сов. кого 1. (животных) торолут; отпоить телёнка ньирэйи торолут; 2. разг. эмтээн кэбис; отпоить валерьянкой валерьян-канан эмтээн кэбис.

торолут диэнтэн хай
аата. Сибиинньэни иитии быраактыкатыгар уотуу хас да көрүҥүн тутталлар. Биһиги усулуобуйабытыгар ордук барыстаахтарынан эт мөгүрүөн гына торолутуу уонна сыалаах гына уотуу буолаллар. КПИ СИиУо

көр ньиккирэт
Ынахсыт хатын иһит! Ньирэйгин ньиркирэт, торбоскун торолут, тыһаҕаскын чииллит, маннык үрүҥ ибир ыһыаҕынан ыһа тур! ХИА КОВО

эмнэр диэнтэн хай
аата. Эмнэрии аайы оҕоҕо биирдии эрэ эмиийи бэриллиэхтээх, оччоҕо үүт үчүгэйдик киирэр. ТЕН ИДь
Үөр баһылыга буолар кулуннары торолутарга эмнэриини туһаныахха сөп. АНП ССХТ

асхарый диэнтэн дьаһ
туһ. Ол тухары уон икки сыл устата баччаны хамнас аахсан асхарытан ылбыппын билбэппин. М. Доҕордуурап
Аһы-үөлү асхарытар, Торҕо күөҕү торолутар Унаар сайын уруйданна. А. Бродников

даҕ., поэт. Илгэлээх, быйаҥнаах. ☉ Несущий благо, радость, благодатный (напр., о весне)
Чурустуура куҥнаахпын Торолутар доҕуһуоллаах, Чарааһаабыт хаһалаахпын Хаҥаталыыр сайбарыыннаах Сайыҥҥыбыт барахсан Сыдьаайбалыы арылынна. С. Зверев
△ Күндү кэһиилээх, күндү кэһии тутуурдаах. ☉ Имеющий, преподносящий дорогие подарки
[Сонордьут] бырааһынньыкка диэри аны хас да күн тиргиччи тыаҕа хаамыа уонна дьэ кылааннаах түүлээх кырынаас кыбыныылаах, …… бэдэр бэлэхтээх, саһыл сайбарыыннаах кыайан-хотон ытынаан өтөхтөрүгэр төннүөхтэрэ. «Кыым»

таһымнаа диэнтэн дьаһ
туһ. [Төрөөбүт сирим] Атыҥырыы, атарахсыта көрүмэ. Күлүмнэс күөххүн тиирэ тарт, Уйгулаах уугун таһымнат, Күлүмүрдэс күҥҥүн кэмчилээмэ. Н. Босиков
Кыһыл көмүс үйэлэртэн-үйэҕэ аан дойдуга аатырбыта, арбаммыта: «икки сирэй» манньыат буолан баайдааҕы таһымната, тоту торолута, суоҕу-дьадаҥаны соролуу тиэлигийбитэ аҕай. А. Сыромятникова

