побуд. от тиргэлээ =.

совм.-взаимн. от тиргэлээ =.

ырбыылан диэнтэн хай
аата. Саас күөл ырбыыланыыта туутуттан мунду бөҕөнү кытта тиргэлээн сэттэ моонньоҕону ылбыт. И. Гоголев

аат. Куһу бултуурга анаан күөл кытыытыгар, ууга иитиллэр туһах. ☉ Силки, петли из конского волоса на водоплавающую дичь
Арай хаас тиргэҕэ иҥнэн өрө даллахтыы турар эбит. П. Ойуунускай
Ньырбачааҥҥа улахан үөрүүлээх күн үүммүтэ — тиргэлэриттэн үс куһу ылбыта. Далан
Аҕам хайдах тиргэ иитэрин урут көрөр этим. Н. Якутскай
◊ Тиргэ ыйа түөлбэ. — муус устар ый. ☉ Апрель
Тиргэ ыйа. Куһу тиргэлээн бултууллар. В. Протодьяконов
ср. каракалп. тиркеу ‘сцеп (действие), сцепление’, эвенк. тургэ ‘насторожка’, монг. тийрэг ‘силки, ловушка (для птиц)’

аат.
1. Ханнык эмэ анал дааннай, сибидиэнньэ эбэтэр сорудах сурулларыгар аналлаах дьоҕус кумааҕы эбэтэр сурунаал (картотекаҕа киирэр). ☉ Карточка (единица картотеки)
Ыалдьааччылар карточкаларын …… тустуһунан хомуйан остуолга сааһылаата. Н. Лугинов
Дьиэҕэ үлэни бэрэбиэркэлиэх иннинэ, аҕыйах оҕоҕо карточкалары түҥэтиэххэ сөп. АНВ СТУ
2. Тугу эмэ туоһулуур докумуон быһыытынан туттуллар, үксүгэр бэчээттээх дьоҕус кумааҕы. ☉ Карточка (удостоверение, свидетельство)
Политрук Харачаас партийнай карточкатын аҕалан остуолга ууран биэрдэ. П. Филиппов
Гавриил …… кандидатскай карточканы эттээх ытыһын түгэҕэр бобо харбаата. ДАЛ УуУоО
3. Аһы-таҥаһы ылар быраабы биэрэр, быһыта тардыллар толуоннардаах былааҥка. ☉ Карточка (продовольственная или промтоварная)
«Тиргэлииргэ» [сир аата] дьоҥҥо килиэп карточкаҕа бэриллэр буолла. Н. Босиков
Оттор маһы эмиэ карточканан биэрэллэр. Ю. Чернов (тылб.)

туохт.
1. Үргүмтүө, киһиттэн куота сылдьар, куттанар буол. ☉ Становиться пугливым (о животных и птицах)
Тэһииргээбит атын арыычча тохтотон, Бөтүөхчэй ойон түспүт. Амма Аччыгыйа
Эһэм саа тыаһыттан булт тэһииргиир, олохсуйбат диэн куска тиргэлиирэ, куобахха туһахтыыра. Ф. Постников
Табалар тэһииргээн үрүөтараа куоппуттар, дьоннорбутун балай эмэ эрэйдээбиттэр. Я. Семёнов
2. көсп. Туохтан эрэ дьиксинэ санаа, тэһийимэ-тулуйума. ☉ Встревожиться, насторожиться, не находить себе места от беспокойства
[Деомид] туран тэһииргээбит курдук төттөрү-таары хаамыталыыр. Н. Якутскай
«Кэллэ-кэлээт тэһииргээтэҕим тугун дьиктитэй, арааһа уһаабакка-кэҥээбэккэ өтөҕү быстахха сатаныыһы», — диэн толкуйга түстэ. У. Нуолур
Михаил Михайлович кута-сүрэ тэһииргииргэ дылы гынна, хайдах эрэ дьиксиниэх санаата кэллэ. И. Егоров

