуу Куктуй хотун Уорааннаах кудугуттан олорбуппут оччо дэтэр омуннаах уот холорук Умса уһуутаан түстэ. П. Ойуунускай
2. көсп. Туох эмэ ис киэҥэ, киэбэкиэлитэ. Вместилище чего-л.
Үлэһит дьон кини [Бүлүү өрүһүн] дириҥ далай кудугар Үйэҕэ көрбөтөх көһөҥө таастарын куттулар. Эллэй
Хахыйах чаппатын Сааскы халаан уу Күлтэйэр күөл улуу Кудугар таспыта. Эллэй
Кудуга туолбат — туохха да топпот, сөп буолбат. Не наедаться, никак не насыщаться
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо-бээгэй оҕустарын …… Кута-нуора ынахтарын, Кудуга туолбакка, Хомуйан сиэн, Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай
Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах, хап гынар хаппардаах, Түп гынар түптүрдээх …… Хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай. Кудугун тоҕор (тарҕатар, таһаарар) — мунньуллубут, тууйуллубут санаатын-оноотун, кыһыытын-абатын таһаарар, тарҕатар (хол., ытаан, ыллаан, этэн-тыынан, күүлэйдээн). Рассеять грусть, печаль (напр., плачем, песней, рассказом); вволю выплакаться, облегчить душу плачем
Кини, дьиэтигэр тиийэн уордайбыта уҕараан баран, Акимовы булан кудугун тохто. Р. Баҕатаайыскай
Тэһийэн-тулуйан олорботох хоноһолор ханна эрэ, атын сиргэ баран, «көрүлээн» кудуктарын тоҕон баран, түүн төннөллөр. Д. Таас
Кудуккун таһааран, аны санааҥ көннө ини, тукаам! Билигин дьэ оҕускун миин уонна көрдөөх-нардаах тойугу тардан кэбис. С. Сарыг-оол (тылб.). Тэҥн. таҕылгын тарҕат
Аар Кудук Мас — Аал Луук Мас диэн курдук (көр аал III)
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Аан ийэ дойдуларын Хаба ортотугар Аҕыс Салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс салаалаах Аар Кудук Маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн. С. Зверев
ср. МНТ худух ‘благословение; святой, священный’

тараһа

тараһа (Якутский → Якутский)

аат. Киһи-сүөһү иһинүөһүн быччыҥнардаах тас бүрүөһүнэ. Брюшина
Кыаһай оҕонньор эргэ ырбаахытын арынан тараһатын тарбанна. Эрилик Эристиин
Онуоха бөрө түөрт атаҕынан чырбаччы тэбинэн тардыытыгар убаһа тараһата сытыы быһаҕынан хайа тардыбыттыы тэлэ барбытынан иһэ былтас гына түстэ. Р. Кулаковскай
Бэйэҕэ анаммыт курдук сөп бандаас иһи аллараттан өйүү өрө көтөҕөр буолан тараһаны тэниппэт. ГЛИ ЭИС
Тиийбэт тирии, тарпат тараһа буол көр тарт
Дьоннор ити курдук артыалга киирэн байан-тайан эрэллэр, оттон кинилэр буоллахтарына сыл аайы тиийбэт тирии, тарпат тараһа буола олороллор. Д. Токоосоп
Иҥиир тараһа буол көр иҥиир. Сорох үлэлиир, иҥиир тараһа буолар, оттон кини кустаан таҕылын ханнарар, күн ортооҥҥо диэри утуйар. Н. Габышев
Баайга-токко кэлэммит, Баттал илимэр иҥнэммит, Иэскэ-күүскэ киирэбит, Иҥиир тараһа буолабыт. В. Чиряев
Эриэн тараһа — сылгы этин төһө эмиһин быһаарар бэлиэ: онон-манан сыалаах. Мера определения жирности жеребятины: чуть подёрнутый жиром. Үрүҥ тараһа — сылгы этин төһө эмиһин быһаарар бэлиэ: быһах (батыйа) өнчөҕүн саҕа халыҥ хаһалаах. Мера определения жирности жеребятины: толщина брюшного жира с кончик ножа
Сахалар сылгы көтөҕүн-эмиһин быһаарар сүрүн бэлиэлэрэ манныктар: үрүҥ тараһа — сыата сырдык, хаһата быһах (батыйа) өнчөҕө халыҥнаах, сорох сиринэн тараһата көстөр. АДГ СЭЭ. Ол аппын күһүнү быһа бүөбэйдии сатаан баран, нэһиилэ үрүҥ тараһалаабытым уонна сиэбитим. И. Никифоров. Былыт тараһа — сылгы этин төһө эмиһин быһаарар бэлиэ: ылгын чыкыйа саҕа халыҥ хаһалаах. Мера определения жирности жеребятины: толщина брюшного жира с мизинец. Былыт тараһа — ылгын чыкыйа саҕа халыҥ хаһалаах. АДГ СЭЭ
ср. кирг. тараз ‘в меру худощавый, пропорционально сложенный’

