ньалҕарый диэнтэн хай
аата. Арыыга уган ылбыт курдук ньалҕарыйыы. Амма Аччыгыйа
Тоҥуу-хатыы, буһуу-ньалҕарыйыы — киниэхэ. «ХС»

аат. Хоргуйуу, сутааһын; аһыыртан аккаастаныы. ☉ Голодание; голодовка
Хаайыылаахтар Киренскэй куораттан хаары-сииги аннынан сатыы Иркутскайга айаннаабыттара, быстарыы-аччыктааһын ыар эрэйин көрбүттэрэ. П. Филиппов
Үгүс үтүө доҕоттору сүтэрии хомолтотун, аччыктааһын, тоҥуу-хатыы, сыра-сылба быстыыта диэн тугун бэйэтин этинэн-хаанынан үчүгэйдик билбитэ. С. Никифоров
Сэбиэскэй табаарыстар бырачыастааһын бэлиэтигэр аччыктааһыны биллэрбиттэрэ. «Кыым»

аат., харыс. т. Күндү түүлээх кыыл (ахсаанын ааҕарга тут-лар). ☉ Пушной зверь (употр. при счёте)
Биэс тыһыынча тумустаах тириитэ — элбэх эрэйинэн, үгүс тоҥуунан-хатыынан бултаммыт, хара көлөһүн хардата буолар. Н. Якутскай
Мэхээчээн …… күнүгэр уон биэстии, сүүрбэлии тумустааҕы илибирэччи иилинэн кэлитэлээн, оҕонньор хайҕабылын ылар буолан истэ. В. Протодьяконов
Кини куобахха ииппит таҥыыларыттан алта сүүсчэкэ тумустааҕы араарда. «Кыым»

туохт.
1. Тугунан эрэ бис, оҕунуохтаа, кыратык сот (хол., арыынан). ☉ Смачивать, смазывать, увлажнять (слегка)
Аҕата тоҥон хаалбыт кэрэмэс саһылы иннин диэки анньан, дьиэҕэ киллэрбитэ. Ийэтэ хап-сабар саһыл муннун арыынан аҕаабыта. И. Федосеев
Бөкчөйбүт сиспитин Баай-тойот кымньыынан тарыыра, Сарыҥҥа быа быһа киирбитин Баастара хаанынан аҕыыра. Эллэй
[Киис Бэргэн:] Мин аҕам аҥааттан иһэрин анаараат, Тоҕо эн толбонноох ньууруҥ, Сылаас субайынан аҕаабыт эмэгэт курдук, Баланыйан хаалла? И. Гоголев
2. Тугу эрэ тугунан (туохха) эмэ аал (хол., ыраастаары, ыарыыны уҕарыта); сотон аалан иҥэр. ☉ Тереть чем-л. (напр., для очистки); втирать
«Ноко! Дьэ эрэ, сэрэнэн-сэрбэнэн тур эрэ, мин киһи илиим дьолуотун көр эрэ!» — диэн баран, сирэйин үс төгүл буорга аҕаата. Ньургун Боотур
Тоҥоммун-хатаммын, Ардыгар, ыксыыбын, — Иэдэспин тарбахпын Хаарынан аҕыыбын... Күннүк Уурастыырап
Үтүмэн үйэлэргэ үрүҥ күн итиитин Аарыма бу хайаларга аҕаан иҥэрбит. М. Ефимов
3. көсп. Ханнык эрэ сабыдыалы оҥор. ☉ Оказывать какое-л. воздействие, влиять каким-л. образом
[Быһый Былатыан — Аргыстайга:] Хайа, киһи эрэйин, киһи көлөһүнүн сиргэ-буорга тэпсэр буоллаххына, атынынан аҕаарай, сүөһүҥ-аһыҥ төлкөтө төннөөрөй. И. Никифоров
♦ Кураанах маска хаан аҕыыр — буруйа суох киһини сымыйанан була сатаан буруйдуур. ☉ Возводить поклеп, напраслину на кого-л. [Баһылай:] Чэ, ол курдук кураанах маска хаан аҕыы сылдьааччылар, холобур, эн биһикки билигин үчүгэйдиибит, ону эйиэхэ баран мин туспунан араастаан холуннарыах тустаахтар, ол оннугар эйигин миэхэ кэпсиэхтэрэ
Ол курдук төттөрү-таары хобулаан, дьиэ-дьиэҕэ киирбэт гына оҥороллор. А. Софронов. Сүүһүн көлөһүнүн уллуҥаҕар (тобугар), уллуҥаҕын (тобугун) көлөһүнүн сүүһүгэр аҕаан — улаханнык, уһуннук илистиэр диэри эрэйдэнэн (тугу эмэ ситис). ☉ После долгих, мучительных, изнурительных трудов (добиваться чего-л. — букв. потом со лба обмазывая ступню, потом со ступни обмазывая лоб)
Үс ини-бии бэйэлэрин бэйэлэрэ кыанан, сүүстэрин көлөһүнүн уллуҥахтарыгар, уллуҥахтарын көлөһүнүн сүүстэригэр аҕаан ыал буолан, буруо таһааран, сэниэ дьон аатыран олорбуттар. А. Бэрияк
Сүүһүм көлөһүнүн уллуҥахпар аҕаан, уллуҥаҕым көлөһүнүн сүүспэр аҕаан, бачча киһи-хара гынным буолбаат. В. Протодьяконов
[Баһылай:] Баайым-үбүм, сүүһүм көлөһүнүн тобукпар аҕаан, тобугум көлөһүнүн сүүспэр аҕаан муҥнана-муҥнана муспутум кэннибэр хаалара кэллэ, оо, үлүгэр эбит... А. Софронов. Сыанан (сыананарыынан) аҕаабат — көннөрү судургу буолбатах, киһи илистэр, эрэйдэнэр суола. ☉ Дело это нелегкое, помучаешься (букв. это жиром не смажет)
Бадарааннаах суолга матасыыкылы кытта эрийсэр сыанан аҕаабат. П. Егоров
Түөрт уон биирис сылтан ыла кыһын аайы окуопаҕа тоҥуу-хатыы сыанан аҕаабат. «ХС»
Кыһалҕа киһини сыанан-арыынан аҕаабыта биллибэт. Н. Заболоцкай
Кыһын тимир иҥэһэҕэ, тымныы ыҥыырга сиксиллии да эр бэрдин сыанан аҕаабат. С. Федотов

