сэллээ диэнтэн дьаһ
туһ. Син-биир силлиэни сэллэппэт буолуоххут Сэбиэскэй сиилэтэ ситэри. Эллэй
Тибилийэн түһэн, дьэллигим! Дьэргэлгэн хара ыыспатынан Сири, халлааны ыһаарталаан, Сэлиитин күүһүн сэллэппэтэ. Эллэй

даҕ. Убаҕас, дириҥ, киһи батыллар (бадараан туһунан). ☉ Жидкий, глубокий, вязкий (о болоте)
[Соноҕос] Дьэбилгэ бадараан сибиирдэригэр Тибилийэн тиийэн, …… Көмөгөйүнэн күртэ. П. Ядрихинскай
Удаҕан дүҥүрэ …… Супту сурулаан …… Хара дьэбилгэ бадарааҥҥа Хампы түһэн Дьөлө дьуоҕаран хаалла. П. Ядрихинскай

ньиччи диэнтэн хат.-күүһүр. Максим тимир тиһиликтээх массыыналар ньиччиритэ үктэнэн тибилийбэтэх кырыстаах …… дойдуга кэлэн долгуйа сылдьар. Софр. Данилов
[Бухатыыр] Үс баймарыын Маҥан байтаһын биэни тутан ылан, Кулгаахтарыттан өрө ыйааттаан таһааран, Бороҥ куобах оҕолорун курдук, Буорга ньиччиритэ быраҕаттаан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

бырах диэнтэн тиэт
көрүҥ. Улардар өрө тибилийэн таһаарбыт отоннорун харбаталаан ылан айаҕар бырахпахтаата. Амма Аччыгыйа
Хаалбыт эргэ отуу уҥуоҕун көннөрө түһэн баран, биһиги дьоммут үрдүнэн харгаҥ соломону сабыта бырахпахтаатылар. Н. Заболоцкай
Атырдьахсыт куоталаһан Бырахпахтыыр түүтэҕи, Атас кыыһа массыынаҕа, Быатын быһан, симпэхтиир. А. Абаҕыыныскай

сыһ. Сөбүлээбэккэ, кытаанахтык, хатыылаахтык. ☉ Неодобрительно, сурово, неласково (смотреть)
Даша сөбүлээбэтэх хараҕынан Ипатийы кылыалаахтык көрдө. М. Доҕордуурап
«Миэхэ хантан да от үүнэрэ син биир», — Лука көхсүнэн туран аат харата эттэ уонна мэһэйдэппит киһи курдук, кылыалаахтык көрөн ыла-ыла, үлэлээн тибилийэ турда. «ХС»

аат. Мотуор күүһүнэн үлэлиир бэлисипиэттээҕэр ыарахан уйуктаах айанныыр тимир көлө көрүҥэ. ☉ Мотоцикл
Алааһы кыйа массыына, матасыыкыл тибилийэн көпсөлөөбүт суолунан бэлисипиэттээх киһи, нэксиэҕэ өрө өгдөх-өгдөх гынан, хорохочуйан иһэрэ көһүннэ. П. Аввакумов
Дьөгүөссэ …… хап-сабар матасыыкылы эргилиннэри тарта, ыҥыырыгар сүр сымсатык олоро биэрдэ да, кэлбит сирин диэки бэрилэтэ турда. В. Протодьяконов
Учаастак биригэдьиирэ матасыыкылынан тэптэрэн кэллэ. Р. Кулаковскай

I
туохт., эргэр. Көпсөнөн кэлгий, көпсөнөн баай. ☉ Скреплять, связывать или стягивать что-л. бечевкой (вязкой) из тальника
Тыаттан хас да хаппыт маһы киллэрэн талаҕынан холбуу көпсөлөөтө. И. Данилов. Өлүөнэҕэ түһээт Омоҕой баайдаах болуоттарын көпсөлөөн баран, уһун талаҕы салҕааттаан быаланан, бэчимэлэнэн өрө хааман, бары Дьокуускай оннугар кэлэн олохторун булаллар. БСИ ЛНКИСО
II
туохт. Көпсөркөй, бурҕаа оҥор (сири, буору). ☉ Делать рыхлой, мягкой (почву, землю)
Алааһы кыйа массыына, матасыыкыл тибилийэн көпсөлөөбүт суолунан матасыыкыллаах киһи …… хорохоччуйан иһэрэ көһүннэ. П. Аввакумов

