1) мощь, сила; крепость; күүһүн-уоҕун үгэнигэр сылдьар он в расцвете сил; хараабат уох неослабевающая мощь; 2) крепость; кымыс уоҕа крепость кумыса; 3) темперамент; пыл, огонь; кыыһырбыт уоҕар тугу гынарын билбэт в пылу гнева он не ведает, что творит.

беда, несчастье; бедствие; алдьархай буолла случилась беда; алдьархай бөҕө ааҥнаата нагрянула страшная беда; өйдөөх үтүөнү сатыыр ; акаары алдьархайы сатыыр посл. умный умеет творить добро, дурак — беду.

1) творить, создавать; саҥа олоҕу айабыт мы строим новую жизнь; норуот айбыт ырыалара песни, созданные народом; 2) уст. предопределять, предназначать, предначертать свыше; эр буоларга айбыттар ему предначертано быть её мужем.

туохт., поэт. Күҥҥэ көрдөр, баар гын, төрөтөн-үөскэтэн таһаар. ☉ Создавать, творить, производить
Өрөгөйдөөх күннүүрүм Алыныктыыр өттүгэр Айбалаан таһаарбыт Айыылыыр далбарайым, Күннүүрүм өрүөлэ, Көрдөр хараҕым, Көтүрдэр тииһим, Хорсун уоллуур оҕокком! С. Зверев

уст. обычно употр. в деепр. ф 1) предопределять судьбу (о божествах, живущих, по древнему поверью якутов, в верхнем мире); орто дойдуга айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ фольк. предопределили (его судьбу) и спустили в срединный мир; 2) творить и даровать, указывать и даровать (в обращениях к богам, божествам скота, охоты и т. п.); атыыр сылгыта айан-кэрдэн кулу сотвори и подари мне жеребца.

сыһ. Маастар курдук, маастарга маарынныырдык (ай, т у т, оҥор). ☉ Мастерски, умело, искусно, на высоком уровне (делать, творить и т. д.)
Ньургуһун киһини абылыыр уобараһын И. Максимова маастардыы айар. АҮ
[Норуот ырыаһыта] оччотооҕуга тиэхиньикэ биир дьикти ситиһиитин [тыраахтары] тас быһыытын эрэ буолбакка, бэл, кини ис механизмын кытта өҥөйөн, өйдөөн көрөрө уонна ол туһунан маастардыы ойуулуура киһини сөхтөрөр. «ХС»

I
тут I диэнтэн х-ччы аата. Балык тутааччы. Эт тутааччы
□ Кыыс тэһиин тутааччылара харыс хаалбыттар, сүөм түспүттэр, хомойбуттар
Саха. фольк. Кырдьҕаас, эдэр булчуттары барыбытын маннааҕы лааппы түүлээх тутааччыта итиннэ үөрэтэр, өйдөтөр ээ. Н. Якутскай
II
аат.
1. Тутууга идэлээх, тутуу үлэһитэ. ☉ Тот, кто строит, специалист по строительству, строитель
Тутааччы идэтэ — өй уонна илии үлэтэ тэҥҥэ дьүөрэлэспит идэтэ. «Кыым»
Тутааччылар үлэлэрэ иннин диэки хаамтар-хааман, саҥаттан саҥа эбийиэктэр үүнэн-үрдээн испиттэрэ. «ХС»
2. көсп. Тугу эмэ айан оҥорон таһаарааччы, туругурдааччы (хол., саҥа олоҕу). ☉ Тот, кто созидает, творит что-л., строитель, создатель (напр., новой жизни)
Саха литературатын бүтүннүүтүн иннигэр саҥа үйэ киһитин — саҥа уопсастыба актыыбынай тутааччытын уобараһын айар сорук турбута. Софр. Данилов