1. даҕ.
2. Аан маҥнай төрөөбүт эбэтэр төрөөрү сылдьар (үксүгэр тыһы сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Родящая в первый раз, первородящая (о самках животных)
   Аҕам ынах арыыта Амтанныйан астыйдын, Туҥуй ынах суората Тумаланан тубустун. Күннүк Уурастыырап
   [Куутук (тайах оҕотун):] Чээн, төрөөбүтэ уонча хоно илик эбит ээ. Ийэтэ туҥуй буолан быраҕан бардаҕа. Р. Кулаковскай
   П. Ф. Кривошапкина туҥуй тиҥэһэлэртэн икки тыһыынча киилэ үүтү ыырга эмиэ үрдүк эбэһээтэлистибэ ылынан үлэтигэр кыһамньыта улаатта. «Кыым»
3. көсп. Олоҕу ситэ билэ илик, олус эдэр, кэнэн, ыраас. ☉ Не имеющий жизненного опыта, совсем юный, невинный, чистый
   Кэпсээн …… туҥуй сүрэх дьулуурун сылааһынан сыдьаайар сырдык тыыннаах. Софр. Данилов
   Глафира туҥуй кыыс симиттэҕэс көрүүтүнэн Кириллини батыһа одуулуура. Л. Попов
   Кини дириэктэргэ хара маҥнайгыттан туҥуй устудьуон уол курдук буолбакка, дьоһуннаах киһилии көстүөн баҕарар. Н. Габышев
4. көсп. Ким да тыыта илик, тыытыллыбатах, ып-ыраас (хол., сир). ☉ Нетронутый никем, первозданный (напр., о земле, почве)
   Кини бэйэлээх аны бу эн барахсан дьоллоох туҥуй ньаассын кырыскын алдьаттарда, дьоһуннаах толуу үөл маскын үөрэҕэстэттэ. Күннүк Уурастыырап
   Сирин ньуура дэхси, буора туҥуй буолан баран, уохтаах буолуон сөп. В. Титов
5. аат суолт. Саҥа төрөөбүт сүөһү, кыыл тыһыта. ☉ Первородящая самка, новотёл
   Туҥуйдарбыт сатаналар быаны тулуппаттар ээ... Э. Соколов
   Туҥуйбут эмиэ тыһы тамыйахтанна. С. Маисов
   Биир сүрүн бэлиэ — улахан тумуктаах, бэриҥин тириитэ чараас, киэҥ туҥуй хайаан да үүттээх ынах буолуоҕа. «Кыым»
   ◊ Оҕо туҥуй — олус эдэр, кэнэн, оҕолуу ыраас. ☉ Совсем юный, невинночистый
   [Лоокуут, Ньургуһун:] Уһугуннун Уу-чуумпу сүрэхпит! Тобулуннун Оҕо туҥуй санаабыт! Суорун Омоллоон
   Оҕо туҥуй сааска …… бу тулалыыр кэрэ айылҕа үөскэтэр үөрүүтүн — кими эмэ кытта үллэстиэххин баҕарарыҥ миэхэ эмиэ көбөн кэлбитэ. Далан
   Туҥуй бургунас көр бургунас. Дал иһигэр уонча туҥуй бургунас кэбинэн сыҥаахтара онньоҥнуу сыталлар. Н. Якутскай
   Бары сааһыран эрэр ынахтар. Туҥуй бургунас суох. Болот Боотур. Туҥуй таптал — маҥнайгы таптал. ☉ Первая любовь
   Сэгэртэйим туҥуй таптала Тэпсиллибэтэх бу хаары санатар. С. Васильев
   Эдэр саас туҥуй тапталын ким билбэтэҕэй? ИИФ ИДЫК. Туҥуй ыһыах — саас чугас дьону, ыкса ыалы ыҥыран тэриллэр бастакы ыһыах. ☉ Кумысный праздник, проводимый ранней весной в кругу семьи, близких, родных, ысыах
   [Хомус!] Туҥуй ыһыаҕы торолутар …… Эҕэрдэлээх күннэригэр …… Ырыаларын ыллыктаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Улуу дойду оройун Тунаҕынан тупсаран, Туҥуй эбир ыһыахпыт Туругуруо, доҕоттоор! С. Зверев. Уу туҥуй — сиэр-майгы өттүнэн ып-ыраас, аньыыны-хараны билэ илик. ☉ Нравственно чистый, невинный, непорочный
   [Эмээхсин — Чоочоҕо:] Уу туҥуй оҕону Ууга-уокка угаайаҕын, Сиртэн-таҥараттан аналлаах, Сиэниҥ оҕону [Манчаарыны] сэрэн!.. А. Софронов
   Аан маҥнай кини биллэ баттабыл бардамын, Аба-сата өрүкүттэ уу туҥуй дууһатын. М. Ефимов
   ср. кум. тунгуч, уйг. туҥ туҥуй ‘первенец (о ребёнке)’