даҕ.
1. Сиигэ көтөр, туманнаах (уу, күөл туһунан). ☉ Курящийся испарениями, выделяющий лёгкую туманную дымку
Унаардаах күөлгэ саас куска биир дурдаҕа хонорбутун, күһүн тиргэлиирбитин …… эдэр сааһым саамай дьоллоох кэмнэринэн ааҕабын. С. Никифоров
2. көсп. Бытааннык, уһуннук устар (кэм-кэрдии, дьыл-хонук туһунан). ☉ Продолжительный, нескончаемо долгий (напр., о зимних ночах)
Олохпут унаардаах устата Бараммат сыбаайба буолуохтун, Ил-эйэ, дьол-соргу барыта Бу дьиэҕэ уйатын туттуохтун! П. Тобуруокап
Ол кэннэ, унаардаах уһун кыһыҥҥа, улук ууларын утуйуохтара турдаҕа. В. Миронов
Дабыыт тыаҕа олорон, унаардаах уһун түүннэр, атылыытык элэҥнэһэр күннэр усталарыгар сыаналаабыта-сыымайдаабыта баһаам. У. Нуолур

1. аат. Кыра эрээри балайда дириҥ төгүрүк күөл (үксүгэр алаас ортотугар баар буолар). ☉ Маленькое, но глубокое озеро, находящееся посреди аласа (обычно круглой формы), озерцо
   Саха ыаллара биирдии тыымпы Чөҥөлөх аайы иһийэллэрэ. С. Данилов
   Ыһыах ыһар ытык чараҥнарын намчы лабаалара наскыһарга, чөҥөлөх алаастарын чөмчүүк долгуннара күлүмүрдүүргэ дылылар. С. Тарасов. Бүлүүһэҕэ чэй кутабын, Чөҥөлөх уугутун саныыбын: Онно собо, мунду сэмсиир, Үөр кус көтөн сирилиир… С. Дадаскинов
2. даҕ. суолт. Төгүрүк кыра күөллээх (алааһы этэргэ). ☉ С маленьким, круглым озерцом (об аласе)
   Мин тоҕус саастаахпар Чөҥөлөх алааспар Бастакы булт куспун Тиргэлээн туппутум. С. Данилов
   Хаҥас диэки сотору-сотору төгүрүк чөҥөлөх алаастар элэҥнэһэн ааһаллар. Г. Нынныров

1) двор; тиэргэҥҥэ таҕыс = выйти во двор; 2) скотный двор; сүөһүлэр тиэргэҥҥэ тураллар скот находится на скотном дворе; тиэргэнигэр тиргэлээбит погов. он у его скотного двора силок поставил (т. е. он его везде преследует).

аат. Киһиэхэ илиитин эрбэҕиттэн иккис тарбаҕа. ☉ Указательный палец
Биир илиибэр тарбаҕым Билэҕин дуо хастарын? Бастакыта — ылгыным, Иккис тарбах — аата суох, үһүс тарбах — ортоку, төрдүс тарбах — сөмүйэ, бэһис тарбах — эр бэрдэ эрбэх бөҕөс бэйэтэ! П. Тобуруокап
Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, …… киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа
Татыйаас …… быычыкаайык сөмүйэтин төттөрү-таары охсуолаан, хомуһун тардан дьоруолатта. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Сөмүйэҕинэн сүүмэйдээ — олус бириинчиктик сыымайдаан, сөбүлүүргүн талан ыл. ☉ Тщательно выбирать себе что-л. по вкусу. Сөмүйэлиин сөбүлүү- бүн — туох эмэ боппуруоска толору сөпсөс, сөбүлэс. ☉ Полностью одобряю, полностью согласен с кем-л. в данном вопросе
[Кинээс:] Итини [сир үллэһигин] сөбүлээбэт баар дуо? [Көкөт:] Сөбүлээн, сөбүлээн, сөмүйэлиин сөбүлээн олоробут. Суорун Омоллоон. Сөмүйэтин уга сытар сирэ — олорор сириттэн чугас, кыра-кыралаан да буоллар, мэлдьитин туһана турар сирэ (хол., балыктаан). ☉ Какой-л. участок, место (напр., с лесом, озером), которые приносят хоть и незначительную, но постоянную пользу кому-л.
Онон [куобах быһытыттан] күһүнүн киэһээҥҥи аһылык үгүс-элбэх эрэйэ суох саас-үйэ тухары күөскэ киирэ турааччы. Быһатын эттэххэ, сөмүйэлэрин уга сытар сирдэрэ. Н. Борисов
Чуораҥхас Хотугу күөлгэ сөмүйэтин уга сытар сирэ: онно оттуур, балыктыыр, тиргэлиир. ГНС СТСДТ. Сөмүйэ үрдүгэр үстэ эргийбит — эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийбит диэн курдук (көр эрбэх)
кирг. сөөмөй, туркм. сүем бармак