даҕ. Тохтуу-тохтуу бүтэҥитик күүскэ сааллар. ☉ Гулко плещущий
Күөх күндүл урсуҥҥун, күллүргэс долгуҥҥун Олус таптаан сүрэхпэр хатаатым. Баал Хабырыыс
Хара муораҕа Дьогдьойон, Тумуллаан киирэн тураҕын, Күллүргэс Күүстээх долгун охсуутун уйаҕын. С. Васильев

аат. Сыһыыга тумуллаан, тумустаан киирбит тыалаах мыраан (хайалаах сиргэ). ☉ Небольшой лесной мыс (обычно в гористой местности)
Хас сир-уот, хас үрэх, улуу тумуһахтар, таас дьааҥылар, аартыктар — бары иччилээхтэр. Саха фольк. Балыксыттар икки тумуһахха, онно баар үүтээннэргэ тохтоору араҕыстылар. КДМ ОККО
Бу тумуһахха хаптаҕас үүннэҕинэ дьиикэйдик да үүнэр буолар эбит. «Чолбон»
ср. каракалп. тумсык ‘мыс’

даҕ. Үтэн, тумуллаан киирбит (хол., хайа). ☉ Выступающий мысом, выдающийся клином
Сир ийэ араас аппалардаах, үрдүк эҥэ хайалардаах. И. Гоголев
Уйбаан биир сыһыы хоту эҥэтигэр тиийэн баран: «Чугаһаатыбыт», — диэтэ. Н. Түгүнүүрэп
Аҕата, ийэтэ мутугунан быраҕар муҥур үйэлэрин субу субурҕа систэргэ, эҥэ хайаларга атаарбыт дьон. ВВ ЫСЫ
ср. эвенк. инга, энга ‘речная коса, песчаная отмель’

туохт.
1. Киһиэхэ үөрэн, сыһын, киһини атыҥыраабат буол (үксүн дьиэ сүөһүтүн туһунан). ☉ Привыкать к человеку, не бояться человека (о домашних животных)
Субан сүөһү, хайы-үйэ иччитийэн, дьиэ, түптэ аттыттан арахпат буолла. Н. Заболоцкай
Сылгылар да, маҥнай утаа саҥа сылгыһыты атыҥырыах курдук туттан иһэннэр, аны уйуһуйбат, көрсүөтүк көрсөр буолбуттара, иччитийэн барбыттара. И. Федосеев
Устунан көтөрө киниэхэ убанан, иччитийэн барбыта. Куттаммакка утары көрөн дьэрэлитэрэ. М. Попов
2. Туох эрэ биллибэт күүстээх, иччилээх курдук буол; ынырыктыйан, суоһуран көһүн. ☉ Быть населенным, кишеть духами (о чем-л.); казаться угрожающетаинственным, страшным
Оок-сиэ, хоргус киһи көрүөн кырдьык даҕаны суоһар хартыыната этэ... Хараҥа барык түүн аан дойду иччитийбит, илэтийбит курдук буолан, эргиччи барыҥныырга, сарбаҥныырга дылы буолара. П. Ойуунускай
Онон-манан тумуллуу үүммүт одор-додор тиит мастар иччитийэн, бэриһэн, куугунаһа-хааҕынаһа боруор хараҥаҕа күлүгүрэн тураллара көрүөххэ тоҕо баҕас куһаҕанай?! Бэс Дьарааһын
3. Үөскэхтэн, үөскэхтээх буол (сымыыт туһунан). ☉ Иметь зародыш (о яйце)
Иччитийэн эрэр сымыыты тото сиэн абыранан, айаннарыгар турдулар. Амма Аччыгыйа
Сымыыт сыыйа иччитийэн Итии тыыннаммыта, Ириэнэх эттэммитэ! Суорун Омоллоон

туохт.
