сыһ. Тоҕой курдук, тоҕой буолан. ☉ С изгибом, образуя изгиб
Уолаттар үрэх тоҕойдуу үтэн киирбит чараҥар уҥуор таҕыстылар. Болот Боотур
Уолаттарбыт иннилэригэр тэйиччи тоҕойдуу киирбит тумус турар. И. Павлов

сов. үтэн киир, тоҕойдоон киир; большой мыс вдался в море муораҕа улахан тумус үтэн киирбит.

туохт., кэпс. Күүһүҥ муҥунан ыараханнык сүүр, ой. ☉ Бежать тяжело, из последних сил
Тумулга тиийэн эрдэхпитинэ, эһэ сүүрэн иһэн лах гына олоро түстэ уонна биһиги диэки утары мараахтаан барда. Софр. Данилов
Суолга тоҕойдоон киирбит алаас эҥэлдьийэн эрдэҕинэ, тыа маанылаах кыыла туртас тоҥууну орто тунан ойуолаан мараахтаата. Сэмээр Баһылай

сыһ. Киэҥник, тэлэччи, нэлэччи. ☉ Широко, настежь, во всю ширь
Бүтэй айаҕын киэҥ гына эҥэччи аһан кэбиһиҥ. ПЭК СЯЯ
Ааны эҥэччи ас. ЯРС
Улуу үрэх сир Тоҕойдуу түһэн сытарын курдук Ньир гына эстэр Ньиргиэрдээх ньирилики Ньир муос саатын Иэмэх курдук Эҥэччи тардан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап

аат., эргэр. Чаачар кирсэ охсор сирин эбэтэр икки уһугун тостубатын, хайдыбатын диэн бөҕөргөтөн иҥиир сабынан эрэдэһиннээн баайыы (ардыгар оноҕоһу эмиэ итинник гыналлар). ☉ Сухожильная обмотка лука и стрелы (для придания большей прочности и эластичности)
Сотуулаах иҥэрчэлээх. ПЭК СЯЯ
Иҥэрчэлээх оҕум …… элэйбити эккирэтэн, эмньик куҥҥа иэнигийэн көр эрэ! Эрилик Эристиин
Иҥэрчэлээх, Хаһыылаах хахай кыыл таманын иҥиирэ тардыылаах, Улуу үрэх тоҕойдуу түһэ сытарын курдук Муос Дьирибинэй ох саатын Сулбу таһыйан ылла. П. Ядрихинскай

аат. Ууга, сыһыыга тумустаан, чорбойон киирэр сир. ☉ Выступ в водоём, равнину, мыс (обычно горный)
Аарыма тумуллар бүк хоойдоругар …… былыргы дьон уҥуохтара күөрэ-лаҥкы түһэн, адаарыһан көстөллөр. В. Титов
Иинэҕэс, абына-табына тиит мастаах тумулу мүччү түһээт, сырыынньа хайа анныгар тиийэн кэллэ. В. Протодьяконов
Сайылык түптэтин буруота алаас илиҥҥи тумулугар тиийэн анньылла турар. «ХС»
◊ Арыы тумул көр арыы I
Биһиги тиийдибит арыы тумулга, Мотуор тохтоло суох күрбүйэр сиригэр. Л. Попов
Тумул арыы көр арыы I. Арабтар төрөөбүт сирдэрэ Азия соҕуруулуу арҕаа өттүгэр сытар киэҥ Аравийскай тумул арыы этэ. АЕВ ОҮИ
Муоралар сиргэ ыраахха диэри тоҕойдоон киирэннэр, элбэх тумул арыылары …… үөскэтэллэр. СПН СЧГ
ср. тюрк. томалыш ‘округлый выступ’

аат., эргэр.
