тэһииргээ диэнтэн дьаһ
туһ. [Бөрө улуйара] Хайдах эрэ киһи кутун-сүрүн тэһииргэтэр. ФЕВ УТУ

дьиэгэниччи көр - муҥутуур киэҥник, хараҕыҥ олоҕун хамсатан көр. ☉ Смотреть широко открытыми глазами, двигая зрачками, выпучить глаза
Хатыылаахтык дьиэгэниччи көрбүт киэҥ дьэргэлгэн харахтаах. Амма Аччыгыйа
Тайах тэһииргээн хааннааҕынан дьиэгэниччи көрбүт улахан харахтарын Ньырбачаан, субу курдук, чугастан көрбүтэ. Далан
Хойутаабыт ыалдьыппыт иҥсэрбиттии дьиэгэниччи көрүтэлээтэ, кини Дьэкиимкэ эбит. А. Сыромятникова
Баһылай хараҕын оттомо суох дьиэгэниччи көрбүтүнэн ойон турда. Р. Кулаковскай

аат., кэпс. Ат сүүрүүтүн көрүҥэ: түөрт атах түһэн, ойуоккалаан сүүрүү (бөтөрөҥтөн арыый кыра). ☉ Галоп
Өрөпкүөмҥэ диэри өкөчөҥ былаастаах тарайа сэлиинэн киирдэ. Амма Аччыгыйа
Титирээн, тоҥон Тэһииргээбит аттары, Өкөчөҥүнэн тэптэрэн, Өрүкүчүтэ турдулар. Болот Боотур
Ат өкөчөҥ былаастаах сэлиинэн күдээрийэ турда. Ф. Софронов
Кинилэр сороҕор өкөчөҥүнэн, сороҕор хаамыынан бараллар, быһыыта, Аргентина аттара сиэлии айана диэни билбэттэр эбит. Ж. Верн (тылб.)
ср. туркм. бөк ‘прыгать, скакать’

туохт. Куска тиргэтэ иит. ☉ Ставить силки, петли (на уток)
Мин тоҕус саастаахпар Чоҥолох алааспар Бастакы булт куспун Тиргэлээн туппутум. С. Данилов
Саас куска биир дурдаҕа хонорбутун, күһүн тиргэлиирбитин, куобахха сохсолуурбутун …… эдэр сааһым саамай дьоллоох кэмнэринэн ааҕабын. С. Никифоров
Эһэм саа тыаһыттан булт тэһииргиир, олохсуйбат диэн куска тиргэлиирэ, куобахха туһахтыыра. Ф. Постников

1. туохт. Куотугас буол, куттан, тэһииргээ. ☉ Быть пугливым, резвым
   Биир буур уһуурҕаан, мүччү түһэн Чиэнэ саһан олорор ычыгар кэлэн хорҕойдо. И. Данилов
   Таба уһуурҕаан, кыыла киирэн, икки ардыбытынан мүччү ойон тахсар. «Чолбон»
2. көсп. Улаханнык долгуй, сиэкэний. ☉ Тревожиться, волноваться
   Уһун киэҥ кэскиллээх Уйгулаах олоҕу олохтообут Уруу-хаан дьоннорум Улахан кутталга киирбитин истэммин, Уйулҕам, кутум уһуурҕаата. Саха нар. ыр. III

кистэс II диэнтэн хай
аата. Сайылыкка көһөн киирии [бу] үөр сылгылар, тэһииргээн-тэбиэриһэн сырсан тигинэһэ-тигинэһэ, кистэһиилэрэ. В. Протодьяконов
Сылгылар кистэһиилэрэ, ыар ынчыктара, кыайан турбат аттар иҥэрсийиилэрэ-өй мэйдээх тулуйбат алдьархайа. ССС
Аттарбыт тиһэх быраһаайдаһа кистэһиилэрэ тыа баһынан ынырык ой дуораана буолан, сатарыы турда. «ХС»
◊ Биһилэх кистэһии көр биһилэх кутуһуу (кистээһин)
Оччотооҕу маассабай оонньуу үксэ харах симсиитэ, биһилэх кистэһии уонна хаама сылдьан ыллааһын буолара. ВВМ
Ол саҕана ордук таптыыр оонньуубутунан: бырыычыка — сасыһа оонньооһун, кустаах мохсоҕол, биһилэх кистэһиитэ …… буолара. «ХС»

аат. Ньирэй ийэтин эмпэтин диэн муннугар кэтэрдиллэр туос эбэтэр мас оҥоһук. ☉ Нарыльник, намордник для телят
Арыычча бороохтуйбут торбуйахтар маҥырыыллара өрүөлэриттэн, томторуктарыттан тэһииргээн, сатараан дуораһыйар. Эрилик Эристиин
Ыаллар, дьиэлэрин халҕанын суон дүлүҥүнэн баттатан, торбосторун өрүөлэрин устуталаан субан ыытан баран, бэйэлэрэ эмиэ тыа устун баартара. Н. Заболоцкай
Ийэлэрин эмпэтиннэр диэн, ньирэйдэр бары өрүөлээхтэр. Б. Лунин (тылб.)
ср. тюрк. өрүк, өрө ‘путы, которыми связывают две передние ноги с одной задней’, др.-тюрк. өрк ‘узда’