дьырай диэнтэн көстө түһүү. Погоннардаах, сайыҥҥылыы үрүҥ киитэл таҥастаах, …… үрдүк уҥуохтаах байыаннай киһи дьырас гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Кэллэҕим сарсыҥҥы сарсыардатыгар гостиницам хоһугар Д. Тарва дьырас гына түспүтэ. И. Федосеев. Тоҥмут-хаппыт Крылов өрө эппэҥнээбитинэн хамыһаар иннигэр дьырас гына түстэ. В. Николаев (тылб.)

мотооччох курдук — кыра, олус соноон көстөр быһыылаах (киһини, сүөһүнү этэргэ). ☉ Маленький ростом, но широкий в обхвате. Та ба манаан Түүнү быһа тоҥор-хатар. Мотооччох курдук э т и р г э н у о л. Ыҥырар ыл. Үрэх баһа сирдэргэ үөскүүр сылгы кыра, кылгас, мотооччох курдук, дьоҕус ыйааһыннаах буолар. АНП ССХТ. Тэҥн. мотоҕоно

сыһ.
1. Биир кэм түргэнник, доргуччу добдуйан (тыас, саҥа туһунан). ☉ Однообразно, быстро, безостановочно, громко, скороговоркой (говорить, раздаваться)
[Бадаайап] Күһүгүрэччи күлэр, добдугураччы саҥарар. Адьас өрөгөйдөөн олорор. Л. Попов
[Кыыстара] оройуон да, өрөспүүбүлүкэ да хаһыаттарын сонунун киэһэ аайы добдугураччы ааҕан биэрэр идэлэннэ. С. Федотов
Самсон Кустуурап халҕаны күүскэ тардыалыы-тардыалыы, эмиэ добдугураччы тоҥсуйда. Н. Габышев
2. Добдугурас буола, ыбылы күүскэ (тоҥ, хат). ☉ Сильно, как камень (промерзнуть, заморозиться)
Сир добдугураччы тоҥмут этэ. Н. Якутскай
Быйыл күһүн дьогдьооттоон сир харанан добдугураччы тоҥмута. «Чолбон»