1. Кулуннары кэккэлэһиннэри баайарга анаан хараҕалаах, кулугулаах баҕаналар ыккардыларыгар чиккэччи тардыллыбыт модьу быа. ☉ Туго натянутая между столбами кожаная или волосяная верёвка с особыми деревянными застёжками (кулугу) или чекушками (хараҕа), к которым посредством петель привязывают жеребят до удоя
Тоҕус тоҕойдоох Сэлэни тиирбиттэр, тоҕус уон Чуоҕур маҥан кулуннарын Чуоҕуппуттар. Саха фольк. Атын олбуор иһигэр киллэрэн сэлэ биир баҕанатыгар тохтотто, хонордуу, дугатын устан олгуобуйатын түһэрдэ. Болот Боотур
2. Ыһыах түһүлгэтин тула кэккэлэччи анньыллыбыт чэчирдэр. ☉ Молодые берёзы или зелёные ветки, воткнутые вокруг площадки (түһүлгэ) для проведения ысыаха
Сибэккинэн симэммит, Сэлэ чэчир астыбыт, Үрүҥ астаах сир иһит Түһүлгэтин тартыбыт. С. Данилов
Чэлгийэр күөх хахыйахтан Чэчир сэлэ аспыттар. Күннүк Уурастыырап
Саҥа олоҕу тэлэйэргэ, Саҥа олоҕу тэрийэргэ, Чэйиҥ, бары түмсэн, Чэчир сэлэтэ анньыаҕыҥ. С. Васильев
3. Биир тэҥ, атылыы туохтар эмэ тэҥник кэккэлээбиттэрэ, субуруспуттара. ☉ Ряд одинаковых предметов, расположенных или следующих друг за другом цепью, вереница
Сэргэлээҕи үрдүнэн, Сэлэ муннук буоланнар, «Турууруктаан» — хаһыытаһан, Туруйалар аастылар. Күннүк Уурастыырап
Сараҕыйбыт сэлэ оту Сыыйа тардан бэрийэ, Кыыс аймах, субуу тардан, Кырдал сири кэрийэр. И. Чаҕылҕан
Дьиэлэр хас да сэлэнэн уһун субурҕа гына олорон барбыттар, арай кинилэртэн биир улахан дьиэ ону кытта хас да кыра дьиэлэр быстан тэйиччи соҕус тураллара көһүннэ. Эрилик Эристиин
4. Балыктыырга күрүчүөктээх быа бэрэмээт эбэтэр сүүрүк утары анньыллыбыт уһун тоһоҕолорго иҥиннэриллибит улахан харахтаах илим. ☉ Рыболовная снасть; перемёт
Сарсыарда эрдэ туран сэлэбитигэр киирэн илиммитин көрө сырыттыбыт. «ХС»
Уйбаан Сэмэнэбис дьонноругар илимнэрин көрөллөрүгэр дьаһайан баран, Сенялыын илим үтээри балыктыыр сэлэлэриттэн муора диэки кыдьымаҕа суох ыраас мууһу көрдүү бардылар. «ХС»
◊ Тоҕой сэлэ — баҕанаттан баҕанаҕа тоҕойдуу тардыллыбыт эмньик кулуну баайар быа. ☉ Волосяная верёвка, натянутая между столбами (от одного к другому), расположенными полукругом, к которым привязывают жеребят
Тоҕой сэлэ тиирэммит, Торҕо түптэ иитэммит, Туораах кулун тутаммыт, Чороон иһит мунньаммыт Тунал күммүт ыһыаҕын Туругурдан ыһыаҕыҥ. Күннүк Уурастыырап
Тойук тохтуур томторугар Тоҕой сэлэ туругурар. «ХС»
ср. ДТС йалу ‘верёвка, используемая для привязывания жеребят’, кирг. желе ‘верёвка, натянутая на два колышка и служащая для привязывания жеребят, телят’, монг. зэл ‘протянутая верёвка (для привязывания скота)’

I
сыһ.
