ыһылын-тоҕулун диэнтэн хай
аата. Бастаан кэлэрбэр ыһыллыы-тоҕуллуу бөҕө этэ. Е. Неймохов
Билиҥҥи ырыынак, ыһыыллыы-тоҕуллуу кэмигэр кини тэрилтэтэ сүрдээх үчүгэйдик дьаһанан олорор. Т. Находкина
Отчуттар олорон ааспыттарын кэннэ, урут киһи хараҕа үөрэр сирдэригэр бөх-сыыс, ыһыллыы-тоҕуллуу бөҕө. «Кыым»

тооуллар убавас (пульпа тоҕуллар чааһа. Тоҕуллар ууну кытта пульпа бытархай уонна сөҥүмтүөтэ суох булкаастара барсар (тоҕуллар), оччоҕуна сүтүк (потери) бырыһыана улаатар.)

ыгылын диэнтэн хай
аата. Тыыным ыгыллыытын Тыал даҕаны дьэгдьиппэтэ. С. Васильев
Киниэхэ [үчүгэй иитиилээх киһиэхэ] атын дьон хараҕар ыһыллыы-тоҕуллуу уонна кыбдьыгырааһын, тыҥааһын, ыгыллыы көстөөччүтэ суох. ПБН КСКТ

даҕ. Туох да бэрээдэгэ суох, олус ыһыллыбыт-тоҕуллубут. ☉ Беспорядочно разбросанный, заваленный чем-л. в беспорядке, захламленный
Күөдэл-наадал таҥастаах ороҥҥо Маайака таҥаһы бүрүнэн сытар. А. Софронов
Уһук бараак биир ааныгар киирбиттэрэ. Эмиэ күөдэл-наадал дьиэ буолан биэрбитэ. Р. Баҕатаайыскай

туохт.
1. Чэпчэки буолан ыһылын-тоҕулун (хол., түү, от). ☉ Разметаться, разлететься (о пухе, сене)
Уолчаан куһун түүтэ үргэҥнээн олорор. И. Федосеев
Ыксалынан тиэллибит от үргэҥнээн, суолу быһа ыһыллан кэллэ. «ХС»
2. Тугу эмэ мээнэ ыскайдаа, ыһантоҕон кэбис. ☉ Тратить что-л. бездумно, мотать, транжирить
[Болтоһо:] Үлэлээбэккэ эрэ үлүскэн Үпкэ үктэммит быһыынан, Үөһэ-аллара туттан Үргэҥнээн барбытым. А. Софронов
Манчаары Батыйа күөрэтэн баайдары уолутан Булбутун барытын: Кылааннаах түүлээҕи, өрүөллээх харчыны Бар дьоҥҥо түҥэтэн, үргэҥниир дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
«Уобаластааҕы сэбиэт» хата бэйэтэ хааһына үбүгэр бүтүннүүтүгэр сарбаҥныыр, ол-бу үбү көҥүл үргэҥниир. «ХС»
ср. тюрк. үркэн ‘искра’

аат. Хаар күрдьүллэн мунньуллубута эбэтэр ол-бу бөх тоҕуллубут чөмөҕө. ☉ Куча снега или всякого мусора, отбросов
Хоруу хаһыллар сиринэн, хаамыыттан хаамыы утуу-субуу ыраастанан, икки өттүнэн күрдьүк буолан истэ. Софр. Данилов
Таһырдьа тахсан күрдьүккэ анньан кэбиспит тайах маһын ылар, үтүлүгүнэн тайаҕын кырыатын сотор. Н. Якутскай
Күрдьүк хайыҥар саһан сытар бандьыыттар кинини [Харачааһы] соҕотохто «тос» гыннаран кэбиһиэхтэрин эмиэ сөп. П. Филиппов

туохт. Ыһыллан-тоҕуллан көһүн (киһини этэргэ). ☉ Быть, казаться неопрятным, несобранным (о человеке)
Дьиэ киһитэ гыныахха Дьиэкэллэн-куохаллан Дьикти бэйэлээх эбит, Үлэһит гыныам диэтэххэ Үрэллэн-бураллан Дьэ дьахтар эбит. П. Ойуунускай
Киһи киирэн да диэн кута-сүрэ тохтообот сирэ буолан биэрдэ, хаһаайкабыт даҕаны үрэллэнбураллан онуоха эмиэ тэҥнээх хотууска буолла. «ХС»