1. Туохха эмэ тумуста оҥор. ☉ Приделывать к чему-л. переднюю выступающую часть, нос, клюв. Оҕолор оҥоһуу бөтүүктэрин кыһыл кумааҕынан тумустаабыттар
2. Быган, тумуллаан киир (хол., тыа, арыы туһунан). ☉ Выступать, выдаваться мысом (напр., о лесе, полуострове)
Иннигэр муораҕа тумустаан киирбит үрдүк очуос таас көһүннэ. Н. Якутскай
Биһиги тумустаан турар чараас тыаҕа киирдибит. А. Бэрияк
Биир сайыҥҥы үтүө күн Михаил тумустаан киирбит өрүс кытылыгар …… отун мунньа, бугуллуу сылдьыбыт. ЖЕ ИОК
3. байыан. Сэриигэ, кыргыһыыга сүрүн аармыйа иннигэр сырыт. ☉ Находиться впереди главных сил, быть в авангарде (в бою)
Ити пуолка кимэн киириитин маҥнайгы батальон тумустуохтаах. Н. Якутскай
Кинилэр үһүө буолан күрүөлэр быыстарынан тумустаан киирэн иһэллэрэ. М. Доҕордуурап
Өстөөхтөр Демянскай тоҕойу ылан сытар буоланнар, инники тумустаан киирэн сытар биһиги чаастарбытыгар ас-үөл быста-быста тиэрдиллэрэ. ССС
4. көсп. Кими, тугу эмэ ордук чорботон бэлиэтээ. ☉ Особо выделять когочто-л., обращая на него внимание
Оҕолортон ордук тумустаан ыалдьыттары кытта кини [Баһылай Кэдээкин] кэпсэтэр. Амма Аччыгыйа
Ааспыт мунньахтарга, тумустаан туран, ити икки киһи Дьара хочотун сир оҥостор туһата суоҕун дакаастыыллара. Н. Якутскай
[Оҕо сааһым доҕотторо] Тугу эрэ ордук тумустаан үҥэр таҥара гыналлар? М. Ефимов

туохт.
1. Туох эмэ бэрээдэгин ыһан кэбис, үрэй (кими, тугу эмэ көрдөөн). ☉ Разбрасывать что-л., устраивать беспорядок (в поисках когочего-л.)
Кыһалҕа [киһи аата], саа бүөтэ буолар тэрэпиискэ көрдөөн, ону-маны сүргэйдэ. И. Гоголев
Застава начаалынньыга кэлэн Захарийдаахха дьиэлэрин сүргэйбитэ да, кинини [үспүйүөнү] булбатаҕа. Н. Якутскай
Учуутал дьиэтин сүргэйэн кэбиһэллэр да, Уоһугу булбаттар. «ХС»
2. Тугу эмэ ыһан алдьатан суох оҥор. ☉ Разрушать, уничтожать что-л. Оҕолор тураах уйатын сүргэйэн улаханнык мөҕүлүннүлэр. «ХС»
3. Тугу эмэ көрдөөн сири тоҕута хас. ☉ Рыть, вскапывать землю в поисках чего-л.
Өскөтө, бу үллэн турар таас хаба ортотугар кыһыл көмүс баар диэни иһиттэллэр, биллэллэр [дьоннор] бу хайаны хаспытынан, сүргэйбитинэн барыа этилэр. Н. Якутскай
Дьон [былыр] …… маһынан уонна таас сүгэнэн киһи сиир силистэрин түөрэллэрэ, үөнкөйүүр ыаматын хаһан таһаараллара, кыра кыыллар хорооннорун сүргэйэллэрэ. КФП БАаДИ
Бу үрэх салааларын барыларын да сүргэйэн туран көмүһү булуохпут дии саныыбын. ЕВН КТ
4. Суоһурҕанан, муоскунан туйаххынан сири хаһан эбэтэр охсуолаан тугу эмэ ыс (сүөһүнү этэргэ). ☉ Устрашающе бить копытом, рыть рогами землю (о скоте)
Хара оҕус сири сүргэйэн иһэр үһү (тааб.: суха). Сүөһү тоҕута сүргэйэн, тэпсэн оһоҕо холумтанныын мэлийэ сыспыт. В. Протодьяконов
Сүөһүлэр кэбиһиилээх оту сүргэйэллэр. «ХС»
◊ Өрө сүргэй — туох эмэ анныттан тахсаары, үөһэ баар барыта ыһыллыар диэри аллараттан күүскэ өрө ас. ☉ Выбираясь из-под чего-л., сильным движением раздвинуть то, что находится сверху
Аттыбар сержаным эмиэ буору өрө сүргэйэн тураары үнүөхтүү сатыыр. Н. Кондаков. Тоҕо сүргэй — тугу эмэ күүскэ туора-маары ыһан кэбис. ☉ Раскидать, разметать что-л. с большой силой в разные стороны
