ж. рефрижератор (1. тымнытар массыына чааһа; 2. буорту буолар апы--үөлү тоҥнуу тиэйэр тымнытар тэрээһиннээх автомобиль, вагон эбэтэр борокуот).

аат., эргэр. Сибиэһэйдии буһаран баран, тоҥоруллубут мунду (хайах курдук тойон тоҥнуу сииллэрэ). ☉ Свежевареный и замороженный гольян (употр. в замороженном виде: раскалывается на кусочки, как хаяк (см. хайах)). Бу мундунан буһарба оҥоруохха. Билигин буһарба сиэхпит

аат. Хотугу өрүстэргэ үөскүүр үрүҥ балык. ☉ Омуль
Куул иһиттэн үрүҥ көмүс хатырыктаах үтүөкэннээх уонча уомул муостаҕа лаһыгыраһа түһэллэр. В. Ойуурускай
Уомул күндү балыктар ахсааннарыгар киирэр. АЛА КК
Кыһан баран тоҥнуу сиэниллэр балыктартан бастыҥнара чыыр, тууччах, хатыыс, уомул буолаллар. Дьиэ к.

аат. Өҥүргэс уҥуохтаах, кыһыл эттээх, уһуктаах тумустаах искэҕинэн уонна этинэн сыаналанар өрүс балыга. ☉ Промысловая рыба семейства осетровых без костного скелета, ценная своим мясом и икрой, осётр
Чап-чараастык кыһыллыбыт хатыыс өрөҕөтө, тиит мас үөһүн курдук кэрэлэнэн, араҕастыйан көһүннэ. С. Тумат
Кыһан баран тоҥнуу сиэниллэр балыктартан бастыҥнара чыыр, тууччах, хатыыс буолаллар. Дьиэ к.
◊ Хатыыс балык — хатыыс диэн курдук
Букатын билбэт кыыстарыгар, киниэхэ [сахалар] улахан булду бултаатахтарына, тайах омурдун, кыыл таба тылын, эһэ сыатын, хатыыс балыгы, араҕас соболору кэһии ыытар этилэр. Л. Попов
ср. бараб. кытыс ‘окунь’

1. аат. Туохтан эмэ киһиэхэ, өлүүтүн таһынан, эбии биэрии. ☉ Добавка, прибавка к чему-л.
   Бэҕэһээ уолуҥ Бөдьөкө сэмсэ сиэри, оҕус сүлүүтүгэр атах тута, көмөлөһө сылдьара. Болот Боотур
   Быар …… үксүгэр тоҥнуу сиэнэр, маанылаах, ордук оҕоҕо сэмсэ гынарга күндү аһылык. «ХС»
   Оҕолорго үрдүк үөрэххэ холкуоһу кытта кэпсэтэн үөрэнэллэригэр истипиэндьийэлэрин таһынан холкуостарыттан биэс уоннуу солкуобай сэмсэ ылаллар. «ХС»
2. даҕ. суолт. Ордук, хос, эбии. ☉ Добавочный, дополнительный, прибавочный
   Сыл аайы сиилэстээһин тоҕо эрэ окко киириэх иннинэ сэмсэ үлэ курдук ыытыллара. Далан
   Сэмсэ кэһиим диэн ааттаан суорҕан саҕа бытырыыстаах сукуна былааты, халадаай ырбаахыны, уон арсыын үрүҥ холустаны биэрдэ. И. Данилов
   Сэмсэ этин саҥа куулга уган, дьиэлээхтэргэ ханналыырын эппэккэ эрэ, айаҥҥа турда. «Чолбон»
   ср. ДТС йем ‘еда, съестное’, тув. чем ‘еда, пища’

аат. Киэҥ айахтаах, бас өттө саллаҕар, кутуругун диэкитэ сылбыгыр быһыылаах өрүс балыга. ☉ Налим
Ол гынан оҕонньор үрэҕэр киирэн быһытын көрүнэр, сыалыһар бөҕөнү иһитигэр хааланар тыаһа иһиллэр. Саха ост. I
Дьиэлэригэр астаах эрдэхтэринэ, [Аанча] манна олорон хоонньуттан сылаас сылдьар сыалыһар тириитигэр сууламмыт эти хостоон таһааран мотуйара. Болот Боотур