сыһ.
1. Үчүгэйдик көстөр гына, үрдүктүк (көтөх, тут). ☉ Достаточно высоко, чтобы всем было хорошо видно (поднять что-л.)
Аанчык чочуламмыт толору харытын күөрэччи тутан, кырабыайкатын көннөрүнэ турар. Амма Аччыгыйа
Александр уонна Миронов кыһыл былааҕы икки угуттан, күөрэччи анньан, уулуссаҕа тахсан бастаатылар. М. Доҕордуурап
Демонстраннар өрөбөлүүссүйэ сирдьиттэрин мэтириэттэрин, транспараннары күөрэччи көтөхпүттэр. П. Филиппов
2. Үрдүк куолаһынан (саҥар, ыллаа, хаһыытаа). ☉ Высоким голосом (говорить, кричать, петь)
Уол оҕо! Арай күөрэччи чаҕаарыйан саҥарара, быыһыгыраччы күлэрэ хайдах эрэ уолтан атыҥҥа дылы. Амма Аччыгыйа
Табаһыт имири-хомуру соҕус күөрэччи ордоотоотоҕуна, тэһииргээбит халыҥ үөр да таба налыйа түһэр, судургу айанныыр. ИИА КК
[Маайыс] «Хабарҕа ырыата» диэни ыллаан, күөмэйин төрдүнэн курдургуурун быыһыгар, өрө ойуутугар дэгэттээн, күөрэччи ыллыыр. «ХС»

I
ыстаҥалаа диэнтэн холб. туһ. Сылгылар сайын киһини көрө-көрө тэһииргээн өрүтэ ыстаҥалаһар бэйэлэрэ, бастарын да кыайан өрө көтөхпөккө дылы буолаахтыыллар. Далан
От мунньа сырыттахха кыраабыл баһын анныттан баҕалар ыстаҥалаһаллар. С. Маисов
Сайын атахпытын устан туос уурталаан кылыйса, ыстаҥалаһа, куобахтыы оонньуурбут. КНЗ ОО
II
1. даҕ. Өрүтэ көтөр, ыстаҥалаан сыҕарыйар. ☉ Прыгучий, скачущий
Ыстаҥалас аһыҥа Ыллаан аһарбыт сайыны, Хагдарыйтар хонуулар, Хаарыан күннэр ааспыттар. И. Крылов (тылб.)
2. аат суолт., түөлбэ. Былахы. ☉ Блоха
Ыстаҥалас — дьиэ кыылларын (ыт, куоска уо. д. а.) паразита. РВА ДьЫКБ
Ханна бараҕын, Алёнушка? Ыстаҥалас курдук эн Ыстанаахтаан хааллыҥ дии! Н. Некрасов (тылб.)

I
туохт.
1. Ким, туох эмэ баар буоларын, кэлэрин кэтэс. ☉ Ожидать кого-что-л.
Тохтобулга көһүтэн турбут дьон трамвай диэки саба сырыстылар. Амма Аччыгыйа
Миигин улуу дьыалалар Көһүтэллэр, көһүтэллэр Тоҕус аартык тоҕойугар, Сэттэ аартык түмүгэр. И. Гоголев
Дьыл-хонук аастар ааһан иһэр эбээт, эйигин көһүппэт. Амма Аччыгыйа
Үчүгэй! — диэтилэр, — тиийэн кэлбиккит. Үлэ эһигини көһүтэр. С. Данилов
2. Үргэн ыраахтан куоппат, тэһииргээбэт буол, булчуту чугаһат (булт, ордук кыыл, куобах эҥин туһунан). ☉ Близко подпускать охотника (напр., с подветренной стороны — о зверях)
Бүгүн былыттаах, тыала суох, куобах көһүтэр күнэ. — Булдунан оҕо оонньоотоҕуна, булт көһүппэт буолар үһү. Амма Аччыгыйа
♦ Көһүппүт курдук — туох эрэ буолуохтааҕын сэрэйбит, билбит курдук. ☉ Как и следовало ожидать. Барыта көһүппүт курдук буолла. Көһүтэрбэр көхсүм көһүйдэ (күүгэнэ баранна, кыараата) — олус уһуннук күүттүм диэн муҥатыйар олук. ☉ От ожидания спина занемела (сузилась, засохла — речевая и фольк. формула-сетование о томительном ожидании)
Ахтар айыыһыппыт Анаабыта буолуо диэммин, Көһүтэрбэр Көхсүм кыараата. П. Ойуунускай
Күтүөт кэлиэ диэммин, көһүтэрбэр көхсүм көһүйдэ. Н. Туобулаахап
◊ Көһүтэр саала — баксаалларга айаннааччылар тырааныспары күүтэр, сынньанар киэҥ хосторо. ☉ Зал ожидания
Киэҥ-куоҥ көһүтэр саалалаах баксаал таас дьиэтэ, онтон аҕыйах хаамыы сиргэ остолобуой бааллар. «Кыым»
др.-тюрк. күзет
II
көһүй 1 диэнтэн дьаһ
туһ. Кыһыҥҥы уһун күнү быһа суоруна тутааҕар ытыскын чэрдитэн, көхсүгүн көһүтүөҥ. С. Федотов