м. атыыр куртуйах, токутар.

м. (тетерев) атыыр куртуйах, токутар.

гл
токутар, бокутар (атаҕы); бүк тутар

I
ханай I диэнтэн холб. туһ. Ханаһан халлааны одуулууллар Хара улардар, токутардар. П. Тобуруокап
II
даҕ. Ханайбыт быһыылаах, ханайа сылдьар. ☉ Выгибающийся, откидывающийся назад. Иһирдьэ ханас, таһырдьа тамтас баар үһү (тааб.: дьиэ аана)

I
аат. Улар тыһыта. ☉ Самка глухаря, глухарка
Ити эрдэҕэс саҥата, арааһа, оҕолоруттан көҥүүр быһыылаах. Н. Заболоцкай
Курупааскы, бочугурас, эрдэҕэс туһаҕа эмиэ кылтан хатыллар. Хомус Уйбаан
Эрдэҕэс, курупааскы үстүү буолуохтарын сөп, өрөҕө түүтүн таһаарыннахтарына, ураты өҥнөнөллөр. ПНИ ЭД
◊ Эрдэҕэс куртуйах түөлбэ. — токутар тыһыта. ☉ Самка тетерева, тетёрка. Нуур кырдьаҕас эмискэ кыыһыран бурҕалла түстэ: «Хайа акаары эрдэҕэс куртуйаҕы ытар үһүнүй!» Л. Попов
Эрдэҕэс куртуйах моонньун хамсаппахтаан, тула көрбөхтөөтө. Ф. Захаров
Эрдэҕэс улар — эрдэҕэс I диэн курдук. Сугун абаҕатын быыһыттан эрдэҕэс улар төбөтө быкта. И. Гоголев
Биир киһи сөһүргэстээн олорон, эрдэҕэс улары үргээн бурҕаҥнатар. Л. Попов
Иннибитигэр эрдэҕэс улар оҕолорун батыһыннаран, суолу быһа туораабыта. ЕФП ОКА
ср. эвенк. иртинни ‘самка глухаря’
II
даҕ., түөлбэ. Обургу. ☉ Немелкий, довольно крупный. Суоттуттан Бэйдиҥэҕэ эрдэҕэс тиит мастардаах тыа быыһынан айаннатан истибит. Биэс т.
◊ Эрдэҕэс көһүйэ көр көһүйэ
Эрдэҕэс көһүйэ саҕа Уот кэлэн Сэттэ төгүл Эриллэ түстэ эбээт. Күннүк Уурастыырап. Эрдэҕэс күөс эргэр. — орто кээмэйдээх күөс иһитэ (уон муунта курдук убаҕас аһылыкка сөптөөх). ☉ Горшок средней величины, вмещающий около десяти фунтов жидкой пищи
Таас хайалара Эрдэҕэс күөс саҕа Эмтэритэ ыстанан, Элэйтэлээн синньээтэ. Д. Говоров
[Кулун Куллустуур] эрдэҕэс күөс саҕа тимир чомпо сүллүгэстээх. ПЭК ОНЛЯ III
Эрдэҕэс оҕо көр оҕо. Эрдэҕэс оҕолор бэйэлэрин олохторун, дьайыыларын уопсастыбаны кытта сибээстии үөрэниэхтэрин наада. ЧКС ОИиСТ
Уон икки-уон алта саастаах эрдэҕэс оҕолор куһаҕан кэмэлдьилэрэ олус тэтимнээхтик сайдарын бэлиэтииллэр. «ЭК»

сов. что 1. бүк тут; подогнуть край листа лиис кытыытын бук тут; 2. (ноги) токут, бокут.

