сыһ. Ыһыллаҕастык, туора-маары; онно-манна, тустуспа. ☉ Разбросанно, неравномерно; вразброс, порознь
Кини диэтэх киһи бухатыырдыы тутуунан, буолунайдыы майгытынан, күннүк сиргэ тоҕустуута чугуулаан, атарах-сатарах сиэлэн бара турда. ПЭК ОНЛЯ I
Саалар тыастара хат бытарыйбахтаан, бу сырыыга тус-туһунан, бурал-сарал, атарах-сатарах доргуйбахтаан ыллылар. Н. Заболоцкай
Икки-үс эрэ саа атарах-сатарах тыаһыыр. Л. Габышев

тосту диэнтэн хат.- күүһ
Чуор мастары тостурута тэптэрбитэ Дуолан ойуун буоланнар Дуомнуу, туойа Хааллылар. П. Ядрихинскай
[Буомба эстиитигэр] Дууп мастар Тоҕустуу тииттэри Тостурута баттаатылар. С. Васильев. [Бухатыырдар лаабыс] аҕыс атаҕын ахсааннарын тостурута ытыалыыллар. Эвен фольк.

аат., эргэр. Туох эмэ хаппаҕа, сабыыта. ☉ Крышка чего-л.
Тоҕустуу түптүрдээх Түүнүктээх түрмэни Төлүтэ көппүтэ. Амма Аччыгыйа
♦ Түптүр түгэҕэ фольк. — Аллараа дойду. ☉ Преисподняя
Ол олордохторуна түптүр түгэҕиттэн бэрт ыар саҥа иһиллибит. П. Ойуунускай

буурдаа диэнтэн төхт
көрүҥ. Соноҕос ат барахсан Турар сириттэн Тоҕустуу саһаан сири Тоҕута буурдаталаан, Түөрт хаардаах бугул саҕа Түөрэҥ көмүс туйаҕынан Түһэрин дьүүлэ биллибэккэ түстэ, Ойорун оноло көстүбэккэ ойдо. П. Ядрихинскай
Өйүмүкээнэ ыксаан, Муустан мууска ойуолаан, Буурдаталаан тиийэн, Өлөн эрэр оҕону Саҥыйаҕын көхсүтүттэн Саба харбаан ылла. Айталын

быһый диэнтэн аччат. [Манчаары] Тоҕустуу хаамыынан чүөмчүлээн бырдааттыыр Быыппастар быччыҥнаах Быһыйкаан даҕаны атахтаах дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
Быһыйкаан атахтаах, Быччаҕаркаан харахтаах, Кылбаа маҕан куобахчаан Кыһалҕата сүр баһаам. НА ТЧУ. Кырыйдым дуо? Сымыйа — Кылыйан кыыралдьытыам, Куотуһан илин түһэн, Кус быһыйкаан аатырыам. С. Тарасов

1. ыскайдаа диэнтэн бэй., атын. туһ. Хайдах ол тоҕустуу тыһыынчанан ыскайдана сылдьар барахсаный? М. Доҕордуурап
   Эн олус эрдэ баһыыбаҕынан ыскайданыма. С. Ефремов
   Хара тыа ыардык уһуурар, Көмүс көтөҕөнөн ыскайданар. ПИИ К
2. Улаханнык кыыһырбыккын тыастаахтык туттан-хаптан, онон-манан быраҕаттанан, тамнааттанан биллэр, кыыһыран сирбиэтэн. ☉ Выражать свой гнев, недовольство, резко разбрасывая, швыряя что-л. Арыт бэрт кыраттан Ытаансоҥоон барар, Атаахтыыра киирэн Ыскайданан турар. Күннүк Уурастыырап
   Кини кыыһыран ыскайдаммыта дөбөҥнүк сымныы түспүтэ. Р. Баҕатаайыскай
   [Кэтириис] аһын бэлэмнээн ыскайданар. С. Ефремов

1. аҕыс диэнтэн үлл. ахс. аат.
   □ Аҕыстыы солкуобайы ааҕыстыбыт
   [Дьаакып:] Буут арыыга аҕыстыы сүүһү биэрэн баран, эһиилгитигэр уон алталыы сүүһүнэн ыларгар санааҥ туолумуна, ити мин «дьоллоох» иитимньибин туттаран ылан эбин, бай, тот! А. Софронов
   Айгыраабатын диэн эркинин аайы аҕыстыы баараҕай балтархай баҕаналардаах [Оруос баай дьиэтэ]. П. Ойуунускай
   Иван Баянов механизированнай звенота гектартан аҕыстыы кэриҥэ тоннаны үүннэрбитэ. П. Егоров
2. 8 төһө ахсаан аат суолт. (үксүгэр нор. поэз. тут-лар). ☉ В значении количественного числительного 8 (обычно употр. в нар
   поэз.). Тоҕустуу түптүрдээх түүнүктээх түрмэни Төлүтэ көппүтү, Аҕыстыы хаппахтаах хараҥа хаайыыны Хайыта тэппити, Манчаары туйгуну билэҕиэт, доҕоттоор? Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Үүн-сайын; ай-тут (олоҕу). ☉ Развиваться, совершенствоваться; созидать, строить (жизнь)
Дьол, Эйэ куората буолаҥҥын, Норуотум тапталын ылаҥҥын Чүөмчүлүүр киэҥ суолуҥ арылхай Төрөөбүт куоратым, Дьокуускай! М. Хара
Үлэ уонна сэрии уун-утарылар: үлэ чүөмчүлүүр, сэрии алдьатар. ЫКТ
[Икки атахтаах] арыт өргөс кылаанныы дьэбидийэр …… дьону быдан уруттаан, олоҕу үрдүнэн чүөмчүлээн. М. Горькай (тылб.)
2. Ыстанан сүүр. ☉ Бежать вприпрыжку (о человеке), скакать (о животном)
Тоҥуу хаар иэнинэн Тоҕустуу хаамыыны чүөмчүлээн бырдааттыыр. Далан
[Таба] Аппаны үрдүнэн ойуолуур, Киэҥ-киэҥник чүөмчүлээн, кынтайар. И. Гоголев. Эмискэ чугус гынна, Сүүрэн иһэн бүдүрүйдэ, Чүөмчүлээн испит суола Итинэн бүттэ, бүтэйдэ… В. Тарабукин