аат.
1. Үс саастаах төрүү илик ынах. ☉ Не ´тель, молодая корова (еще не отелившаяся, трехгодовалая)
«Нохоо! Бар, баһырҕастаах бургунаһы хотонтон сиэтэн таһаар эрэ»,— диэн баран, мас кыстыырга сытар сүгэтин ылла. А. Софронов
Туулар тэйгэгэр истээх күрүҥ ынахтарын Лэглээриннэр бургунастара сиэлийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кинилэр бөдөҥ сүөһү саамай көтөҕүн быраактанар ыаммат ынахтары итиэннэ төрөөбөтөх бургунастары мэччирэҥҥэ уотарга талаллар. АГГ СУоД
2. Үс, түөрт саастаах бастаан төрөөбүт ынах. ☉ Первотелка (молодая корова 3–4 лет)
[ Хобороос:] Мааҕын ала бургунас аанньа иэппэтэҕэ, улахан Хара кэлбэтэх этэ. А. Софронов
[Дьылыгыс Маайа:] Тукаам, сүөгэй диэхтиигин дуу? Ханна баар сүөгэйбитин этэҕин? Онто суох ити биир бургунаспыт батан кэбистэ, ыаппата. Эрилик Эристиин
Бургунастар адьарайдар, эмиэ ынахтар буоланнар, үүттэрин дуомуттан балтараа буут арыы тахсыбата. Күндэ
♦ Бургунас муоһа булгу барар (булгуруттар) буурҕата (тибиитэ) — олус күүстээх силлиэ. ☉ Сильный, ураганный ветер (букв. такой силы ветер, что рога молодой коровы с треском отпадают)
Эмиэ киирдилэр мин түүлбэр Ньиргиэрдээх сүллэр этиҥнэр, Харылыыр, хабар халлааттар, Бургунас муоһун булгурутар Муҥутуур дохсун буурҕалар. С. Данилов
Бургунас муоһа Булгу барар Сэтинньи сирилэс тибиитэ Саха хамначчытын атаҕар, Күөх от буолан, Тэлгэммитэ. П. Тулааһынап. Бургунас <ынах> муоһа (муостара) булгу (булгурута) тоҥор (барар) тымныыта — олус күүстээх, улахан бытарҕан тымныы. ☉ Трескучий мороз (букв. такой сильный мороз, что рога молодой коровы с треском отпадают)
Тохсунньу кыыдаан дьыбара чыҥкыныы турара, силлээбит сил сиргэ тиийбэккэ муус буолан тобугуруу тохторо... Бу буоллаҕа дии бии бургунас муоһа булгурута тоҥор тымныыта. П. Ойуунускай
Бургунас ынах муоһа Булгу тоҥор тымныытыттан Букатын кыһаммакка Тэҥкэ харыйатын төбөтүгэр Лэкээрийэр буоларым! П. Тобуруокап
Бургунас муоһа булгу барар тымныыта үгэннээн турар. В. Ойуурускай. Бургунас <ынах> муоһун курдук (муоһунуу) — сааһынан, өйүнэн, күүһүнэн, кыаҕынан тэбистэҥ курдук. ☉ Как равные по возрасту, уму, силе и т. д. (букв. как два рога молодой коровы)
Оҕонньордоох эмээхсин Сыры-сыллатааҕы Уоллаах кыыс оҕолоро Эрбии тииһин курдук Эмдэйсэмдэй эрбэлдьиһэн, Бургунас муоһун курдук Эгил-тэгил улаатан Эрдийэн истилэр. П. Ядрихинскай
Олус омтуорбакка, аймана-саймана барбакка, бургунас ынах муоһун курдук тэҥҥэ санаһан, доҕордоһон — эйэлээхтик бииргэ олоруҥ. Болот Боотур
Уоллаах кыыс ити курдук үрэх баһын хараҥа тыатын быыһыгар бургунас ынах муоһунуу, үөрэ-дьүөрэ, тэҥҥэ үүнэн испиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Кытарах бургунас — төрөөбөтөх бургунас. ☉ Не´тель; яловая трех-четырехтравая корова
Сарсыҥҥытыгар Ыстапааннаах ынах ыытарга кытарах бургунастарын хотоҥҥо баайан хааллардылар. А. Софронов. Тиҥэһэ бургунас — үһүс күһүнүгэр сылдьар бургунас. ☉ Не´- тель третьей осени (трехгодовалая корова)
Сыкына эмээхсин туран, Сыһыы сиигин оймоото, Тиҥэһэ бургунаһы булан, Титиик диэки сайдаата. С. Васильев. Туҥуй бургунас — биирдэ төрөөбүт бургунас. ☉ Молодая корова, отелившаяся первый раз
Туҥуй бургунас Тордохтоох тобураҕын Туһаайан эрэбин, Чэбдик эриэн бургунас Астаах арыытынан Аһатан эрэбин, Аартыгыҥ аанын ас, Аан алаһаны тэлэй! С. Зверев
Тутум салаа оту тутуһан көрөр, ол татым астаах-үөллээх ыарахан сылга, бары ньирэйдэрин торолутарын таһынан, туҥуй бургунастарыттан тоҕус сүүс алталыы киилэ үүтү ыабыта. С. Федотов
Елена Терентьевна тупсарылла илик олохтоох боруода ынахтартан, туҥуй бургунастартан өлгөм үүтү хайдах, ханнык ньыманан ыырын туһунан кэпсиир. «Кыым». Уулаах бургунас — буос (буоһаабыт) бургунас. ☉ Стельная молодая корова (первотелка)
Быйыл дьонноруттан уулаах бургунаһы ылбыттара. И. Гоголев
Сарсыныгар Хоту Ытык Хайаттан ыҥырыа эриэн дьүһүннээх, үс саастаах эриэн уулаах бургунаһы булан аҕалбыттара. БИГ ӨҮөС

