II ж. разг. (наказание) таһыыр, таһыйыы.

ырыт диэнтэн хай. аата. Дьахтар таһыырын, хаарты ырытыытын таптыыр (өс хоһ.). Сааһырбыт, олох олорбут киһиэхэ Ыалдьыттыыллар ахтыылар, Ааспыты ырытыылар… С. Данилов
Саҥа саҕалаан эрэр эдэр суруйааччылар айымньыларын ырытыы хайаан да наада. «Чолбон»
Ынах сүөһү иһин ырытыы, сылгы иһин ырытыытынааҕар уратылардаах. КЕФ СТАҮө

туохт.
1. Уруттаа, эрдэлээ. ☉ Оказаться впереди, опережать
Кини сыһыыга киирбит Инникилээн соҕотох. Баал Хабырыыс
Чувственнай билии логическайтан, эбэтэр рациональнайтан инникилиир. ДИМ
2. Туохха эмэ бастаа, кими эмэ куот (хол., сүүрүүгэ, куоталаһыыга). ☉ Опередить, превзойти кого-л. в чем-л. (достигнуть лучших результатов по сравнению с кем-чем-л.)
Ол ат үгүс сүүрдүүгэ Улуус-улуус ааттаахтарын Таһыыра суох инникилээн «Тардыылаах» диэн аатырбыта. С. Данилов
От ыйын бастакытыгар [окко] киирбиттэрэ эрээри …… иһиттэх аайы инникилээн, сурастах аайы куотан иһэллэр. «ХС»
Ыйдааҕы субуоккалар түмүктэриттэн эрэ ким инникилээбитин, ким хаалан иһэрин билэллэр. «Кыым»

I
аат. Туох эмэ бытархай гына кырбаныллыбыта, кырбастаммыта. ☉ Кусочки чего-л. мелко нарезанного, нарубленного
Аны бэл ынахтар сайданнар, Гидропон, мутукча, Соломо, кырбал от, лабыкта …… Үтүмэн аһылык буоллаҕа. «ХС»
Киэһээ аһылыктарын иннинэ хас биирдиилэрэ табах, дьуухала кырбалын ылан арҕахха куппуттара. «ХС»
◊ Кырбал үөрэ — кыра гына кырбаан, мииннээн буһарыллыбыт эт. ☉ Мясная похлебка.
II
аат., кэпс. Сынньыллыы, таһыллыы, охсуллуу. ☉ Побои, битье, порка
Бу уол үөҕүү быдьарын истэн, кырбал кытаанаҕын көрөн улааппыт. Софр. Данилов
Кэлин, эппиэттээн кырбалтан син-биир быыһамматын өйдөөн, өсөһөн, кини тугу да саҥарбат буолбута. Софр. Данилов
Хомуска оонньуурбун, хоһуйан туойарбын Таһыыртан, кырбалтан таһыччы умуннум. Т. Сатылганов (тылб.)

даҕ. Киһи саатыргыырын, улаханнык кыбыстарын курдук куһаҕан, түктэри. ☉ Вызывающий чувство стыда, постыдный, позорный (напр., поступок). Сааттаах быһыы
□ Бэйэтэ санаатынан өлбүт сүөһү этин сиир сааттаах. Амма Аччыгыйа
[Омугумсуйууттан] ордук бүтүн норуот аатын, чиэһин алдьатар сидьиҥ, сааттаах быһыы баар буолуон сатаммат. Суорун Омоллоон
◊ Сааттаах остуолба эргэр. — болуоссакка дьон иннигэр буруйдааҕы кэлгийэн накаастыыр остуолба. ☉ Позорный столб
Томтор анныгар Мидия ыраахтааҕыта …… Солон оҕонньор кыайтаран сааттаах хара остуолбаҕа көхсүттэн дьөлө хараҕаланан олороро. П. Ойуунускай
Оо, ол уодаһыннаах обургулар хаһан эрэ — алдьархайдаах айыылара-харалара арыллан, бар дьонум үрдүк дьүүлүгэр туран, сааттаах остуолбаҕа сааллан, сир-буор сирэйдэниэхтэрэ. Е. Неймохов
Таһыыр буолар күнүгэр Кыра Баһаарга сааттаах остуолба аттыгар сарсыарда эрдэттэн норуот мунньустубут. ИОВ МБ

