I фольк. центр, середина (земли); аан дойду орто туоната самая середина земли.
II 1) тоня (место, где закидывают невод); балыктаах туона богатая рыбой тоня; 2) тоня (одна закидка невода); туона-ны түһэр = тянуть тоню.

возвр. от туой = воспевать (себя); кэп туон = а) уст. заниматься самобичеванием, самоуничижением, самоуничижаться (с целью вызвать сочувствие, жалость, расположение сильных духов); б) прибедняться.

аат.
1. Күөлгэ, өрүскэ муҥханы түһэрэн таһаарар сир. ☉ Участок водоёма, где ловят рыбу неводом, то ΄ня
Бу күөлү уруккуттан кини баһылаанкөһүлээн тартарар, уутун билэр буолан, туонатын кини хааман биэрээччи. Болот Боотур
Табыллыбыт туонаҕа хас да туонна балыгы биирдэ ылаллар. И. Данилов
Мүрү олус минньигэс бөдөҥ соболооҕо, Хоро, Сабарай, Лөгөй нэһилиэктэрэ күөл туонатын аҕа уустарынан үллэстэн муҥхалыыллара. «Чолбон»
2. Туох эмэ (хол., сир, халлаан) киэҥ нэлэмэн ньуура, дуол. ☉ Обширное пространство, простор
Бу хатыҥнаах кырдал, ыраас сир, үйэ-саас тухары тапталлаахтар дьаарбайар, эйэҕэстик кэпсэтэр туоналара буола туруохтун. А. Софронов
Халлаан илин туоната саҥардыы боруоран, булчут оллоонунуу хараара тэнийэн иһэрэ. Н. Абыйчанин
Борокуот, теплоход манна [Аммаҕа] мунньустар, тохтуур туоната. Ф. Софронов
3. поэт. Дьол тосхойор, төлкө олоҕурар, ким, туох эмэ туругурарыгар аналлаах түһүлгэ, эйгэ. ☉ Место, где уготовано счастье, сопутствует удача, где расцветает всё и вся
Хайа, доҕоор, бачча өр Ханна сылдьан мэлийдиҥ! Туруу дойду туонатыгар Тугу көрдүҥ, иһиттиҥ? Күннүк Уурастыырап
Үлэ буолар киһи уһаарыллар оскуолата, хатарыллар кыһата, эриллэр, эрдийэр туоната. В. Протодьяконов
Ааттаах улуу түһүлгэлэргэ Арыылаах кытах билгиһийдин! Дьоллоох үтүө туоналарга Чороонноох кымыс долгуһуйдун! С. Васильев
◊ Туона үктээ — туоналаа диэн курдук
Оҕонньор, сарсыарда халлаан сырдыыта туран, күөлүгэр туона үктүү барбыта. С. Тумат
Сокур Хабырылла …… күөл хомуһун хомуйа тутан ылаат, туона үктээн ыллаҥнаппытынан барда. Н. Босиков

I
туой I диэнтэн бэй
туһ. Туонар күнүм Тоҕуоруйда, Алҕанар күнүм Адаҕыйда. Саха фольк. Эн куолаһыҥ ымманыйа туонар Этиллибэтэх сырдык таптал туһунан. С. Данилов. Эн мөҕөн этэҕин: «Бэйэҕин туонаҕын, Бэйэҥ эйгэҕиттэн тахсыбаккын!» С. Данилов
♦ Кэп туон көр кэп II
Кэскиллээх ырыаны ыллаан, Кэп туонан, Кэриэс этэн Киэҥ халлааҥҥа көтөрүм буолла. Саха фольк. Муҥҥун туон (ытат) көр муҥ I. Ол бэйэм муҥмун туонар, Сорбун суланар Күнүм кэллэ, оҕолоор. С. Зверев
Тулаайахтар, дьадаҥылар …… мустан, төбөлөрүн холбоон олорон муҥнарын туонуо этилэр да, ыалга сылдьар бобуулаах. А. Сыромятникова
II
аат., кэпс. Саҥарар киһи кимиэхэ, туохха эмэ сыһыанын көрдөрөр куолаһын уларытыыта. ☉ Интонация, тон речи
Тохтуу түһэн баран саҥарбытыгар үгэргээһин туона куолаһыттан сүтэр. Далан
Буруйу барытын бэйэтигэр ылынар курдук туонунан ыйытта. С. Курилов (тылб.)
Командующай …… быһаччы, холур туонунан салайар дьонун кытары кэпсэтэр үгэстээҕэ. К. Симонов (тылб.)