I
аат., эргэр. Ыраах сыалы дэлби тэбэр уһун киэҥ уостаах, икки көлүөһэлээх сэрии сэбэ. ☉ Артиллерийское орудие с длинным стволом, предназначенное для стрельбы по целям на большие расстояния, пушка
[Алаапыйа эмээхсин:] Тэргэнинэн, дьаадаранан, бэл диэтэр, бүтүн таас куораттары бүтүннүү кумах курдук үлтүрүтэ тэптэрэллэр үһү. П. Ойуунускай
Хаһан да тэргэн эстэн Оҕо уутун аймаабатын. И. Гоголев
Сэрии тиһэх тэргэнин тыаһа уурайарын кытта эмискэ сынньалаҥ, байылыат олох кэлбэтэҕэ. Эрчимэн
◊ Тэргэн саа көр саа
Тэргэн саа тигинээтэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бу куорат тойотторо, Утары хааман киирэн Тэргэн саанан чиэс бэрдилэр. Саха нар. ыр. II
II
даҕ., эргэр. Улахан, бөдөҥ, толуу. ☉ Большой, крупный
Элбэх тэргэн тииттэрдээх, Эҕэрдэлээх эргэнэ хара тыа Эргиччи иилии үүнэн турар эбит. Күннүк Уурастыырап
Тэргэн тиит саҕа Дэгиэлээх игиилээх …… Сулуктуйбат Суодайа хара ууска Суорумньулаан ыытабын. Д. Говоров. Муҥутаабыт тэргэн ый Хомуһуннаах сырдыгыныы, Иэйиим күөдьүйэн, күүһүрэн, …… Унаар ырыа үөскүүр аргыый. Түһүлгэҕэ т.
◊ Тэргэн аартык көр аартык
Маҥнай биһиги тыраахтардар, массыыналар тибилийбит тэргэн аартыктарын устун испиппит. Далан
Тэргэн айан суола көр айан. Куоракка киирэр тэргэн айан суола кыһынын баҕас ыппыт охтуу сыыйыллар. В. Титов. Тэргэн бүөрэ көр бүөр
ср. др.-тюрк. теркин ‘соединённый, объединённый; собрание, скопление’, бур. тэргэд һара ‘полная луна’, эвенк. аткекаан тээрканни ‘полнолуние’

туохт.
1. Ньиргиэрдээхтик тыаһаа-ууһаа (хол., улахан куорат туһунан); лаҥкыныыр, сатарыыр тыаһы таһаар. ☉ Шуметь, греметь (напр., о шуме большого города); издавать звонкие, раскатистые звуки
Аны ахтар буоллум дуу Аарыгырар куораты, Күһүн мустар доҕордуу, Көрдөөх-нардаах ыччаты? М. Тимофеев
Куолакал тыаһа эҥин араастаан аарыгыран, лыҥкынаан түннүгүнэн киирэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үүдэһиннэрин тыаһынан өрө аарыгыран күүстээх бульдозердар тахсаллар. «Кыым»
△ Айаарар курдук сатархайдык саҥар, ыллаа. ☉ Раскатисто, звонко говорить, петь
Кылаас маҥнайгы дьуһуурунайа Булочкин арааппардаан аарыгырда. Амма Аччыгыйа
Албакыын кырдьаҕас ону [оҕо ыалдьыбытын] көрөн, тиэтэйэн, олоҕор олорон, кыыран аарыгырбытынан барар. Р. Кулаковскай
△ Тыаһаан-ууһаан айдааран, биллэн-көстөн бар-кэл, сырыт (үксүгэр элбэх дьон, суол-иис ньиргиэрин туһунан). ☉ Издавать сильный шум (обычно при многолюдстве, большом движении на дорогах)
Бачча үгүс дьон мустан аарыгырбыт, аалсыбыт сирэ диэтэххэ кимнээҕэр бэрээдэгирбит сиргэ кэлэн тиҥ гына бэрдэрдэҕим ити. Н. Заболоцкай
Лампаарыкы уруккута даҕаны аттаах бөҕө аарыгырбыт, тиҥилэхтээх бөҕө тибилийбит, аатырбыт сайылык этэ. Далан
Ахсым-бардам сырыылаах Аптамабыыл көлөлөр Аарыгыран бардылар. В. Чиряев
2. көсп. Киэҥник, айдааннаахтык сураҕыр (аат-суол туһунан). ☉ Иметь шумную славу, получать широкую известность
Аҕыс халлаан анныгар Аарыгырар ааттаах-суоллаах Алмаасчыттаах, кырсаһыттаах [Сахам сирэ]. Күннүк Уурастыырап
Кини байарыттан, аатасураҕа аарыгыран тарҕанарыттан атыны тугу да санаабат киһи. И. Никифоров
Ааппыт-суолбут олус аарыгырбатар да, син онно-манна биллэр дьон буолуохтаахпыт. Софр. Данилов
3. көсп. Тугунан эрэ уһулуччу чорбой (хол., сүүнэ улаханынан, кэрэтинэн, ураты бэлиэтинэн). ☉ Выделяться среди прочих чем-л. особенным (напр., грандиозными размерами, особой красотой и др.)
Өлүөнэ эбэ барахсан, төһө да тунал маҥан хаардаах мууһунан бүрүлүннэр, син киэҥинэн, кэрэтинэн абылыы, аарыгыра сытар буоллаҕа. БИ СТ
Суон буруолаах, суостуганнаах оһохтоох Алаһа бараан дьиэ Алыс ааттааҕа Аарыгырбыт эбит. П. Ойуунускай