Кинилэр икки-үс былас уһуннаах сибиэҕэ собону, сордоҥу, сыалыһары, алыһары …… уҥуоҕун ылҕаан баран күн уотугар хатараллара. Далан
♦ Сыалыһар быара буол — кимиэхэ эмэ албыннаһан, бэрт буолан, үчүгэй, сайаҕас киһи курдук көстө сатаа. ☉ Льстить кому-л., лебезить перед кем-л., стараясь произвести впечатление приятного, обходительного человека, на самом деле не являясь таковым (букв. стать печенью налима). Уордаах Огдооччуйа, Уорда намырыйан, Сыалыһар быара буолан сылаанньыйан, Сүрэххинбыаргын туттан көрөн, …… Үрдүк өһүөлээхтэри өҥөйөн, Киэҥ дьиэлээхтэри тэлэйэн, Көрүөххүн төһөлөөх буолуой. Эрилик Эристиин. Сыалыһар быарыныы (быарын курдук) сымнаа — дьиҥ ис санааҕын биллэрбэккэ, үчүгэй, эйэҕэс киһи буолан кубулун. ☉ Показать себя обходительным, приветливым, приятным, утаивая своё истинное намерение (букв. стать мягким, словно печень налима)
Кубулҕат санаата баһыйан, Сыалыһар быарыныы сымнаата. Тойон-тыын аргыый налыйан Бэрт Хара диэки хаамта. М. Ефимов
[Ганс] кыыһы, кавалер курдук туттан, албыннаан иннин ыларга санаммыта. Кини ол иһин сыалыһар быарын курдук сымнаабыта. Суорун Омоллоон
◊ Сыалыһар быара — сыалыһар балык быара (сахалар үксүн тоҥнуу минньигэһиргэтэн сиир астара). ☉ Печень налима (у якутов считается лакомством)
Аарыма тайах Акымалын силиитэ, Сыалыһар балык Сымнаҕас быара Оһуордаах ойуулаах Остуол атаҕа Уйуоҕунан уурулунна. С. Васильев
Балык миинэ, сымнаҕас тугут этэ, буспут чыыр, сыалыһар быара — ас арааһа адьас ыспыраабынньык тойоҥҥо ананан бэлэмнэммит курдук этэ. С. Курилов (тылб.)
ср. ДТС, др.-якут. йаҕлыҕ ‘жирный’ + монг. шар ‘вол, кладеный бык’

1. харай диэнтэн бэй. туһ. Туох да тиийбэт түҥ ойуурга ампаардаммыт сордоохтор хамсаналларын тухары бэйэлэрин бэйэлэрэ харанан муҥнаналлара. ПНИ АДХ
   Кыһанан туран таҥас сууйабыт, өтүүктүүбүт, үгүс өттүгэр бэйэбитин көрүнэн харана түһэрбитигэр кыра даҕаны бириэмэни булбаппыт. ФВН ТС
   Кини [Пунин] бэйэтин хараммат, чанчарык этэ, баайы-мааныны баардылыы үөрэммит киһи онтон эмиэ атарахсытарым. И. Тургенев (тылб.)
2. Тугу эмэ булан сиэ, аһаа. ☉ Употребить в пищу, съесть что-л. Хара уубун хаарыйаммын, Хаппыт лэппиэскэбин харанаммын, Кылбаҥныы умайбыт Сырдыгым диэки Сыралаһа турдум. С. Зверев
   [Бөрөлөр] Тайаҕы өр сиэбэтэхтэрэ. Ол кэнниттэн аччыктыыр муҥа хат эргийиитигэр, били өлбүт бөрөнү хараммыттара. Р. Кулаковский. Харааран хаалбыт Кур отоннору Хаартан хаһарым. Тоноон ыламмын Тотуохпар диэри Тоҥнуу харанарым. Урсун
3. Тугу эмэ бэйэҕэр туһан, ыл, апчарый. ☉ Использовать что-л. для себя, присвоить, завладеть чем-л.