Арай, хоруу устун мөлбөһүйэн испит уу, …… били тумуллаан турар тоҕойу кэннинэн тоҕо сүргэйэн кэбиһэр да, үрэх аналлаах сүнньүгэр көтөн түһэр. Амма Аччыгыйа
Үөһээҥҥи маллары барыларын тоҕо сүргэйэн туран, кини чымадаанын уонна утуйар таҥаһын сулбурута тардыталаан ылбыта. Н. Якутскай
Кини [лейтенант] эппит сирин диэки барбахтаат, снаряд тоҕо сүргэйтээбит хаспахтарын таһыгар буускабыт атахтарын бөҕөргөттүбүт. Н. Кондаков. Түөрэ сүргэй — 1) түгэҕэр тиийэ тиэрэ эргитэн таһаар, ыһан кэбис (туох эмэ күүһүн туһунан). ☉ Переворачивать что-л. вверх дном (о какой-л. разрушительной силе)
Биэс сыллааҕыта улахан уу кэлэн тротуары барытын түөрэ сүргэйбитэ. Болот Боотур
Позициябыт бүүс-бүтүннүү, аан-талҕа буолан, түөрэ сүргэйиллибит. Н. Кондаков; 2) кими, тугу эмэ көрдөөн чүүччэй, дьэҥдьий. ☉ Устраивать беспорядок в поисках чего-л., обыскивать
Чох начаалынньыга докумуон бөҕөнү түөрэ сүргэйэн, бэркэ эрэйдэнэн туран, кырдьыгын арыычча дакаастаан, үөрэр-көтөр. Амма Аччыгыйа
Айгыраабыт-сайгыраабыт буолан баран, улахан киэҥ дьиэ иһин түөрэ сүргэйбиппит. Н. Якутскай
Тиийэн кини бүтүн куорпуһу түөрэ сүргэйбитэ, холорук курдук чүүччэйбитэ. Н. Заболоцкай
Ыыран Ыстапаан дьиэтин иһин түөрэ сүргэйдэ, бэл, иннэҕэ дылы, муоста быыһын испиискэ уотунан сырдатан, оччойо-оччойо көрдө. П. Аввакумов. Үлтү сүргэй — тугу да ордорбокко барытын ыһан кэбис (тугу эмэ көрдөөн). ☉ В поисках чего-л. перевернуть всё вверх дном, перетрясти всё до основания
Учуутал дьиэтин дьэгдьийэн үлтү сүргэйэн кэбиһэллэр да, Уоһугу булбаттар. Н. Якутскай
Сиэх-аһыах курдук туттан дьэ дьон! Дьиэбитин дьэҥдьийэн, үлтү сүргэйдилэр, өрө-таҥнары ытыйдылар. И. Федосеев
ср. бур. сүргэ ‘разваливать, разрушать; расстраивать, срывать, портить’, монг. шүргэх ‘касаться чего-л., задевать что-л.’

I
аат.
1. Айах көҥдөйүн үөһээ өттүн этэ. ☉ Нёбо
Сотору кини таҥалайа аҕылыырыттан хардырҕас тыастанна. Т. Сметанин
Сүөһү таҥалайын сиэтэххэ, кэлин таҥалайыҥ иһэр. «Чолбон»
Таҥалай илин өттө кытаанах өҥүргэс, оттон кэлин өттө сымнаҕас буолар. КИИ ОЧСҮөГ
2
таҥалай ойуу диэн курдук. Оһуордаах, таҥалай симэхтээх таҥастара хаамтахтарын, күөгэччи ойдохторун ахсын ордук киэркэйэн, ойуута-оһуора тупсан иһэргэ дылы. Софр. Данилов
Таҥалай тигиилээх туос тууйас, Ленаны таҥнары устан сыый! Таптаабыт дойдуттан туруу ас Эн искэр баранна, бырастыый! Дьуон Дьаҥылы
Унтуу билэтин оҥорууга …… айа ырбата, таҥалай, иилэҕэс ойуулары туттуохха сөп. АЕЕ ӨҮОБ
3. эргэр. Үксүгэр түүлээхтэн тигиллибит, тоһуттаҕас сурааһын оһуордаах, саха дьахтара былыр мааныга кэтэр тас таҥаһа. ☉ Старинная верхняя нарядная одежда якутской женщины, сшитая в основном из мехов с узором в виде зигзага. Былыр саха баай дьахталлара ыҥырыыга, урууга таҥалай кэтэн бараллара
4. көсп. Туох эмэ (хол., тибии, хаар, хайа) кэрдиис-кэрдиис буолбут сирэ. ☉ Ступенчатый вид чего-л. (напр., снежного покрова, горы)