тарҕан

тарҕан (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Кэҥээн, киэҥ сиринэн тайаа; ыраахха тиий. Распространяться, разноситься, расползаться
Дьаҥ-дьаһах тарҕанаары гынна. Амма Аччыгыйа
Охсуллубут күөх от сыта Ходуһаҕа тарҕанар. С. Данилов
Кыракый бөһүөлэккэ туох эмэ соһумар сонун чаҕылҕан түргэнинэн тарҕанааччы. И. Федосеев
Английскай тыл аан дойдуга киэҥник тарҕаммыт тыл. Н. Габышев
Дьон үксэ тарҕаммыт уоту умуруора сырыттылар. М. Доҕордуурап
Тус-туспа бар, элбэх буола үллэһилин, түҥэтилин. Распределяться; расходиться, рассыпаться в разные стороны (о множестве кого-чего-л.)
Оҕолоох куртуйахтар …… тыа быыһыгар тарҕанан түһэллэр. Амма Аччыгыйа
Сиэйэлкэ, массыына, тыраахтар оройуон аайытын тарҕаныа. Күннүк Уурастыырап
Баайдар …… нолуок, түһүү-тардыы сүөһү баһынан тарҕанарын сөбүлээбэтэхтэрэ. Эрилик Эристиин
Сир баайа, син сир аһын курдук, тэҥҥэ тарҕана сыппат. И. Бочкарёв
Кэмпэндээйи тууһа Саха сирин үгүс оройуоннарыгар тарҕанар. И. Данилов
2. Аҥыы-аҥыы үрэллэн, ыһыллан, симэлийэн сүтэн-оһон хаал. Исчезнуть, рассеявшись, разойдясь, разгладившись
Оччоҕо биһигини хаайбыт хараҥа саас тухары тарҕаныа. А. Софронов
Ат таһаарбыт долгуннарын иитэ тарҕанан көнүөр диэри Тороев турбахтаабыта. Л. Попов
Сүүһүн түрдэһиннэрбитэ тарҕанан, сирэйэ сырдаан кэллэ. Д. Кустуров
Биир сарсыарда туман саҥардыы тарҕанан эрдэҕинэ, Иван массыына мотуорун тыаһын истибитэ. ССС
3. Аралдьыһан атыҥҥа уларый, аас, ааһан хаал (хол., санаа). Пройти, развеяться (напр., о мыслях)
Тоҥмут киһи санаата ханна тарҕаныай, тоҥон, өлөн эрдэҕэ дии! П. Ойуунускай
Көтөх ынах буоланнар — Тараһа бөҕө быһынна, Көрү-нары тарданнар — Таҕыл бөҕө тарҕанна. Күннүк Уурастыырап
Былыт ааһан күн тыган Күлүмнүүрэ сылааһын, Быстах санаа тарҕанан, Күлэр-оонньуур алыһын. А. Абаҕыыныскай
ср. др.-тюрк. тархан ‘рассеиваться, разбредаться’