1. даҕ. Аһаабатах, тото суох. ☉ Голодный
   Тот — муҥнаах, аччык — эрэйдээх (өс хоһ.). Тот — тоҥуй, аччык — амарах (өс хоһ.). Туруй, бары дойду кырыыстаах Аччык кулут дьон аймаҕа! П. Ойуунускай
   Сааскы уһун күн аччык киһиэхэ ордук уһуур. Н. Заболоцкай
2. аат суолт. Хоргуйуу, аччык буолуу. ☉ Голод, голодание
   Иҥсэни аччык үөскэтэр. Аччыгы баттал Хаҥатар. Батталы баай оҥорор. Амма Аччыгыйа
   Таһыыр, аччык, ынчык, кырыыс Тууйбат суолун норуот тобул! Эллэй
   тюрк. ачлык
   ♦ Хам аччык көр туос аччык
   Сампара, тоорохой да эти айаҕар укпакка, хам аччык утуйар. П. Ламутскай (тылб.). Туос аччык — наһаа, олус аччык. ☉ Очень голодный
   Туос аччык, дэлби тоҥон Ньырбачаан халлаан сырдыыта кычча хараҕа, кылайар тыына эрэ тиийбитэ. Далан
   Хайдаҕын да иһин, Уоһук ичигэс таҥаһы буллаҕына эрэ табыллыыһы уонна туос аччык хайдах өр бу окко сытыай? Н. Якутскай
   [Дьөгүөссэ] ыксаан кырбас лэппиэскэтэ суох, туос аччык айаҥҥа турбута. М. Доҕордуурап

сыһыан холб.
1. Этэр санаа дьиҥнээҕин этиллэ үөрэниллибит тыл бөлөҕөр сигэнэн чиҥэтиини көрдөрөр. ☉ Употребляется для подтверждения достоверности высказываемой мысли ссылкой на известные изречения и т. д. (как говорится)
Дьэ итинтэн саҕаламмыта, били этэргэ дылы, өрөөбүт уос өһүллэн, хоммут уос хоҥнон Налимскайга тиийиэхпитигэр диэри барамматах сэһэммит. Н. Заболоцкай
Дьиҥэр, кинилэр ол-бу киитэрэйдээһини сатаабаттарын, били этэргэ дылы, «акаары көнөлөрүн» бэркэ билэр. Софр. Данилов. Ол гынан баран, били этэллэригэр дылы, хааһыны арыынан буортулаабаккын. Г. Уваров
2. Этэр санааны бэлиэтээһини, көннөрү чопчулааһыны көрдөрөр. ☉ Используется в качестве оговорки, подчеркивающей высказываемую мысль (как говорится)
Ол эрээри урукку кэмэлдьитин быраҕыах тустаах, били этэргэ дылы, хаалаах үөн хаатыттан уһуллан хааларыныы, оччоҕо эрэ сатаныаҕа. А. Сыромятникова
Да, били этэргэ дылы, дьахтар таһыыртан туох да буолбат баҕайыта. А. Софронов

туохт.
1. Туох эмэ сымнаҕаһы, хаптаҕайы бэйэтин бэйэтигэр эрийэн төкүнүччү суулаа. ☉ Скручивать, скатывать, свёртывать что-л. в рулон, в трубочку (напр., бумагу)
Максим саҥата суох умса көрөн олорбохтоон баран, туран оргууй чөртүөһүн түүрдэ. Н. Лугинов
Көбүөрү харайарга түүрэн баран кураанах сиргэ уурарга сүбэлэнэр. Дьиэ к. Таҥаспытын эр-биир түүрэн, баайан, таһааран сыарҕабытыгар уурдубут. «ХС»
△ Тугу эмэ хомуйа сөрөөн биир сиргэ мус, холбоо (хол., оту). ☉ Собирать в охапку, валковать (напр., сено)
[Тойонуом!] Тоҕус салаалаах локуора күөх отто Түүрэн киллэрэҥҥин, Дьиэни отто хотоҕоһунан Тэлгээн күөгэтэн кэбис. Саха нар. ыр. II
Оту дьааҥылардыы икки хотуур суолун (барыы уонна кэлии) кэккэлэһэ түһэрин курдук охсор буоллахха, түүрэргэ ордук. «Кыым»
2. көсп. Кимтэн эмэ тугу эмэ модьуйан ыххай, ык. ☉ Принуждать, заставлять кого-л. сделать, совершить что-л. [Чунуобунньук] тоҕо таһыырга кыттыбаккын аны биирдэ эт диэн түүрдэ. С. Сарыг-оол (тылб.)
ср. др.-тюрк., кирг., тув., казах. түр ‘сворачивать, заворачивать, свёртывать’