1. Букатын (ыраах). ☉ Там (не здесь, совсем далеко)
Мин уубун ыраахтан да ыраахтан баһабын, инньэ Улахан Эбэттэн. Суорун Омоллоон
Элбэхтэ айаннаабыт, инньэ Сэйимчээҥҥэ тиийтэлээн сылдьыбыт. «Кыым»
Дьэ уонна бу баччалаах дойдуга инньэ Дьокуускай улаҕата курдук оройуонтан оронон кэлэ турбутуҥ да баар. «ХС»
2. Адьас (өрдөөҕүтэ). ☉ Давнымдавно
Инньэ быгыһын атыылаһыллан баран тыытыллыбакка турбут испиир бытыылкалара кылбаччы сотуллан ыскаап иһигэр дьирибинэстилэр. Софр. Данилов
Инньэ эһэм-эбэм саҕаттан хоруонай буорбун тутан сылдьабын. М. Доҕордуурап
Өрүс тоҕойдуу көтөн ааһар сирэ буолан, бу манна инньэ былыргыттан ыла ыарыылаах сүөһүнү туталлар эбит. С. Федотов
II
инньэ гын - ити курдук оҥор, итинник гын. ☉ Поступать, делать так, таким образом
Оттон мин манна чэйдээтэхпинэ хайдаҕый? Инньэ гыныым! Суорун Омоллоон
[Маайыс:] Аҕаа, сибилигин киирэн, Чокуурапка кэпсээ. [Үчүгээйэп:] Инньэ эрэ гыннахха табыллар буолла. С. Ефремов
Урут ууга сынньанаары, тиэрэ түһэн харбыыра. Бу сырыыга эмиэ инньэ гыммыта. И. Федосеев; инньэ диэ - ити курдук эт, итинник саҥар. ☉ Следует говорить, сказать так
- Эр бэрдэ эбиккин, Эттэҕиҥ кэрэтин! - Оҕонньор инньэ диир, Уолугар мичээрдиир. Эллэй
[Сынаҕы Баай:] Эһэ арҕаҕын ааныгар диигин дуу? [Киис Бэргэн:] Ээ, инньэ диибин. И. Гоголев
[Маня:] Дьэ, муода да уолгун ээ. [Петя:] Хата бэйэҕин инньэ диэххэ сөп. С. Ефремов; инньэ <эрэ> диэмэ - ити курдук этимэ, итинник саҥарыма диэн буойан этии. ☉ Так не говори
Э, кэбис, инньэ диэмэ, олус улаханнык сананыма. Ньургун Боотур
Оо, инньэ эрэ диэмэ. Кырдьык, мин үөлээннээхтэрим үгүстэрин баттаҕа кыырыктыйбыт. С. Ефремов; инньэ диэн - 1) итинник, этиллибитин курдук. ☉ Вот так, таким образом; как сказано (делать, поступать и т. п.)
Ыл, инньэ диэн тылбаастыы охсон биэр. Амма Аччыгыйа
Инньэ диэн Костя таптыыр кинигэлэригэр суруллар. Н. Габышев
Инньэ диэн ааттыыр буол уонна барыта үчүгэй буолуо. И. Данилов; 2) ама. ☉ Неужели, неужто, разве
Инньэ диэн киниэхэ көҥүл сирэйгэ силлэтэ сылдьыахпыт дуу. Амма Аччыгыйа
Инньэ диэн сүөһүлэрбин сиэтэлээн кэбиһиэм дуо? М. Доҕордуурап. Инньэ диэн холкуоспуттан барыам дуо? А. Федоров
др.-тюрк. инче
III
сыһ. дьөһ.
1. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ааттаммыт кэм кэнниттэн кэлин оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар (киэҥник туттуллубат). ☉ Выражая временные отношения, употребляется при указании на момент времени, после которого будет совершено действие (после, дальше)
Олунньуттан инньэ итийиэ.  Мин мантан инньэ сынньалаҥнык олоруохпун баҕарабын. Н. Габышев. Урукку курдук сабардаан олорбуттара мантан инньэ тохтоон иһиэ. Н. Никифоров
2. Миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ааттаммыт сиртэн салгыы буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая пространственные отношения, употребляется при обозначении предмета, места, дальше которого совершается действие (с, от, отсюда)
Бөһүөлэктэн инньэ суола үчүгэй этэ.  Кини Урал хайатын арҕаһыгар кэлэн турарын, мантан инньэ Европа Россията бүтэн, Сибирь саҕаланарын өйдөөбүтэ. П. Филиппов
Мантан инньэ үрэҕэ, маһа суох туундаранан барар. Н. Габышев

I
туохт.