   Кинилэр бар дьону супту уулаан муспут баайдарын көмүскүүллэр, бэйэлэрин эрэ истэрин хараналлар, иннилэрин көрүнэллэр. Амма Аччыгыйа
   [Сабардам] онон түүлээҕи, таба таҥаһын лаппа хараннаҕа буолуо. Болот Боотур
   Холкуостаахтар этэллэринэн, бэрэссэдээтэл Матаҥныырап уруккуттан бэйэтин харанар, сүрдээх ымсыы киһи үһү. «ХС»
   ♦ Айаххын харан көр айах I
   Айылҕа оҕото айаннаан истэ Айаҕын харанар санаалаах. И. Чаҕылҕан
   Сарсыарда кэлбитэ. Сылайтын-элэйтин Сүрэҕин бүтэйдии сэрэйтэ: «Киһилии тохтоон аһыы да түспэккин… кийиит да көһүннэр бэрт этэ». Ваням онно манныгы кэпсээтэ: «Айахпын харанан сылдьабын». С. Тарасов

1. сыһ.
2. Көнөтүк, биир субурҕатык. ☉ Прямо, прямой линией (выпрямить, разогнуть)
   Быаны көннөрү тарт. — Биричиинэй быһаҕын сулбу тардан таһааран көннөрү тутта. Амма Аччыгыйа
3. Урукку оннугар, чөлүгэр (түһэр — туох эмэ хамсаабыты, сыҕарыйбыты). ☉ На старое место, на прежнее место, по-прежнему (поставить, поправить)
   Киһитэ ачыкытын көннөрү анньынна. М. Доҕордуурап
   Хаалтыһын көннөрү тардынна, Бытыгын туора сотунна. С. Васильев
   [Оҕонньор] эмискэ баҕайы Симон ханньары барбыт атаҕын көннөрү тутан кэбистэ. Л. Попов
4. Уустугурдуута суох, судургутук. ☉ Не осложняя, просто
   — «Биһиги быйыл бултаабыт түүлээхпит», — диэтэҕэ баҕас дуу кини көннөрү... Амма Аччыгыйа
   Демонстрациябытын, биһиги хас да суол гына формалыыбыт, көннөрү хааман испэппит. Дьүөгэ Ааныстыырап
5. Мээнэ, таах. ☉ Просто, просто так
   — Көр, ити Ньукулай Ньукулаайабыс табаарыс үлэни көннөрү ыраахтан көрөн баран ааһа турбат киһи. Амма Аччыгыйа
   — Суох, тахса иликпин [үлэбэр]. Бу үлэбэр көннөрү билсэ сылдьар дьүһүнүм. Н. Лугинов
   — Ээ, дьэ диэ, көннөрү сытан ыллым. А. Сыромятникова
6. Туга да суох, кураанах; илии тутуура суох. ☉ Ни с чем, без ничего; с пустыми руками
   Бу баран бараммыт биһиги көннөрү кэллэхпитинэ, повар Бычков өссө тугу туойуо биллибэт. Т. Сметанин
   Аа-дьуо эрдэттэн чугас соҕус уу тыаһа чолумнуур, сороҕор эрдии оҥочоҕо быраҕыллан лобургуур, оччоҕо дьоннор оргууй аҕай: «бэрсибит быһыылаах», эбэтэр: «көннөрү эбит», — дэһэр саҥалара иһиллэр. С. Руфов
7. Туох да булкааһа суох, бэйэтинэн (сиэ, аһаа). ☉ Так, как есть, без всякой примеси, без дополнительных заправок, приправ (кушать)
   Тар — аһыйбыт үүт туруоруллубута. Тоҥнуу хааһыга кутуллар. Көннөрү сиэххэ эмиэ сөп. И. Данилов
8. даҕ. суолт.
9. Туох да уратыта суох, тугунан да чорбойбот, син атыттар курдук. ☉ Ничем не примечательный, ничем не выделяющийся среди других, обыкновенный, заурядный
   Мин көннөрү богуоҥҥа билиэт булбаккабын, «международнай» диэн аатырар богуоннарыгар сааспар аан маҥнай айанныырым кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Алмаас күндү таас буоларын билбэт киһиэхэ кини көннөрү үрэх тааһын кэриэтэ. Н. Лугинов
10. Уустуга суох, судургу. ☉ Простой, несложный, незамысловатый
    [Эрэспиэсчиктэр] көннөрү сорудахха эрэ баран иһэр дьон курдук, аат харата айгырайгыр айаннатан, аппаны өрө тахсан бара турдулар. Эрилик Эристиин
    Былыр наар көннөрү доруоптары эрэ тутталлара. Ити мээрэйдэр систиэмэлэрин уустугунан быһаарыллар. ВНЯ М-4

I
1.