туохт., миф.
1. Үөһэттэн үтүө дьылҕалаан, үрдүк аналга Орто дойдуга түһэрэн олохтоо (былыргы итэҕэлинэн, үөһээҥҥи үрдүк айыылар тустарынан). ☉ Создать, ниспослать сверху и обосновать в Срединном мире для устройства счастливой жизни (о высших творцах, живущих, по древнему поверью, в Верхнем мире)
Бу Орто аан ийэ дойдуга киһи-сүөһү төрдө буолуҥ диэннэр, Саха Саарын Тойону, Сабыйа Баай Хотуну айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ. Ньургун Боотур
2. Тугу эмэни тосхой, анаа, өлүүлээ (иччилэр тустарынан). ☉ Даровать добычу, наделять чем-л. (о духах, могущих даровать добычу охотнику)
Айан-кэрдэн биэрбит, Анаан арчылаан ииппит, Аҕыс кырыылаах таас олбохтоох Сылаас хоннох-быттык, Маҥан баттах, Саһар чанчык, Чүүччү кыламан, Бырдьа бытык. С. Зверев
Улуу Үрэхтэр иччилэрэ Хотун эбэлэрим! Үккүрүүр үрүйэлэргит, Тыккырыыр тымырдаргыт, Саккырыыр салааларгыт бастарыттан Айа-кэрдэ, ыыта-кыйдыы олоруҥ! Өксөкүлээх Өлөксөй
3. көсп. Саҥаны оҥор, туругурт. ☉ Создавать, строить, творить (напр., новую жизнь, новый быт)
Артыаллаһан сылдьаммыт Ааттаах-суоллаах олоҕу Айанкэрдэн иһиэхпит. Күндэ
Аа-дьуо олорон, Аргыый-аргыый араартаан, Атынатын тылынан Айар-кэрдэр айылгы Анаан-айхаллаан арылынна. А. Софронов

сыһ.
1.
тэһэ диэнтэн хат.-күүһүр. Ампаарбытыгар кутуйах үгүс, ону-маны тэһитэ кэбийэн эрэйдииллэр. Далан
Мин холбуйабын миинэ оскуолактара, буулдьа дэлби тэһитэ, хайыта көтүөлээн кээспит. Багдарыын Сүлбэ. Огдооччуйа лэппиэскэтин субусубу эргитэн биэрэр, биилкэнэн тэһитэ кэйэр. С. Маисов
2. көсп., кэпс. Биирдэ эмэ, дөрүндөрүн. ☉ Изредка, время от времени, временами. Быйыл тэһитэ ардыыр
□ Уол киһи быһыытынан соччо куһаҕана суох гынан баран, тэһитэ мэнигилээн ылаттыыр. С. Никифоров
Үгүстэрэ, киһи дьиктиргиэн иһин, бэрт сотору сахалыы өйдүүр, тэһитэ кэпсэтэр буолбуттара. «Чолбон»
♦ Тэһитэ астар — эмискэ тугу эмэ оҥоруоххун, айыаххын баҕаран кэлитэлээ. ☉ Временами быть охваченным неудержимым желанием делать, творить что-л. Тэһитэ астарар кыдьыктааҕым, Тэбэнэт, дьээбэ, мэник этим. Агидель к. Тэһитэ (дьөлүтэ) кэйэр көр кэй II
Ити санаа чыычааҕы сытыы бүргэс буолан тэһитэ кэйиэлээбитэ. И. Гоголев
Кутуруу [Нуоралдьыма] сүрэҕин бүргэһинэн тэһитэ кэйбитэ. Р. Кулаковскай. Тэһитэ түһэн — онтон-мантан талан ылан. ☉ Местами, выборочно
Наадалаах кэрчиктэри кыра-кыратык тэһитэ түһэн ааҕыы уруогу киэргэтэр. СЛСПҮО
Мин хаһыаттары тэһитэ түһэн, ол эрээри элбэх оройуоннары хабарга дьулуһан көрдүм. «ХС»

