I фольк. центр, середина (земли); аан дойду орто туоната самая середина земли.
II 1) тоня (место, где закидывают невод); балыктаах туона богатая рыбой тоня; 2) тоня (одна закидка невода); туона-ны түһэр = тянуть тоню.

дьабахтаа диэнтэн бэй
туһ. Ытаабыт сирэйин илиитин көхсүнэн дьабахтанна. Дьагдьайан тоҥон да туран Дьаамсыктыыбын-бостолойуоннуубун, Дьабахтаммыт, кырааскаламмыт Дьалбаа кыргыттардааҕар Дьыалабыайбынан ордукпун. Р. Баҕатаайыскай. [Тоня:] Хайа, манан бүттүҥ дуо? Өссө оҥосто түспэккин дуо? [Даша:] Эмиэ туохпунуй? Билиҥҥэттэн дьабахтаныам дуо? М. ОбутоваЭверстова

туохт.
1. Хаардаах тымныы тыаллан, силлиэр. ☉ Мести, пуржить, кружить (о метели, вьюге)
Кыһын кыыдааннанан кэлбитэ. П. Аввакумов
2. көсп., кэпс. Кыыһыр, силбиэтэн. ☉ Разгневаться, вспылить
«Аны маннык кэпсэтиигин бырах, биитэр мин дьиҥнээхтик кыыһырыам», — диэн Тоня кыыдааннанан турда. Н. Островскай (тылб.)

сыһ. Тартарыылаах туох эрэ ис санааҕа саймааран, саймаарбыт быһыынан. ☉ Рассеянно, невнимательно, думая о своём
Тоня саймаархайдык эппиэттээтэ: «Суох, баҕар, Виктор мин саныырбынааҕар ордук чиэһинэй киһи буолуо». Н. Островскай (тылб.)

хаарый диэнтэн хай
аата. Тоня, олох уустук, хаҕыс хаарыйыыта барыта эйиэхэ тиксибитэ ыарахан. Огдо
Хотугу чысхаан тыал хаарыйыытыттан харыстанар таҥас наада. «Чолбон»
Маҥнайгы таптал оҕо-туҥуй сүрэхпитин итиинэн-тымныынан хаарыйыытын итинник билэн турабыт. ЖЕА ТС

муомалаа диэнтэн холб. туһ. Тоня ойон туран Таня үрдүгэр түһэр, онтон кыргыттар муомаласпытынан охтоллор
Уонна дэлби күлсэллэр. Далан
Ботуоҥка [ыт аата] ыттары быһыта хабыалаан тохтотор уонна миигин кууһа түһэр. Биһиги өр муомалаһабыт. И. Бочкарёв
Манна [хайа сирэйигэр] оҕолор быһа муомалаһан, эккирэтиһэн, оонньоон-көрүлээн тахсаллар. Р. Кулаковскай

обор диэнтэн тиэт
көрүҥ. Мииккэ оҕонньор хамсатыгар табах уурунна, оргууй аҕай оборбохтуу олордоҕуна дьоно тиийэн кэллилэр. А. Софронов
Чэгиэн муос хап-хара хааны оборбохтообутун кэннэ, эмчит «лас» гына тыаһатан тууран ылар. И. Гоголев
Туора муостаах ынахтан Тоня тардар дьаныһан Оботуран эмиийи Оборбохтуур ньирэйи. С. Васильев

даҕ. Наһаа көп, сахсаҕар, арбаҕар. ☉ Лохматый, густошёрстный, длинношёрстный
[Эһэ] сэкир курдук түүтүгэр чопчулаһа тоҥмут муус кыаһаана аалсан тыаһыа диэн сэрэнэрэ сүрдээх. Н. Абыйчанин
Синньигэс биилинэн ыбылы ылбыт моҕотой эриэн сонноох, сэкир курдук кыһыҥҥы бэргэһэлээх …… казах аттыларынан хааман ааһан иһэр. Эрилик Эристиин
[Тоня] Трезору, сэкир түүлээх улахан ыты, сыабыттан сүөрдэ уонна ытын илдьэ куоракка киирдэ. Н. Островскай (тылб.)

сыһ. Олус ыраастык, чэбэрдик (тутун). ☉ Опрятно, чистоплотно
[Маппый] ханна да сырыттар, аһара чэнчистик туттааччы. П. Аввакумов
Пиэрмэ үлэһиттэрэ, ордук ыанньыксыттар, учуотчуктар уонна асчыттар бэйэлэрин ыраастык-чэнчистик туттунуулара үүт астааһыныгар улахан суолталаах. СЕТ ҮА
[Тоня] сиртэн-буортан тэйбит курдук, чэнчистик туттан-хаптан сылдьар, симик мичээрдээх кыыс. «Чолбон»

дьүһ. туохт.
1. Мээнэ мөҕүс, хамсан (туох эмэ улахан күүһэ суоҕу этэргэ); тугу эмэ улахан кыаҕа суохтук ыксалынан мөхсөн оҥор. ☉ Биться, трепыхаться (ослабленно); делать что-л. суетливо
Тоня тугу эрэ бобуулааҕы оҥоро туран туттарбыт курдук өрө буллугунайа түспүтэ, тураары гыммыта. Далан
Манна, Индигир өрүс уутугар, саамай эр бэрдэ икки-үс мүнүүтэ буллугунайаат …… дьигиһийэ тоҥон, төттөрү ойон тахсар сирэ. Н. Габышев
Сэбирдэх [киһи аата] ойбонун түгэҕин кэҥэтэ көйөн буллугунайда. Амма Аччыгыйа
2. Ыгылыйбыт, долгуйбут куоласкынан ботугураа. ☉ Взволнованно говорить шепотом
Эдэр дьахтар саҥата …… оҕотун таптаан, тылынан кыайан этиллибэт эйэҕэстик тугу эрэ саҥаран буллугунайбытынан барда. Амма Аччыгыйа. Тэҥн. буллугураа, булумахтан