кыс I диэнтэн хай. аата. [Килиим:] Бэлэмнээбит быһыылаах: сытыы быһаҕынан тоҕута-хайыта кыһыы. Суорун Омоллоон
[Дьэкиим] таптыыр, ылларбыт идэтэ — мастан быһаҕынан тугу эмэ кыһыы. Болот Боотур
Олоппос сирэйэ саамай үлэлээҕэ: хаптаһыны бэлэмнээһин, суолаҕы солооһун, бүө мастары кыһыы. «Кыым»
2. Туох эмэ биилээҕинэн чараас гына быһыллыбыт балай да кытаанах туох эмэ (үксүгэр аһы этиллэр). ☉ Что-л. тонко струганное, строганина (обычно о чем-л. съедобном)
[Даарыйа эмээхсин:] Киһи хамнаһыгар, сир солооһунугар кыһыынан, кутуунан [чэйинэн] биэрэбит. Күндэ
Бастыҥ суортаах балыктан тоҥнуу кыһыы оҥостон сиэһин киэҥник тарҕанна. «Кыым»
△ Оннук быһыллыбыттан биир тооромос. ☉ Кусочек чего-л. струганного, кусок строганины
Болугур оҕонньор биир кыһыыны ылан айаҕар угар, ыстаан сыҥааҕын уҥуоҕа түөрэҥнээн барар. Н. Якутскай
II
кыһый I 2 диэнтэн хай
аата. Балачча барбахтыы түстүбүт, бырдах тулуппата: этим кыһыыта сүрдээх. Н. Тарабукин
III
аат.
1. Тугуҥ эмэ табыллыбатаҕыттан улаханнык хомойуу, кыйыттыы, абаланыы. ☉ Досада, раздражение
Хара көлөһүнүм Халыйа саккыраан Кыайтарбыт-хотторбут Кыһыыбын көрбөттөөр?! П. Ойуунускай
Кыайтарбыт кыһыытынааҕар, саатынааҕарсуутунааҕар даҕаны оҕонньору ночоото ордук долгутара. Күннүк Уурастыырап
[Петя:] Бэрт дьыала буолан баран, кыһыыҥ аастаҕына уостан хаалыаҥ. С. Ефремов
2. саҥа алл. суолт. Туох эмэ табыллыбатаҕыттан улаханнык хомойууну, кыйыттыы-кыйаханыы түмүллүбүтүн көрдөрөр. ☉ Выражает крайнюю степень досады, раздражения по поводу какой-л. неудачи
[Кууһума:] Аны уон биэс сыл бардарбын диибин. Дьэ, кыһыы! Суорун Омоллоон
[Ыналба:] Аны Кэлэн төрүө дуо?! Дьэ, кыһыы. П. Ойуунускай
«Дьэ кыһыы», — диэн олус хомойон ботугураамахтаата. Н. Лугинов
♦ Илии кыһыыта — охсо, алдьата сатааһын. ☉ Нестерпимое желание подраться, побить кого-что-л. (букв. руки чешутся или зудят у кого-л.)
Ким да алдьаппыта биллибэт, бука мэник уолаттар илиилэрин кыһыыта буолуо. «ББ». Тыл кыһыыта — киһини кыынньыыр, кыйахыыр саҥа-иҥэ, тыл-өс. ☉ Слова, речь, задевающие человека, причиняющие человеку боль, язвительность
Аана эмээхсин тылын кыһыытын киниэхэ аалан тахсар. М. Доҕордуурап. Кыатан тылыҥ кыһыытын, Биитэр тылгын быһа ытыр. Доҕордоһуу т.

I
туохт.
1. Наһаа тымныы буолан, көһүйэн хаал, бөҕүөр. ☉ Коченеть от холода, мёрзнуть, зябнуть
Утаакы гыммата, дэлби тириппит оҕо тоҥон уһуктан кэллэ. Суорун Омоллоон
Сайын от үлэтигэр буһарбыт, Кыһын ынах уулатан тоҥорбут. С. Данилов. Кырынаас тоҥон өлөрө кэлэн, утуктаан нуурайан барбыт. Саха фольк.