сыһ. Астына, дуоһуйа (хол., кэпсэт, аһаа, үлэлээ, ырыт). ☉ Всласть, вдоволь (наговориться, поесть, поработать и т. п.)
Маладьыастарыҥ атыҥырыы көрсүбэтилэр, ытыс үөһэ түһэрэн күндүлээтилэр-маанылаатылар, ирэ-хоро хаадьылаһан, иллэҥ кэммин биллэрбэккэ аһардым. Р. Баҕатаайыскай
Мин үс сылы быһа кыыһы кытта биирдэ да ирэ-хоро кэпсэппэккэ, сүрдээҕин туоххаһыйан иһэрим. Г. Колесов
Бачча үлэлээн, тоҥон-хатан баран, дьиэҕэ киирэн, ирэ-хоро аһаан бар. ПДИ КК
Бастаан манна үлэҕэ киирэригэр уһанар дьиэтэ бэрт аҕыйах сэптээх-сэбиргэллээх этэ. Онон санаа хоту ирэ-хоро үлэлииригэр кыах суох. «Кыым»

аат.
1. Улахан төгүрүк эбэтэр ньолбоҕор быһыылаах ас аҕалар тэриэлкэ. ☉ Блюдо (предмет посуды). Улахан бүлүүдэ. Таас бүлүүдэ. Үрүҥ көмүс бүлүүдэ
□ Бүлүүдэни толору кыһыллыбыт тоҥ хатыыһы көхтөөхтүк саҥа аллайа көрүстүлэр. Н. Габышев
Кини бүлүүдэҕэ өрөһөлүү ууруллубут сыалаах эти охсон кэбиспитэ. М. Доҕордуурап
2. Биир аһылыкка бэриллэр ас көрүҥэ. ☉ Блюдо (кушанье). Маҥнайгы бүлүүдэ. Иккис бүлүүдэ. Үс бүлүүдэлээх эбиэт
□ Саарбах киһини олус минньигэс бүлүүдэлэринэн күндүлээбиккититтэн кэһэйэргит буолуо. Софр. Данилов
Укуруобу тупсарыы быһыытынан салааакка, мииҥҥэ, тэллэйгэ, эккэ, балык бүлүүдэҕэ хатаран да сибиэһэйдик да эбэллэр. ФНС ОАҮүС
Чесногу оҕурсу уонна помидор тууһааһыныгар, араас эт-балык, оҕуруот аһыттан оҥоһуллар бүлүүдэлэри тупсарыыга киэҥник тутталлар. ФНС ОС

I
туохт. Ситэн туораахтаах буол, туораах үүнэн таҕыс (үүнээйи туһунан этэргэ). ☉ Созревать, наливаться (о семенах, зёрнах некоторых растений)
Томороон лоҥкур тиит Тоҥон-хатан турбут бэйэтэ Толуу лоһуор туораахтанна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Початок толору туораахтанарын ситиһэр сыалтан искусственнай эбии куоппаһырдыыны тутталлар. ХКА
Кукурузаны сиилэскэ угарга …… хайыы-үйэ үчүгэйдик туораахтаммытын кэннэ, ол гынан баран туорааҕа сымнаҕас эрдэҕинэ хомуйуллуохтаах. САС
II
дьүһ. туохт. Элбэх буолан, туораах бытарыйарын курдук, оонньуу-көрүлүү, сүүрэкэлии сырыт (кыра оҕолор, көтөрдөр, кыыллар тустарынан). ☉ Резвиться, бегать, словно рассыпавшиеся зёрна (о маленьких детях, птичках, зверёнышах)
Саас буолан, оттоох күрүөҕэ чооруос бөҕө туораахтанна. Э. Соколов
Түөрт эмдэйсэмдэй, бытырыыс курдук оҕолор тула өттүбэр туораахтаналлар. Күрүлгэн. Анал миэстэҕэ отут биир сибиинньэ оҕолоро туораахтана оонньууллар. «Саха с.»