туохт.
1. Туохха да тиэтэйбэккэ, аралдьыйбакка уонна түбүгүрбэккэ бытааннык, холкутук хамнан (хол., хомун, айаннаа, аһаа-сиэ). ☉ Двигаться очень медленно, без суеты, спокойно; быть медлительным
Эмээхсин дьиэтин диэки сэниэтэ суохтук хааман айгыста турда. М. Доҕордуурап
«Чэ, чэ, ээх айгыстыма. Һай-һай», — диэн Витя тиэтэттэ. Ынах онно ымыттыбата, хонуу отун ахсарбатахтык «тур-тар» тардан көрдө, онтон дьэ аргыый хааман айгыһынна. Н. Заболоцкай
Аа-дьуо таҥнан айгыһынна, Оргууй ахан оҥостон нусхайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Онтон-мантан тардыллан, бүтэн биэрбэккэ, уһаа-тэний, барыах буоллар барыма. ☉ Мешкать, медлить, задерживаться, долго собираться
Бүөтүр от тиэйэ барыахтааҕа да, кини киһи айгыстан, онтун-мантын булумуна, хачымахтанан баран, дьэ тэринэн аттаммыта. Н. Якутскай
2. Улаатымсыйан, дархаһыйан, соруйан күүттэрэрдии бытаар. ☉ Быть медлительным, церемонным; демонстративно мешкать, медлить, заставлять ждать себя
Атыыһыт, өр соҕус көһүттэрэн баран, утуйар хоһуттан айгыстан тахсар. Н. Якутскай
Били куораттан тахсан иһэр диэн өртөн сураҕырбыт, кэтэһиннэрбит ыспыраанньык тойон бэйэтинэн бу айгыстан тиийэн кэлбитэ. Н. Заболоцкай
3. Төттөрү-таары элбэхтик кэл-бар, тиэһин (үксүгэр элбэх киһи кэлиитинбарыытын, былыргы обуос, көтөл айанын этэргэ). ☉ Часто ходить, ездить (обычно толпой или громоздким обозом)
Атахтаах айгыстыбыт, тиҥилэхтээх тибилийбит. П. Ойуунускай
Тимир иҥэһэлээхтэр тиэстибиттэр, алтан иҥэһэлээхтэр айгыстыбыттар — омук-омуктан, улуус-улуустан бары мустубуттар. Саха фольк. Хас да сыл сырдык эрэллээх бу дьиэҕэ айгыстан тиэстибитэ. Н. Габышев
Адаар эт тиэйиилээх, Арыы-сүөгэй кэлгиэлээх, Айгыстар сүүнэ обуоһу Аллаҥҥа анаатылар. С. Васильев
4. Киэҥ сиринэн тайаан сириэдийэн, ньир-бааччы, дьоһуннук олохсуй. ☉ Обосноваться солидно, крепко; иметь крепкое хозяйство, пускать глубокие корни
[Сынаҕы баай] бүгүн мин суон сурахпын сууйаары Ол алта маҥан туос ураһанан Айгыстан түһэн олорор. И. Гоголев
Быр курдук, маанытык, дьиҥ куораттыы айгыстан ахан олорор ыал эбит. Н. Габышев
△ Оҥостон, аҥнанбохтон тугу эрэ оҥор. ☉ Заниматься каким-л. солидным делом; делать что-л. предварительно подготовившись
Мин сир солоон айгыстыбатах киһибин. М. Доҕордуурап
Аан-дархан алгыһы Алҕанаары айгыһынным. А. Софронов
Мин эмиэ дьахтар буолан, оҕо төрөтөн сылдьыбытым, бу эн курдук айгыстыбат этим. Эрилик Эристиин
5. Дьоһуннук, дэлэгэйдик нэлэһий (улуу өрүстэр, күөллэр, алаастар, аартыктар тустарынан). ☉ Раскинуться, простираться широко (о больших водоемах, трактовых дорогах)
Арҕаа диэки өттүн одуулаан турдахпына — Аҕыс үөстээх Араат байҕаллаах эбит, Аҕыс күннүк сиртэн Аарыгыра-айдаара, айгыста турар эбит. Ньургун Боотур
Мин үйэм улуу хорук тымырдара буолан, Айгысталлар аараан аартыктар. С. Данилов
Күн ыраас уутун сүүрүккэ биэрэн Айгыста сытар эбэбит Лена. И. Чаҕылҕан
Оһуор-дьарҕаа ойуу сапта Айгысталлар, ону тэлгэнэ, Аҥаат-муҥаат алаастар. И. Эртюков
6. Дьоһуннанан, оҥостон, сорунан айаннаа, кэл-бар. ☉ Серьезно подготовившись, ехать, идти куда-л. с какой-л. целью
«Эмиэ хайа тойоммут айгыстан, аарыгыран кэллэҕэй?» — дии-дии Андриан түннүгүнэн көөртө, Никифоров кинээс уолунуун кэлбиттэр. М. Доҕордуурап
Туора улуус биллэр баайа үөрэхтээх уолунуун айгыстан кэлэннэр көмүһү ыйыттардылар. И. Гоголев
Күһүн от үлэтэ бүппүтүн кэннэ, бото болдьох туолан, Төҥкө уолунаан Таакалаахха иккиһин айгыстан кэлэллэр. Р. Кулаковскай