2. Тымныыттан бөһүй, муус буол. ☉ Превращаться в лёд, замерзать, застывать
Үрэх мууһа саҥа тоҥмута. Суорун Омоллоон
Кыһыныгар сайылык дьиэҕэ тоҥмут үүтү, астаммыт бурдугу уураллар. Амма Аччыгыйа
3. кэпс. Оттуллубакка тымный. ☉ Вымерзать без отопления (напр., о жилом доме)
Төлөпүөн өрө тырылыы түстэ. «Оройкуом уопсайа тоҥон эрэр, хачыгаар суох», — диэтилэр. «ХС»
♦ Суола тоҥмут (сойбут) көр суол
Эргэ тыытын туһунан эттэххэ — ол эмиэ суола тоҥмут этэ. Н. Заболоцкай
◊ Дөйүөрэ тоҥ көр дөйүөр
Күөллэр дөйүөрэ тоҥнулар. Көппөх тоҥор ыйа көр көппөх. Көппөх тоҥор ыйыгар отон амтаннанар. Силиитигэр тиийэ тоҥно көр силии. Бэл кинилэр, эдэр дьон, уҥуохтарын силиитигэр тиийэ ыбылы тоҥнулар дии. Софр. Данилов
ср. др.-тюрк. тоҥ ‘замерзать’, тат. туҥу, уйг. тоҥмак ‘мерзнуть’
II
1. даҕ.
1. Ириэнэҕэ суох, ирбэтэх. ☉ Мёрзлый, мороженый
Үчүгэй да этэ, сэгэрдэр, Тыаттан киирэр тоҥ чохоон. П. Тобуруокап
Күн киириитэ Тоҥ чалбахха толбон түспүт. С. Данилов
Тымныыны тулуйан кэлбиккин Тоҥ буору тоҕута силэйэн. И. Артамонов
2. кэпс. Сылыйа илик, тымныы. ☉ Плохо отапливаемый, прохладный, холодный
Куруутун тоҥ тордоххо олоруоҥ, тымныы аһы аһыаҥ. Суорун Омоллоон
Тоҥ чуулаан долбууругар ууран кэбистэ. Амма Аччыгыйа
3. кэпс. Сахалыы билбэт, саха быһыытыгар-майгытыгар үөрэнэ илик. ☉ Не владеющий якутским языком, не знающий якутских обычаев, уклада жизни
[Күлүк Өлөксөй:] Тоҥ күтүр эбит. А. Софронов
«Ээ, тоҥ киһи кэлбит буоллаҕа диэбитим, хата, сахалыы бэрт үчүгэйдик билэр эбиккин дуу!» — Мэтээллээх киһи үөрбүтэ. Н. Якутскай
«Ыстапааһа, эһиэхэ биэлсэр аҕаллым. Эдэркээн баҕайы нуучча уола. Тоҥ», — диэтэ Дьаакып. Айталын
4. фольк. Туохтан да сынтайбат, өһүллүбэт хабараан күүстээх. ☉ Очень сильный, мощный
[Борохуот аал] Тоҥ күөнүнэн Дохсун сүүрүгү Тоҕо анньан, Тохтообокко дьулугурайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Борохуот тоҥ күөнүнэн сүүрүгү өрө үтүрүйэн дьулурутан иһэр эбит. Амма Аччыгыйа
5. көсп. Эйэҕэһэ суох, үтүөнү санаабат. ☉ Недоброжелательный, холодный
Таня тоҥ харахтара күн уотугар чаҕылыһан, хайдах эрэ сүтэн ыллылар. Н. Заболоцкай
Таптаабат тоҥ кымньыы тылларыҥ Кыйдаата дьолум уот чыычааҕын. Айталын
Сопхуос парткомун сэкэрэтээрэ чыҥха атын, дьоҥҥо тоҥ сыһыаннаах салайааччы. «ХС»
2. аат суолт.