сыһ. Тобуктаргын токутан, атахтаргын ахчатан. ☉ Широко расставив слегка согнутые ноги
Атаҕын бахчаччы үктээн, салаҥ баҕайытык умса баатыйаланан өрө түөһүллэн туран кэллэ. Болот Боотур

1. аат. Умнаһа туоһунан бүрүллүбүт, сайынын чээлэй күөх, сүрэхтиҥи быһыылаах килэбэчигэс сэбирдэхтэрдээх кэрэ көстүүлээх мас. ☉ Берёза
   Муус маҥан сотолоох лаглаҕар хатыҥнар хайыы-үйэ көҕөрбүт сэбирдэхтэринэн күлүмнэһэ тураллар. Л. Попов
   Уот сиэбит сиригэр, маһа кэрдиллибит ырааһыйаларга хатыҥ урут үүнэр. ГКН КК
   Хатыҥ — күндү мас. Бу мастан фанераны, миэбэли, хайыһары оҥороллор. КВА Б
2. даҕ. суолт. Хатыҥтан оҥоһуллубут; аҥаардас хатыҥ эрэ мастаах. ☉ Берёзовый
   Сэттэ түһүмэх хатыҥ чэчири саайтарда. С. Зверев
   Хаахыныы ыллаан сыылаҥхайдаабыт Хатыҥ сыарҕабыт хаалла. Күннүк Уурастыырап
   [Егор Монастырёв:] Гаврилга хатыҥ ук тулуйуо суох, [баһымньытыгар] тимир укта сакаастааҥ. М. Доҕордуурап
   ◊ Аар хатыҥ — улахан аарыма хатыҥ. ☉ Очень большая берёза
   Сэгэй тэтиҥ дьэҥкэрэр, Аар хатыҥ лаглайар. С. Зверев
   Аттар айаннаан сэгэйэллэр, Аар хатыҥнар сэлэллэн биэрэллэр. С. Васильев
   Алааһым иһигэр аар хатыҥ Аргыыйдык суугунаан айхаллыа. КДьА
   Арыы хатыҥ көр арыы I. Сирилэс сиккиэрдээх арыы хатыҥ таһыгар тойотторго туус маҥан балаакка туруорбуттар. Күннүк Уурастыырап
   Арыы хатыҥ кэнниттэн Ааттаах сайылык хонуута Арыллан нэлэһийдэ. С. Васильев. Хатыҥ алар — быста-быста салҕанан барар сэндэлэс, үксүгэр хахыйах хатыҥнардаах ойуур, тыа. ☉ Редкий берёзовый лес, чаще всего молодой
   Хатыҥ алар быыһынан Халлаан күөҕэ ымайда. Эллэй
   Кыһыҥҥы дьыбарга даҕаны Кырыыга, хатыҥ алардарга Ханаһан, халлааны одуулууллар Хара улардар, токутардар. П. Тобуруокап
   Хатыҥ арыы көр арыы I. Хатыҥ арыылара Солко долгуна суугуннаахтар, Ханна да суох нарын сибэкки кырдаллара... С. Данилов
   Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Сыромятникова. Хатыҥ кунааҕа — хатыҥ этигэр үөскүүр эмкэ-томко туттуллар хараҥа өҥнөөх тэллэйдиҥи ур, чаага. ☉ Грибной нарост на берёзе чёрного или чёрно-бурого цвета, используемый в народной медицине, берёзовый гриб, чага. Хатыҥ маҥан — хатыҥ субатын, туоһун курдук маҥан. ☉ Белый, как берёста
   Бөлүүн көрдүм — улаатан, бөһүөлэк устун Биэрэм Хатыҥ маҥан халааттаах ханалдьыйан иһэрин. Н. Рыкунов
   Хатыҥ мас — хатыҥ 1 диэн курдук. Хаарыаннаах үчүгэй хампалаах нуоҕайдаах, Хатыҥ мас лабаата наскыйда. Күннүк Уурастыырап
   Хатыҥ мас барахсан былыр да, аны да саха киһитин олоҕор-дьаһаҕар сүҥкэн суолталаах. АЭ СТМО
   Хатыҥ ойуур — хатыҥ чараҥ диэн курдук. [Куйаас Маарыйа] Хатыҥ ойуур быыһыгар киирэн Хатан тыллаах хамыһы Хаҥкыначчы охсон эйээртэ. С. Васильев