туохт.
1. Иэдээнтэн, алдьархайтан быыһан, өрүһүн. ☉ Спасаться, избавляться от беды (напр., болезни); выходить из тяжелого положения
Түлэкэдийэн охтон эрдэҕинэ утута түһэн ылбыт Тиитэптэргэ махтаныан билбэккэ, хата, өһүргэнэн өлө сыста дии. Чахчы онтон тыын ылан, абыранна эбээт кини. Амма Аччыгыйа
Ойоҕо Балбаара эрэйдээх сынньалаҥын сүтэрбит, сүргэтэ ыстаммыт киһи быһыытынан, эрин тула көтөн ыарыылыы, мантан абыранаарай диэн сымнаҕас илиитинэн тута-хаба сылдьар. Эрилик Эристиин
2. Ким, туох эмэ көмөтүнэн, үтүөтүнэн улаханнык туһанан дуоһуй. ☉ Получать от кого-чего-л. большую помощь, поддержку, подспорье (тем быть довольным)
Абыранным, абыранным! Дьэ, бу бадараан-бадараан буолбатах, — кыһыл көмүс! Эн төһө туһанныҥ? Амма Аччыгыйа
Кириисэ, Өкүүсэ иккиэн үлэлээн-хамсаан, сыл аайы ас бөҕөнү таһааран бэйэлэрэ абыраммыттарын таһынан дьону да абырыыр эбиттэр. Эрилик Эристиин
3. Чэпчэкитик быыһан, кыранан толун (куһаҕан ыар содуллаах буолуон — сатабылгынан, табыгастаах түбэлтэнэн, табыллан). ☉ Выходить из тяжелого положения; дешево, легко отделаться (своей сноровкой или из-за удачного стечения обстоятельств)
Куттанымаҥ, чугас буолан абыранным, хаһыйан кэбистэ. Туруоруҥ [ат тэбэн өлөрдө диэбит оҕонньордоро уоскутар]. Амма Аччыгыйа
Эн, хата, оччоттон баччааҥҥа диэри киһи сытыыта буолаҥҥын, кэмигэр атахха биллэрэн абыранныҥ дии. Онтон атын... Н. Лугинов
4. Туохтан эрэ олус дуоһуй, астын, олус табыллан көнньүөр. ☉ Быть очень довольным чем-л.; получать большое удовлетворение, подъем чувств от какой-л. удачи
Төрүөбүт дойдум Төлкөлөөх олоҕун Ирдээн истэммин, Уҕарыйдым, уоскуйдум, Абыранным, астынным, Сэргэхсийдим, чэпчээтим. А. Софронов
Мин манна утуйа түһэн, абыранным даҕаны! Амма Аччыгыйа
[Ольга:] Һуу, дьэ сөтүөлээн абыранным даҕаны. Аны биир да көһү холкутук барсыыһыкпын. С. Ефремов
Уруккуну-хойуккуну санатыһан, күө бааччы кэпсэтэн хата бэркэ абыранныбыт. «Кыым»
5. Истэн, көрөн, бар диэн тыллары кытта сыһыан холбоһугу үөскэтэр. ☉ Образует модальные сочетания со словами истэн, көрөн, бар, имеющие различные эмоционально-экспрессивные оттенки: «вот послушай (что он говорит!)», «смотри (что он творит!)», «вот тебе и на (полюбуйся на него!)»
«Истэн абыран, өссө киһиҥ Атынан, саллаат арыалдьыттардаах Дьаарбайан барыыһы!» — диир Хооһой. Дьуон Дьаҥылы
Истэн абыраныҥ, — миигин хаһыаттаабыттар. Эһиги үүнэргитин, үөрэнэргитин мин таҥнары тардар үһүбүн. Дьүөгэ Ааныстыырап
Бар абыран. Хайыамый, барарга эрэ тиийиллэр. Дьиэтээҕи борокуруору утарар кыах суох. Н. Туобулаахап