1. Тымныы, ирбэтэх туох эмэ. ☉ Что-л. замороженное, холодное
Төһөҕө даҕаны, тымныыга тоҥу, куйааска итиини аһыыр куолу. И. Федосеев
2
ирбэт тоҥ диэн курдук (көр ир I). Үс тилик-малык уолаттар Буору хаһан бурҕайаллар, Тоҥҥо тиийэн хойгуо чыҥыргыыр. П. Тобуруокап
Баҕар, тоҥ баар буолан, сибэккилээхпит буолуо. С. Тарасов
Томороон силискинэн тоҥугар тиийэ Тирэммитиҥ баҕас кытаанаҕын! Баал Хабырыыс
3. кэпс. Дьыл тымныы кэмэ, кыһын. ☉ Холодное время года, зима
Маһы тоҥҥо төбө өттүттэн саҕалаан хайыталлара. АЭ ӨӨКХ
4. Тоҥнуу сиэнэр балык (хол., бил, туут, хатыыс, чыыр, уомул). ☉ Некоторые сорта рыбы, которые употребляют в пищу в сыром мороженом виде, строгая стружкой, строганина
Тоҥтон уурайбыттарыгар Логлойо хончоҕор миискэни Ньургун Николаевич иннигэр аҕалан уурар. Г. Угаров
Саатар биирдэ эмэ тоҥ кыһан аҕалбат буоллахтара. «ХС»
Таһыттан тоҥно уонна быарда киллэр. А. Кривошапкина (тылб.)
♦ Тоҥ иҥиирдээх көр иҥиир
«Тоҥ иҥиирдээх дьон таһыахтара», — Ньаҕай бүтэн сүгэтин төҥүргэскэ саайда. Ф. Постников
Бэрэссэдээтэлиҥ эйиэхэ, тоҥ иҥиирдээх киһиэхэ, анаан-минээн хотуур ыыппыта. «Чолбон»
Тоҥ иҥиирдээхтэр хапсаҕайдаһан халбарытыстылар. «Кыым». Тоҥ киһи — тоҥкуруун майгылаах, улаатымсык киһи. ☉ Неприветливый, высокомерный, гордый человек
Таах даҕаны тот аччыктыах, доруобай ынчыктыах айыланан, тоҥ киһи. Э. Соколов. Тоҥ күөс быстыҥа — 1) көр быстыҥа. Тоҥ күөс быстыҥынан эргиллиэм; 2) олус өр, олус уһуннук. ☉ соотв. битый час
[Тайҕа оҕонньор кэрэх тиити] тоҥ күөс быстыҥа кэрпитин кэннэ, дьэ хаачыгыраата. И. Гоголев
Уордаахап дьоҕойон тоҥ күөс быстыҥа көһүтэр. Софр. Данилов. Тоҥ маһы тосту тардар — күүстээх-уохтаах, доруобай (киһи). ☉ Здоровый, сильный, в расцвете сил
Бу күөгэйэр күннэригэр сылдьар, тоҥ маһы тосту тардар дьон, кыбыстыах иһин, сүүс биэстии үлэ күннээхтэр! В. Протодьяконов
Киһи күлүөх, бачча тоҥ маһы тосту тардар доруобай киһи кэтэһэн хороллон олоруом үһү дуо? «Кыым». Тоҥ нуучча кэпс. — сахалыы олох билбэт, өйдөөбөт нуучча киһитэ. ☉ Русский, совершенно не владеющий якутским языком (букв. мороженый русский)
Оҕо хаһан да харахтаан көрбөтөх тоҥ нууччатыгар сыстыбыт. Суорун Омоллоон
Икки тоҥ нуучча лоһугураһан киирбиттэрин кулуба ойоҕо …… сонургуу көрдө. Болот Боотур
Тоҥ нуучча оҕолоро хата уу сахалыы саҥарар буолбуттара. «ХС»
Тоҥор-ириэнэҕэр тиий (тириэрт) көр ириэнэх. [Витя] сонургуу санаабытын сиһилии ыйыталаспакка, тоҥор-ириэнэҕэр тириэрпэккэ хаалбат. Н. Заболоцкай
Тоҥ (тор) суолун тордоо, ир (ириэнэх) суолун ирдээ көр ир II. Тоҥ суолун тордуур күнүм, Ир суолун ирдиир күнүм Күөн түөспэр Күөйдэҕэ буолуо. П. Ойуунускай
Аата биллибэт алдьархайы Тоҥ суолун тордооҥҥут, Ириэнэх суолун ирдээҥҥит Тибии буолан тибилийиҥ. С. Зверев