аат.
1. Саха сайыны көрсөр үгэс буолбут национальнай бырааһынньыга: аһыллыытыгар алгыс, кымыс иһиитин сиэрэ-туома, күн устата күүһү-уоҕу холоһон күрэс былдьаһыы, норуот уусуран айымньытын ырыанан-тойугунан толорууга, ат сүүрдүүтүгэр, саха оонньуутугар күрэхтэһии ыытыллар. ☉ Традиционный якутский национальный праздник, включающий в себя церемонию кумысопития, благопожелания алгысчыта (алгысчыт) (знатока, мастерски исполняющего обряд), круговой танец осуохай (оһуохай), состязания в силе и ловкости, конные скачки, национальные игры, ысыах. Ыһыаҕы тэрийии сиэрэ-туома саха норуотун историческай сайдыытын кытта тэҥҥэ уларыйан испит. Саха сэһ
1977
Хабыыча ыһыахтарга оонньуон, күрэс былдьаһыан олус баҕарара. ИСА
Мин оҕо эрдэхпинэ дьон ыһыах саҕана туос хастыырын өйдүүбүн. ГПП ТО
Ол тэҥэ урууга, ыһыахха ааттаах сүүрүк аттар бааллара. БСИ ЛНКИСО-1994
2. көсп., кэпс. Көр-нар, ырыа-тойук. ☉ Веселье, игры-песни
Тукаам, эдэр сааһыҥ күрэнэ илигинэ кини кэрэ ыһыаҕар көрүлээн-нарылаан хаал. И. Гоголев
Үөһэ баһаам элбэх күөрэгэйдэр бииртэн биир солбуйсаннар, ырыа ыһыаҕын тардаллар. В. Иванов
♦ Күн (күн-ый) ыһыаҕа оҥор (гын) — ый-күн ыһыаҕа оҥор (гын) диэн курдук (көр ый-күн)
Мэник Мэнигийээн курдук, эн ону көрүөх бэтэрээ өттүгэр күн-ый ыһыаҕа оҥоруоҕуҥ. Оо ТС. Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа көр олох I. Оҕо аймахха, биллэн турар, Омоллоон олоҕо, Дьэргэстэй ыһыаҕа буолар буоллаҕа дии. КАА АСС
Ый-күн ыһыаҕа оҥор (гын) көр ый-күн. Эһэ быыкаа хайаҕаһынан ньылбырыйан киирээт, урусхаллаабытынан, ый-күн ыһыаҕа оҥорбутунан барар. Н. Заболоцкай
Били хаарыаннаах күндү кэһиитин эһэ ый-күн ыһыаҕа оҥорон барбыт. «ХС»
Эһэни өлөрдүлэр даҕаны, этин-сиинин бүттүүнүн ый-күн ыһыаҕа, көтөр-сүүрэр аһылыга оҥоруохтаахтар. В. Санги (тылб.)
Ыт-кус ыһыаҕа буол көр ыт-кус. «Ыт-кус ыһыаҕа буолуон кэриэтэ, аһааҕырбыт биэбитин быйыл туттарбыт дуу?» — диэтэ аҕалара. Күрүлгэн
Ыт-кус ыһыаҕа оҥор көр ыт-кус. Судаарыстыба үбүн-аһын ыткус ыһыаҕа оҥорботтор ини. «ХС»
◊ Дьөһөгөй ыһыаҕа — былыргы саха итэҕэлигэр олоҕуран, Дьөһөгөй айыыга анаан ыытыллар ыһыах. ☉ По преданию якутов: ысыах, посвящённый божеству Дьөһөгөй — создателю и покровителю конного скота
Былыр сахалар дьөһөгөй ыһыаҕа диэни тэрийэллэрэ. Күрүлгэн
Кулун кымыһа (ыһыаҕа) көр кулун. Саас дьөһөгөй оҕотун — сылгыны уруйдаан кулун ыһыаҕа диэни ыһаллара. ЗФМ ЮИЯ. Кыыс ыһыаҕа — сулумах эр дьоҥҥо эргэ тахсар саастаах кыргыттары, дьахталлары суорумньулуур сыаллаах-соруктаах ыһыах. ☉ Ысыах, посвящённый сватовству незамужних девушек, женщин