туохт.
1. Кими, тугу эмэ куттаан, соһутан, тэскилэт, куоттар. ☉ Заставить кого-что-л. удалиться, убежать (напр., в испуге), распугать
[Тайаҕы] үргүтэҕин уонна ол үргүбүт суолугар киирэҕин. Ол гынан баран ынахтыы кэнниттэн батыспаккын. Далан
Ородобуой дьиэҕэ икки кыыс, биэс уол тугу эмэ үргүппэтэрбит диэбит курдук, хамнаабакка даҕаны, уу-чуумпутук олороллор. Болот Боотур
Оҕо, дьахтар өттө нырыылаан балыгы үргүтэргэ күөл уҥуоргу өттүгэр хаамыстылар. Уустаах Избеков
2. көсп. Кими эмэ улаханнык аймаа, уйгуурт. ☉ Нарушать чей-л. покой, будоражить кого-л.
Дьон санаатын таһыырынан, муустаах боппуолдьанан, уоруйах тутуурунан, саа уоһугар туруоруунан кыыллаан үргүтэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
Борохуот үс төгүл төхтүрүйэн хаһыытаан бытарытта, өйүсанааны үргүтэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа. Бэдэр Харах, ыгым муҥнаах, бардьыгынаабыта: «Утуйа сытардаах баҕастаах! Утуйар уугун үргүтэ кэллибит, аһа тарт!» И. Гоголев
ср. др.-тюрк., тюрк. үркүт ‘пугать, запутать’

I
туохт.
1. Туох эмэ араҥаланан сааһынан арахсары хоҥнору хастаа, хастаан ыл, хастыы тарт. ☉ Сдирать что-л. с кого-чего-л.. Хатыҥ туоһун саралаа. Ас суутун саралаа
□ Куобахтарын, тириитин эрэ саралаан баран, туох баар истэри-үөстэри бүтэйдии күөстэригэр укпуттар. Суорун Омоллоон
Хамбаайын хортуоппуй хаҕын саралыыр. ГСҮЦХ
2. кэпс. Ким-туох эмэ таҥаһын, сабыытын устан, хастаан ыл. ☉ Срывать одежду с кого-л. или покрытие с чего-л. (напр., скатерть со стола)
[Абааһы кыыһа] таҥаспын саралаан ылан таҥнан баран бэйэтэ ханна эрэ барда быһыылаах. Саха ост. I
Остуол ыскаатарын саралаабыта, кыраан анныгар ыаҕаһы укпута. А. Гайдар (тылб.)
3. көсп. Ким эмэ түктэри быһыытын дьиҥнээҕинэн арыйан көрдөр. ☉ Разоблачать кого-что-л., выводить на чистую воду кого-л. [Л
Толстой] уус-уран айымньыта баай-тойот, аҕабыыт аймах сидьиҥ сигилилэрин, албыны, сымыйаны харса суох саралаабыта. Амма Аччыгыйа
[М.К. Аммосов] Эмиэрикэ, Дьоппуон империалистарын суудайыыларын саралыыр элбэх ыстатыйалары, информациялары бэчээттэппитэ. П. Филиппов
4. көр соролоо
1.
Түүтэ саралаан хаалбыт таба тириитэ арбаҕаспыттан уонна ыстааммыттан ураты санныбар иилинэр таҥаһа суох хас эмэ сылы сыллаан сылдьарым. Тэки Одулок (тылб.)
5. көр соролоо
2
[Манчаары:] Суочсоҕотох Чоочо оҕонньор Суохтан соролуурун, Дьадаҥыттан саралыырын Мэһэйдэһэр мэккиэннээх этим. А. Софронов
♦ Иэнин саралаа кэпс. — таһыырынан дьүүллээ, таһыйан кэһэт. ☉ соотв. драть как сидорову козу; спустить шкуру с кого-л.; дать чёсу кому-л. «Ол-бу диэбэккэ иэҥҥин саралыы иликпинэ күн сарсын илдьэн кинээскэр төлөө!» — кулуба утары саҥардыбакка симитиннэрээри күргүйдүүр. С. Никифоров
Сирэйин саралаа — саралаа I 3 диэн курдук. Тойон кулуба улахан суумалаах бэриктэри ылбытын дакаастаабытым, сирэйин саралаабытым. Болот Боотур
ср. каракалп. тырнап жаралау ‘оцарапать’
II
туохт. Сара куһу, хааһы бултаа. ☉ Охотиться на водоплавающую дичь во время линьки. Былыр баччаҕа саралыыр этибит