1. даҕ.
2. Ини-биилии; бииргэ төрөөбүт дьоннуу сыһыаннаах. ☉ Братский, родственный. Түөрт бырааттыы дьон икки бастыҥнара Өрүүкээн уонна Күннэй диэннэр, иккиэн тоҕустуу ойоҕу тоҕус туос ураһаҕа илдьэ олороллор. Саха фольк.
3. Ыкса доҕордуу сыһыаннаах. ☉ Братские, дружественные отношения
   Биһиги, хомуньуустар, киһи аймах бүтүннүү бырааттыы, доҕордуу буоларын туһугар, охсуһабыт. Амма Аччыгыйа
   Улуу нуучча омук норуота Бырааттыы илиитин ууммута, Унаар күөх аал уоппут буруота Былыттан тардыһар буолбута. Күннүк Уурастыырап
   Советскай Союз киин куората, Суол ыйар сулуһа — Москва, Сүүһүнэн бырааттыы норуоттар, Сахаттан эйиэхэ баһыыба! Эллэй
4. аат суолт. Бииргэ төрөөбүт дьон; бииргэ төрөөбүт дьоннуу сыһыан. ☉ Братья; братские отношения
   Элбэх бырааттыыттан эһэ куттанар (өс хоһ.). Иван Друзьянов ойон турда: «Биһиги сэттэ бырааттыыбыт, иккибит күрүө аҥаардыыта, иккибит оһумуойдуу сирдээхпит. Оттон үспүт олох буора суох». М. Доҕордуурап
   Аҕабыт, ийэбит атынын иһин, Ыллыыр-хоһуйар эппиэттээх дьыалаҕа Бары биир этхаан бырааттыыбыт биһи. Эллэй
5. сыһ. суолт. Бииргэ төрөөбүт дьоннуу (дьон курдук). ☉ По-братски, подружески
   Сирэйдэринэн кинилэр бэйэбэйэлэригэр маарыннаспаттар, дьэ онон бырааттыы буолуохтарын сөп бэлиэни киһи булан көрбөт. Эрилик Эристиин
   Ол көмүс кынаттаах көҥүлбүт. Инники илдьитэ күн дьону Биһиги бырааттыы көрсөрбүт, Үллэстэр буоларбыт сор-муҥун. Эллэй
   ◊ Бырааттыы иин — сэриигэ эбэтэр туох эмэ уопсай сыал иһин охсуһууга өлбүттэр бииргэ көмүллүбүт сирдэрэ. ☉ Братская могила
   Бырааттыы иин үрдүгэр Бэргэһэлэрин устан, Төбүрүөннээн нөрүйдүлэр Үгүс кыһыл байыастар. Баал Хабырыыс
   Аҕыраада иһигэр Тунал маҥан обелиск баар, Бырааттыы иин үрдүгэр Кыһыл сулус умайар. И. Гоголев

I
1. аат. Ардах-хаар элбэҕиттэн сир-дойду, өрүс, күөл улаханнык ууланыылара, уу элбээһинэ. ☉ Половодье, разлив
Ол [уот] кэнниттэн уон сылы быһа угут бөҕө буолар. И. Данилов
Ол эрээри, улахан угут олус сэдэх. Быйыл — хара хапсыыр саас. «ХС»
Ааспыт сайын оройуоҥҥа улахан угут буолан оттооһун былаана ырааҕынан толоруллубатаҕа. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Ардахтаах, дэлэй уулаах. ☉ Дождливый, с большим количеством осадков. «Быйыл күөл уута үллэ тоҥно, эһиил угут сайын буолуо», — Огдооччуйа үрүҥ көмүс хамсатын оборо-оборо эһиилгини төлкөлөөтө. И. Гоголев
Үс күрүө сириттэн Сабардам угут дьылга сэттэлии-тоҕустуу сүүскэ тиийэ бугулу туруорара. Болот Боотур
Биир угут дьыл кэнниттэн, кырдьык, көлүйэ сүрдээх улахан күөлгэ кубулуйбут. Багдарыын Сүлбэ
др.-тюрк. суб, суг ‘вода’
II
аат. Ыалдьар сиргэ ууруллар сылаас (сылытыллыбыт) туох эмэ; ыалдьар сири тугунан эмэнэн сылытан эмтээһин, эмтэнии. ☉ Тёплый компресс, грелка на больное место, припарка
Итии күл угуту Таҕайар кэриэтэ, Көхсүбэр күн уотун Сылама суоһаата. Баал Хабырыыс
Кыынньыбыт үүтү иһэн, кыыс хабарҕатыгар сылаас угут ууран баран эмиэ оронугар токуллан сытта, этэсиинэ сымнаан, нусхайан хаалла. Е. Неймохов