1. Анньан биэрэн, анньыалаан, кими, тугу эмэ миэстэтиттэн сыҕарыт, сыҕарытан илт. ☉ Толкать, пихать, заставляя кого-что-л. двигаться в направлении от себя
Уолаттар Миитээни түһүлгэҕэ чөмпүйүөнү кытта туһуннараары үтэн киллэрдилэр. Е. Неймохов
Уолаттар туртаһы үрэх хааһын үрдүгэр сиэтэн, кэнниттэн үтэн таһаарбыттара. И. Федосеев
Күнүс Кыымы көлүөһэлээх остуолга сытыаран хирург хоһун диэки үттүлэр. С. Никифоров
△ Тугу эмэ кимиэхэ туохха эмэ чугаһата анньан биэр. ☉ Подтолкнуть, пододвинуть что-л. к кому-чему-л.. Ити олох маһы бу диэки үтэн биэр эрэ
□ Миискэлээх аһын ньирэйин төбөтүгэр үттэ. А. Сыромятникова
Дьэллик отууга балачча тииҥнээх арыый эрдэ кэлэн уот оттон, чаанньыгын уокка үтэ сылдьара. Н. Заболоцкай
2. Үөһэ диэки кими эмэ өрө анньан биэр, тахсарыгар көмөлөс. ☉ Помочь кому-л. забраться вверх, подтолкнуть снизу
«Эн куттаныма, хатаастан ис. Биһиги үтэн биэриэхпит!», — дииллэр дьонум. Н. Заболоцкай
Кыым кинини өрө үтэн биэрэрин кытта, киһитэ бэрт чэпчэкитик үөһээ хатаастан тахсар. С. Никифоров
ср. др.-тюрк., хак. ит, алт. ийт, тат. этү ‘толкать, отталкивать’
II
туохт. Үрдүгэр итии күлү тарыйан тугу эмэ (хол., хахтаах хортуоппуйу, кыра балыгы) буһар эбэтэр уоттаах чоххо чараас гына быһыллыбыт эти ууран буһар. ☉ Печь (напр., картошку, мелкую рыбу) в золе под горящими углями; жарить мясо на рожне или на углях
Уол эт үтэн сиэн, ойуулаах муос уктаах, көмүс кыыннаах быһаҕын атаҕар уктан, үөрэн-көтөн баран хаалар. Саха фольк. Хахтыын үппүт хортуоска Хаарыан сыта тунуйда. Күннүк Уурастыырап
Кыра хатыыһы үтэн баран тириитин ньылбы тардаҕын. Далан
Хортуосканы күл анныгар уган үтэн сиэбиттэрэ минньигэс да буолар эбит. Г. Колесов
ср. тюрк. үт, өт ‘палить, обжигать’
III
туохт. Хойуутук, өлгөмнүк үүнэн таҕыс (сайын эрдэ өлгөм ардах кэнниттэн куйаас күннэргэ от хойуутук, түргэнник үүнэрин этэргэ). ☉ Расти быстро и густо, вытягиваться (о травостое после обильных дождей в знойные дни)
Үс салаалаах Үнэр күөх ото Өрө үүнэн үтэр эбит. Күннүк Уурастыырап
Долгуһа турдуннар холкуостаах хонуулар Дороххой үүнүүнэн өлгөмнүк үтэннэр! С. Васильев
Үүнэр оппут үтэн, Локуорабыт торолуйда, Боруу, өлөҥ от быыһынан Бочоох собо чолумнаата. К. Туйаарыскай
IV
туохт. Илими иит, туруор. ☉ Ставить сети (рыболовные)
Вася эрэһиинэ тыытын үрдэринэн, илимнэрин үтэ киирдэ. Н. Лугинов
Эһиги биһиги туспутугар сээбэҥнээмэҥ. Бытаан эрэ буолуо, илими атын ньыманан үтүөхпүт. Тыы үрдүттэн буолбатах. И. Федосеев
Илими үтэн кэбистиҥ да бэрт сынньалаҥнык киирэн көрүөххүн эрэ наада — аһаатаҕыҥ ол. Багдарыын Сүлбэ
♦ Үтэн-анньан көр — тугун-ханныгын билээри иҥэн-тоҥон ыйыталас, түөргүлээ. ☉ Испытывать, проверять кого-л., выведывать что-л. у кого-л. (букв. пытаться толкать-пихать)
Үтүө киһи буоламмын, Үөнүм батарбакка, Үтэн-анньан көрбүтүм. П. Ойуунускай
«Бука эн сиргэ быраҕан аралдьыттардыҥ буолуо?» — диэн үтэн-анньан ыйытан көрбүтүгэр, уола ытыы-ытыы мэлдьэстэ. Н. Заболоцкай
Татьяна ол сылдьан санаатын тоҕо тэбээтэ: «Следователь кыыс эйигин үтэн-анньан көрбүтэ буолуо, ол аайы ыксаан түһэҥҥин». М. Попов
◊ Үтэн киир — туохха эмэ (хонууга, ууга) тоҕойдоон ыраахха диэри киир (хол., тыаны этэргэ). ☉ Выступать, выдаваться мысом (напр., о лесе)
Үөскэ үтэн киирбит таас очуостар уу ортотугар ууллумахтыы олорор курдуктар. Амма Аччыгыйа
Ыраах түгэххэ — Абаҕа дэриэбинэтэ: тумустуу үтэн киирбит ойуур хаххалаан, кыһыл былаахтаах оскуола уонна биир-икки дьиэ хоруобуйалара эрэ быгаллар. Л. Габышев
Үтэн киирбит лиҥкинэс тииттэрдээх тумус сыырын өрө сүүрэн тахсаат бобуоска тохтоото. П. Филиппов

1. аат.