   Хатыҥ ойуурдары, син эмиэ тэтиҥ ойуурдар курдук, бытархай сэбирдэхтээх ойуурдар диэн ааттааччылар. КВА Б. Хатыҥ тэллэйэ — хатыҥ чараҥҥа үүнэр бороҥ сэлээппэлээх үрүҥ эттээх тэллэй. ☉ Гриб с бурой шляпкой и белой мякотью, растущий в берёзовых лесах, подберёзовик
   Бэс ыйын ортотугар, оруос куоластаныыта, хатыҥ тэллэйдэрэ үүнэллэр. КВА Б. Хатыҥ уута — саас силиһин баттааһыныттан ыгыллан тахсар хатыҥ умнаһын иһинээҕи уута (хатыҥ умнаһын хайытан эбэтэр салаатын тоһутан эмкэ-томко туттаары сүүрдэн ылаллар). ☉ Берёзовый сок
   Быйыл саас хатыҥ уута элбэхтик сүүрдэ, онон быйыл улахан ардахтаах сайын буолуо. В. Протодьяконов. Хатыҥ үөһэ — хатыҥ сүмэһинэ мунньуллан хаппыта, чаакы, былыр үксүгэр чэй оҥостон иһэллэрэ. ☉ Засохший берёзовый сок на стволе берёзы, берёзовая сердцевина тёмно-коричневого цвета, которую якуты раньше употребляли в качестве чая
   Эмээхсин хатыҥ үөһэ бардарыылаах чэйин остуолга тарда-тарда тыл ыһыгынна. Н. Босиков
   Аас-туор дьылларга былыргы сахалар …… чэй оннугар хатыҥ үөһүн үлтү сынньан окко-маска булкуйан оргутан иһэллэрэ. АЭ ТЫС. Хатыҥ үрэх — барыта хатыҥ мас үүнэр эбэтэр ити сиргэ ураты көстүү буолар аҕыйах хатыҥнаах үрэх хочото, сирэ. ☉ Долина ручья, состоящая из сплошного березняка или на которой растёт небольшое количество берёз
   Күһүн, түүҥҥү хараҥа Былыт саба халыйда Хатыҥ үрэх чараҥа Хараҥара барыйда. Дьуон Дьаҥылы. Хатыҥ чараҥ — аҥаардас хатыҥ эрэ мастаах тыа. ☉ Берёзовый лес, берёзовая роща, березняк
   Тиит тыалар, бэс чагдалар, хатыҥ чараҥнар, симилэх ойуурдар быыстарынан эҥин араас киэҥ-кыараҕас ыраастар, үрүйэлэр, дүөдэлэр ыһыллыбыттар. Амма Аччыгыйа
   Хотугулуу илин, хатыҥ чараҥ уобуллаҕаһын диэкинэн халлаан тэтэрэ кыыһан эрэр эбит. Софр. Данилов
   Сииктээх киэһэ хааман истим Хатыҥ чараҥ устун. С. Данилов
   Хахыйах хатыҥ көр хахыйах. Хахыйах хатыҥнары, Ханыылаан хамыйан, Үөрдүһүннэрэн үүннэрэн, Үҥкүүлэтэн көрдөрүөм. А. Софронов
   Төрдүгэр хахыйах хатыҥ иилээх, кытыыларыгар сэдэх бэс бүүрүктээх киэҥ үрүйэҕэ быһа туораан тахсан бара турда. Амма Аччыгыйа
   Хампалаах, киистэлээх Хахыйах хатыҥтан Кинигэҥ быыһыгар Сэбирдэх угуоҕум. Күннүк Уурастыырап
   др.-тюрк., тюрк. хадыҥ, кайыҥ

сыһ. Сүһүөххүн, сискин токутан; кумуччу. ☉ Сгибая суставы, спину; поджато
Киэҥник быластаабытынан бокуччу тутунна, сэмэйдик мичээрдээтэ. Амма Аччыгыйа
Күн уота хараарпыт эрчимнээх атахтарын бокуччу туттубут. Л. Попов
Кини буруйдаах киһилии илиитин бокуччу туттан туран саҥата суох уоту одуулаһар. С. Никифоров

туохт. Атаххын сүһүөҕүнэн эмискэ токутан ыл. ☉ Резко согнуть ноги в коленях. Туран истэҕинэ сүһүөҕэ бокус гынна. Хааман иһэн бокус гынан ылла
□ Өрүүсэ болуоту үрдүнэн сүүрэн дыгыйан иһэн, эмискэ бокус гына түстэ. А. Сыромятникова