аат. Туох эмэ сыаллаах-соруктаах кэтээн көрүү-истии; бэрэбиэркэ. ☉ Проверка, а также постоянное наблюдение в целях проверки или надзора, контроль. Отчуот киириитин хонтуруола
□ Уураах уонна ыйаах кэнниттэн хонтуруол кытаатта
А. Пахомов. Уопсастыба бас билиитин уонна үбү харыстааһыҥҥа хонтуруолу төһө да күүһүрдүбүппүт үрдүнэн, биһиэхэ билигин даҕаны ыһыллыы-тоҕуллуу, үбү кэмчилээн туттубат …… буолуу чахчылара үгүстүк таһаарыллаллар. «Кыым»

1. үрэй диэнтэн бэй. туһ. Өлүү түбэлтэлээх сүүрүккэ дэлби халкыҥнаан, тоһоҕолоро били холбооттообут хаптаһыннарын кыайан туппакка, болуоттара үрэллэн барбыта. И. Федосеев
   Үрэҕи туоруур суон бэрэбинэ муоста эргэрбит, кытыыта үрэллэн хаалбыт, ортото кэдэйбит. А. Сыромятникова
   Маша аргыый туран олордо. Үрэллэн хаалбыт баттаҕын өрө анньынна. М. Доҕордуурап
2. Ыһыллан-тоҕуллан эстэн бар, суох буолан хаал (хол., хаһаайыстыба). ☉ Развалиться, разладиться, прийти в расстройство (напр., о хозяйстве)
   [Онтоон Кириисэҕэ:] Аҕыйах хонон баран холкуостара үрэллэн хаалыа ээ, эн ону туох дии саныыгын? Күндэ
   Мин бардахпына саҥардыы тэриллибит дьахталларын холбоһуга үрэллиэҕэ. «ХС»
   Сүҥкэн күчүмэҕэйдэри кыайан сэбиэскэй норуот сэриигэ үрэллибит хаһаайыстыбаны чөлүгэр түһэрбитэ. ЭБТ
3. Тарҕанан, симэлийэн, сүтэн суох буолан бар (хол., буруо). ☉ Развеяться, рассеяться (напр., о дыме)
   Буруо арыый үрэллэн, Витя көрбүтэ — биир кус чугас иттэни түһэн атаҕа эрэ ибигирии сытара. Н. Заболоцкай

аат. Уу уонна уот алдьатыылаах күүс быһыытынан. ☉ Вода и огонь как стихийная сила
Сир сирэйин, сигилитин кубулутар Силлиэ-буурҕа ытыллыыта Ууну-уоту, чаҕылҕаны Умса баттаан көлүйэр. П. Ойуунускай
Иннокентий Трофимович бэрт үгүс геологы, булчуту уу-уот соһумар кутталыттан, быстарыыттан, хоргуйууттан өрүһүйтэлээбитэ. Суорун Омоллоон
♦ Ууга-уокка түс (киир) — 1) эмискэ, күүтүллүбэтэх өттүттэн ыксаллаах балаһыанньаҕа киир. ☉ Попадать в крайне затруднительное, чрезвычайное положение
Өйдөөх, үөрэхтээх дьон туох эрэ тирэхтээх, эрэллээх буоланнар тойоттору, ыраахтааҕыны утары, ууга-уокка түһэллэрин кэрэйбэккэ охсуһан эрдэхтэрэ. Болот Боотур
Кэпсээтэххэ судургу, биһиги ити иһигэр ууга-уокка киирэн ыллыбыт. Далан
Барҕа баайы хотороору суудайан тэриммит эспэдииссийэлэрэ сүүстэ тимирэ сыһар, ууга-уокка кииртэлээн ылар. П. Филиппов; 2) туохха эрэ аһара, сиэри таһынан дьулус, умса-төннө түс. ☉ Слишком, чересчур стремиться к чему-л.
Сорохтор үп-ас, баай ымсыытыгар ууга-уокка түһэллэр дии. Болот Боотур. Ууга-уокка түһэр (киллэр) — эмискэччи, өмүтүннэрэн кими эмэ олус ыгылыт, ыксаллаах балаһыанньаҕа киллэр. ☉ Привести в замешательство, в состояние растерянности, вызвать оторопь
Үүт-ас астаммакка аһыйан-кутуйан, тоҕуллаары ыксатан холкуостар салайааччыларын соторусотору ууга-уокка киллэртиирэ. Далан
Били бастаан көрсөрбүтүгэр, кииримээри тэйиэккэлээҥҥин, ыксатан уугауокка түһэрбитиҥ субу баар. Н. Босиков
Аны, көрдөр хараҕын дьүккэтэ, көтүрдэр тииһин миилэтэ Сэмэнчик ыараханнык ыалдьан, ууга-уокка түһэрдэ. В. Протодьяконов