2. үрд. Кими эмэ күндүлээн-маанылаан көрсүһүү. ☉ Сердечный прием с обильным угощением
   Ыраах халлаан ыарын тыыран «Ыалдьыт» кэлэр күнүгэр - Долгутуулаах далбары [тэрийиэхпит]. Күннүк Уурастыырап
   [Киис Бэргэн:] Кини эйигин араастаан алы гыныа, Бастыҥ маанытыгар, далбарыгар олордуо. И. Гоголев
   Таака күндү хоноһолору далбар бөҕөнөн көрсөр. Р. Кулаковскай
3. эргэр., фольк. Аһыыр остуол. ☉ Стол для угощения
   Аҕыс атахтаах хатыҥ араҕас далбары тардан кэбистилэр. ПЭК СЯЯ
   Ол [хаҥас диэки] баран хаҥарҕастаах хаппахчы иһиттэн сылгы түөрт ойоҕоһун араҕас туос сандалы далбарыгар тарта да, аһаан имиппитинэн барда. Ньургун Боотур
   Кулуба маанылыыр уолун хоолдьугатыгар кур эримэх биэни астаппытын буһараннар, далбарга хоторбуттар. ИН ХБ
4. эргэр. Кымыс кутарга аналлаах улахан туос эбэтэр тирии иһит. ☉ Большой берестяной или кожаный сосуд для кумыса
   Саар киһини самыытын хараҕынан танылҕан далбара тардыллан турар. ПЭК СЯЯ
   Күөх хонууга ыһыахтаахтар түһүлгэ тэрийэн, далбар тардан, арыылаах кымыһынан [дьону] айах тутан аһатан барбыттар. Саха сэһ. II
5. поэт. Уйгулаах-быйаҥнаах үтүө, кэрэ сир. ☉ Прекрасная местность, изобилующая богатством
   Аан ийэ дойду Айылгылаах аралы далбарыгар Айыллан үөскээбит. Саха нар. ыр. II
   Сир-дойду кэрэ-киэҥ далбара Синньилэ солконон симэннэ. А. Бэрияк
   Ийэ сирбит далбарыгар Илгэ туораах ыһыахпыт. И. Чаҕылҕан
   Айылҕа - барыбыт Айбардыыр далбарбыт. В. Кейметинов (тылб.)
6. Бары наадыйыынан хааччыллыы; кыһалҕата суох олох. ☉ Полная обеспеченность; беззаботная, вольготная жизнь
   Оҕо сааһым далбара сотору уурайбыта: сэттэбин туола иликпинэ эбэм өлбүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Урут далбарга сылдьыбыт талыы-талба бэйэтэ сылбараан, этэ суоллубут, тириитэ чарчыстыбыт. Болот Боотур
   [Суоһалдьыйа:] Кыыс оҕо төрөөммүн Күн далбарын билбэтим. И. Алексеев
   6
   далбарай 2 диэн курдук. Ханна баарый татыйыгым, Ханна баарый далбарым? Күннүк Уурастыырап
   Холкуҥ, нарыныҥ, үчүгэйиэн, Эбээн кыыһа далбарым. Сибэккилэр
   Таалалыахпыт, далбарым сыыһа, Таптал сылам нууралыгар. А. Пушкин (тылб.)
7. даҕ. суолт.
8. Мааны, бастыҥ. ☉ Наилучший, превосходный
   Айылҕа маанылаахтарын [кыталыктар] далбар үҥкүүлэрин көрбүппүттэн дуоһуйа, манньыйа сыттым. С. Дадаскинов
9. Өҥ, тот, дэлэй. ☉ Сытный, богатый, изобильный
   Кэпсэтиэх эрэ маннык далбар үйэҕэ биһиги төһө үчүгэйдик олорорбутун. И. Аргунов
   Ол да буоллар далбар олоххо Таалалаан үөрэммит киһиэхэ Көҥүл мэлдьи таптаммат. А. Пушкин (тылб.)