Ыаллыы нэһилиэккэ кыыс ыһыаҕа диэн сонун ыһыах тэриллэр. И. Гоголев
Тунах (тунал) ыһыах — тунах 1 1 диэн курдук. Чоочо туран, улахан тунах ыһыах оҥорор, дьон бөҕө кэмэ суох мусталлар. Саха сэһ. II
Бытыайаны бу сайын күөх тунах ыһыаҕар таба көрөн, кэргэн кэпсэтэр санаалаах кэлбитэ. Далан
[Үчүгэй Үөдүйээн:] Үрүҥ илгэни оҥорор, тунал ыһыаҕы туругурдар уйгу-быйаҥ иччитэ буол! ҮҮА. Туҥуй ыһыах көр туҥуй. Сыл ахсын дьоннорун-сэргэлэрин мунньан туҥуй ыһыах ыыталлар. Таҥара ыһыа- ҕа — дьөһөгөй ыһыаҕа диэн курдук. Таҥара ыһыаҕа — сылгы төрөөбүт, отмас көҕөрбүт кэмигэр айыы ойууна алгысчыттаах үөрүүлээх ыһыах. Саха сэһ
1977
Ый-хай ыһыаҕын түһэр — ый-хай (һуу-һаа) бөҕөнү түһэр диэн курдук (көр түһэр). Саҥа киһи тииҥ саҕа бэйэтэ икки сутуругун болточчу туттан, ытаан ый-хай ыһыаҕын түһэрдэ. Айталын
Ыһыах ойууна — айыы ойууна диэн курдук (көр айыы I). Сэбиэскэй тыыҥҥа иитиллибит буоламмыт, ыһыах ойууна диэни эмиэ билиммэппит. «ХС». Ыһыах сэргэтэ этногр. — ыһыахха эрэ анаан туруоруллар сэргэ. ☉ Коновязь, предназначенная только для ысыаха
Үксүн тэлгэһэ сэргэтэ, итэҕэл, ыһыах сэргэлэрэ диэҥҥэ арахсаллар. ПАИ СМС. Ыһыах ыйа түөлбэ. — бэс ыйа. ☉ Июнь. Ыһыах ыйыгар айылҕа тупсан силигилиир. Ыһыах ымыйа эргэр. — көнө тутаахтаах, атаҕа суох, чорооҥҥо маарынныыр хороҕор мас иһит (быһа холоон, биэдэрэ аҥарыгар биитэр түөрт гыммыттан үһүгэр тэҥ кээмэйдээх). ☉ Деревянный жбан с прямой ручкой и без ножки ёмкостью в три четверти или в половину ведра
Ыһыах ымыйаны уонна чороону хатыҥтан оҥороллор. «ХС». Ыһыах ыс — ыһыахта тэрийэн ыыт. ☉ Устраивать, проводить ысыах
Ыраах-чугас сиртэн Ыҥырсан, угуйсан Ыһыах ыһан эрэллэр. С. Дадаскинов
Сыл аайы Мас Өнүкүй ойууну кыырдан ыһыах ыһар идэлээх этилэр. «Чолбон»
Саха киһитэ былыр-былыргыттан Дьөһөгөйтөн куруук көрдөһө-ааттаһа, кинини алгыы сылдьара, ыһыах ыһара. КДьА. Ыһыах ыһааччы — ыһыах тэрийэн ыытар киһи. ☉ Организатор, инициатор ысыаха. Ыһыах ыһааччы эрдэттэн сылгытын тутан, биэлэрин ыан, күрүөҕэ-хаһааҕа кулуннары сэлэлээн, биэ үүтүнэн кымыс мунньан, сүөһү өлөрөн бар дьонун күндүлүүр, аһатар. БСИ ЛНКИСО-
1938. Эбир ыһыах эргэр. — урут сахаларга: саас ыытыллар орто кээмэйдээх ыһыах. ☉ В старину у якутов: ысыах среднего масштаба, проводимый весной
Туҥуй ыһыаҕы торолутар, Дэлэй ыһыаҕы тэнитэр, Эбир ыһыаҕы элбэтэр Эҕэрдэлээх күннэригэр Ырыаларын ыллыктаар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Төрүттэрбит төлкөтө, Өбүгэбит үгэһэ, Былыргыттан быстыбат, Эргэ дьылтан эстибэт Эбир ыһыах ыһылынна. С. Зверев
ср. др.-тюрк. сачыҕ сач ‘совершать жертвенное окропление’, сач ‘рассыпать, разбрызгивать’