Тоҥтон толлубат <ириэнэхтэн иҥнибэт> көр иҥин. Кини тоҥтон толлубат Уоттаах төлөн сүрэхтээх. И. Эртюков
◊ Ирбэт тоҥ көр ир I
Киэҥ Өлүөнэ хотун Ирбэт тоҥ буорун Илгэнэн тыыннаан, Эн күнүҥ тыгар. Күннүк Уурастыырап
Билигин хайыы-сах ирбэт тоҥ уорҕалаах Сахам сирин үрдүнэн көтөн истэхпит буолуо. Н. Лугинов
Хайа боруодаларын үгүс сыллаах ирбэт тоҥ араҥалара олус бөҕө уонна ууну аһарбат. САИ ССРС ФГ
Сылгы тоҥ быара көр сылгы. Саха биир таптаан сиир аһылыгынан сылгы тоҥ быара буолар. Дьиэ к. Тоҥ балык көр балык. Манна эт, арыы, тоҥ балык булууһу толору симиллэн сытара. Н. Якутскай
Таһырдьаттан титирээн киирээт, тоҥ балыгы сиэ, итии чэйдэ ис — тоҥмутуҥ, сылааҥ тута ааһар. Н. Габышев
Тоҥ былыттар көр былыт. Тоҥ, көһүүн былыттарга ый толбоно тохтор. Баал Хабырыыс. Тоҥ көмүс — туох да булкааһа суох ыраас үрүҥ көмүс. ☉ Чистое серебро
Тоҥ көмүһү уулларан куппуттуу, үллэр үс үөһэ, үрүлүйэ тохтон, көҥүлүнэн сүүрүгүрэн түһэр эбээт Өлүөнэ өрүһүм. Суорун Омоллоон. Тоҥ күөрчэх — кыра-кыра гына тоҥоруллубут, тоҥнуу сиэнэр күөрчэх. ☉ Взбитые мутовкой (ытык) и затем замороженные сливки, замороженный күөрчэх
Киниэхэ доҕотторо, биир эмэ аймаҕа итии ас, отон, тоҥ күөрчэх аҕалаллара. Н. Габышев
М.Н. Артамонова маастардаах биригээдэ оҥорбут кымыһа, суората, тоҥ күөрчэҕэ үрдүк бааллары ыллылар. «Кыым». Тоҥ күүс — туруору күүс, быччыҥ күүһэ. ☉ Физическая, мышечная сила
Мас хайытыыта омос көрдөххө олус судургу, аҥаардас тоҥ күүһү эрэйэр үлэ курдук. АЭ ӨӨКК. Тоҥ омурҕан — тоҥ күөс быстыҥа 2 диэн курдук (көр быстыҥа). Тоҥ омурҕан тухары туран тахсыаххын баҕардыаҥ? И. Данилов
Биир тоҥ омурҕан сыппыппыт кэннэ, таһааран устуруойдаттылар. В. Яковлев. Тоҥ үүт — иһиккэ кутан тоҥоруллубут үүт. ☉ Молоко, замороженное в посуде. Ийэм тоҥ үүт ыыппыт
□ Кыра-кыралаан мас көтөрө, балык, тоҥ үүт эмиэ булулунна. И. Никифоров
Сүүс киилэлээх тоҥ үүтү Чочур Мырааҥҥа ирбэт тоҥҥо харайыахтара. «Кыым». Тоҥ хаһаа — син биир таһырдьа курдук олус тымныы. ☉ Холодно, как на улице (напр., о помещении)
Дьиэлэрэ тоҥ хаһаа буолбут. Р. Кулаковскай
Киирээт, тумнаста сыстым, оптуобуспут иһэ тоҥ хаһаа эбит. «Кыым». Тоҥ эт — тоҥнуу сиэнэр сылгы, убаһа этэ. ☉ Конина, жеребятина, употребляемые в сыром и замороженном виде
Тоҥ эти харса суох сиэтэ. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. тоҥ, тат. туҥ, уйг. тоҥ ‘мёрзлый’
III
тыаһы үт. т. Көҥдөй туохха эмэ охсуллан дуорааннанан иһиллэр тыас. ☉ Подражание гулкому звуку, возникающему от удара по полому предмету. Барабааны тоҥ-тоҥ оҕустулар
□ Удаҕан дүҥүрүн «тоҥ-тоҥ-тоҥ» тоҥсуйда. ПЭК СЯЯ
ср. др.-тюрк. тоҥ ‘грохот’, туркм. тоҥк ‘звукоподражание ружейному выстрелу или глухому удару’