10. Киэҥ-куоҥ, дуолан. ☉ Широкий, привольный
    Күммүт уота көччүйэр Көнө, далбар хонуутун Күөҕүн үөһэ күөрэйэн [күөрэгэй] Көрүлүүрүн кытары …… Күүстээх үлэ күүркэйдэ. П. Тобуруокап
    ◊ Аан дойду араҕас далбар быара фольк. - аан дойду саамай уйгулаах, үтүө айылҕалаах киинэ. ☉ Самый плодородный, изобильный центр мира
    Аан дойду Араҕас далбар быарыгар, Алтан ньээкэтигэр [Көмүс балаҕан үөскээбит]. П. Ойуунускай
    Аан дойду араҕас далбар быарыгар [күн] Сандаарыйа ойон тахсар. Суорун Омоллоон. Айыы далбар поэт. - эйэҕэс, амарах. ☉ Приветливый, ласковый, добрый
    Сахаҕа былыр-былыргыттан айыыһыт хотун курдук күн санаалаах айыы далбар эмээхситтэр бааллар. И. Гоголев
    Мадонна айыы далбар мичээрин долгутар күүһэ Үйэ-саас уостубатын. В. Миронов
    Аан дойдуларым айыы далбар Иччилэрин кута - аал уотум, Эһэкээним иннигэр - Алгыс тылларбын, амалыйдаҕым ини да... М. Тимофеев. Айыы (куо) далбар кымньыы фольк. - олоҥхоҕо: аптаах кымньыы. ☉ В олонхо: волшебный кнут
    [Оҕо барахсан] Бастыҥ сэргэни Аҕыс салаалаах Айыы далбар кымньыытынан Тоҥсуйан лобугуратта. П. Ойуунускай
    Айыы бухатыыра аҕаһа биэрбит айыы куо далбар кымньыытын үс төгүл эрийэ оҕуста. Ньургун Боотур. Араҕас арыы (үүт, сүөгэй) далбардаах фольк. - өҥ-быйаҥ үүнүүлээх; уйгулаах. ☉ Плодородный, урожайный; изобилующий чем-л.
    Араҕас арыы далбардаах, сөҥ сүөгэй сүдүрүүннээх (өс ном.). Тиийиэхпит үүт, сүөгэй далбардаах Өҥбыйаҥ Аммаҕа, Тааттаҕа. Эллэй. Араҕас далбар фольк. - байылыат, уйгубыйаҥ. ☉ Изобилие, плодородие, богатство
    Арыы тыабыт ардынан Араҕас далбар аллыаҕа. Суорун Омоллоон
    Аан ийэ дойдум Араҕас далбарыттан арахсан [Түөкүн аатырбытым иһин] Аһынар сүрэхтээхпин, Амарах майгылаахпын. Эрилик Эристиин. Далбар олох эргэр.- чуулаан иһинээҕи эбэтэр быыс кэннинээҕи атах орон. ☉ Нары в якутской юрте, расположенные в чулане (где обычно спят девушки) или за занавеской (перегородкой)
    Далбар олоххо ким да суоҕа. И. Гоголев. Далбар чабычах эргэр. - айыылары, иччилэри күндүлүүргэ анаан ат сиэлинэн, талаҕынан таҥалайдыы ойуулаан тигиллибит арыылаах кымыһы кутарга аналлаах туос иһит. ☉ Берестяной сосуд, вышитый узором из конских волос и ивовых прутьев, в который наливают кумыс с маслом, предназначенный для угощения небожителей айыы и духов природы иччи
    Таҥалайдаах ойуулаах Далбар чабычаҕы тартыбыт. Саха фольк. Мандаар матаар ойуулаах Матаарчах иһит бааралаата, Таҥалайдаах талахтаах Далбар чабычах ханыылаата. С. Васильев
    Улахан далбар чабычахха саамал кымыһы кырылаччы куталлар. К. Уткин. Далбар Чуонах - Аллараа дойдуга соҕуруу халлааҥҥа олорор абааһы аата. ☉ Название абаасы - злого духа, живущего на южном небе Нижнего мира. Далбар чэчир - ыһыахха, урууларга уо. д. а. маҥан сылгы сиэллээх кутуругунан ситии хатан киэргэтиллибит хахыйах. ☉ Молодая свежесрезанная ритуальная березка, воткнутая в землю на праздничной поляне, украшенная тонкой веревкой, сплетенной из белого конского волоса. Бар дьоно мустубутугар Эллэй Боотур далбар чэчирин, илин диэки хайыһыннаран, тоҕойдуу туруоран баран тыл этэр. НСА ПШЯП