Хаар ытылҕана урукку тыал кэнниттэн тахсыбыт эргэ суолу-ииһи барытын саба тарыйан баран, хаарга эмиэ саҥа таҥалайы таһаарда. Н. Лугинов
Кинилэр иккиэн Илин Таас орто таҥалайыгар тахсан олорбуттара. С. Дадаскинов
Туундара хаар таҥалайдарын Тэхтирдэригэр охсуллар наарта. В. Миронов
♦ Хобуоччу хобордоох, сарыы таҥалай сөбүлээб. — хобу-сиби тарҕатарын сөбүлүүр киһи, хобу-сиби таһааччы. ☉ Любитель наушничать, ябедничать, сплетник (букв. сковорода-ябеда, замшевое нёбо)
[Манчаары:] Сахалар барылара хобуоччу хобордоох, сарыы таҥалай буолбатахтар! И. Гоголев
◊ Кэдьигэ таҥалай эргэр. — баай ыал кыыһа сүктэригэр кэтэр чараас үрүҥ көмүс быластыыҥкалардаах, оҕуруо симэхтэрдээх, сиэдэрэй ойуулаах сиэх быһаҕас сон. ☉ Кафтан невесты, богато украшенный серебряными пластинками и бисером, который надевается при выезде из родительского дома к жениху
[А.Е. Слепцов:] Тойонум кубаны өлөрөн баран: «Төйүҥүнү бултаатым, кэдьигэ таҥалайгын кэт», — диэн ыһыытыыр үһү. Ол аата кийииттээтэхтэрин аата үһү. Багдарыын Сүлбэ. Сарыы таҥалай — сарыыттан тигиллибит таҥалай ойуулаах тас таҥас. ☉ Ровдужное платье с узором, похожим на нёбо. Сиринэн оттуур таҥалай эргэр. — сиэҕэ суох сиргэ тиийэр уһун сон. ☉ Безрукавка длиной до пола. Таҥалай быа (ситии) — туос иһит кылтан оҥоһуллубут курун биир көрүҥэ. ☉ Род волосяного ремня у берестяной посуды
Таҥалай ситиинэн дьапталлыбыт Тороххой кылынан Ураһалыы моойторуктаах, Ытырыылаах сиксиктээх Холлоҕос туом чабычаҕы Тумуллуу ууран кэбистилэр. С. Зверев
Таҥалай былыт — итир былыт диэн курдук (көр былыт). Күһүҥҥү халлааҥҥа тардыллыбыт таҥалай былыттар, үөрбүт харахпар, үрүҥ көмүс симэх буолан көстөллөрүн одуулуу сыттым. Т. Сметанин
Күөх мэндэл халлааҥҥа чараас таҥалай былыттар куба кынатыныы сараадыспыттар. Н. Габышев
Тиһэх сарыалтан таҥалай былыт Собо хатырыгыныы кытарбыт. Д. Васильев
Таҥалай куйах — хатырык куйах диэн курдук (көр куйах). Куйах хас да суоллаах: дуулаҕа бэргэһэ; тиэрбэс иилэҕэс куйах; таҥалай куйах. БСИ ЛНКИСО-1938
Дьапталҕа кэтит тимири таһыйан, түптүр-түптүр курдук оҥорон баран, сарыы дуу, түнэ дуу соҥҥо тикпити таҥалай куйах биитэр хатырык куйах диэн ааттаан кэтэллэрэ үһү. НСА ПШЯП. Таҥалай ойуу — саха оһуорун биир көрүҥэ: муннуктуу тиксиһэр кэрдиис ойуу. ☉ Вид якутского орнамента: узор, похожий на нёбо
Дьэбдьиэ бадаархай сибэкки ойуулаах быыһа ыйаммыта, тиит тастаах бэриинэтэ …… таҥалай ойуулаах суҥ сөрүөтэ — барыта кэтэҕэриин диэкини бүтүннүүтүн дьэргэтэ тупсарда. Болот Боотур
Таҥалай ойуулаах ситии кыыс оҕо аналын алгыыр суолталаах. Күн Дьирибинэ. Таҥалай сиик иис. — ойуудьарҕаа сиигин арааһа: киһи-сүөһү таҥалайын ойуутун үтүктэн анньыы сиик. ☉ Шов гладью, напоминающий рисунок нёба
Тириини тигэргэ иннэлээх сабы тирии ис өттүттэн анньыллар уонна таҥалай сиик таһааран тигэллэр. АБН ЭТМС
Таҥалай (таҥалайдаах) сон — таҥалай I 3 диэн курдук. Таҥалай сон — бу саха дьахтарын ииһин биир чыпчаала. НБФ-МУу СОБ
Людмила Всеволодовна Габышева дьону барытын кэрэхсэппит таҥалай соно М.М. Носов үлэлэриттэн төрүттэнэн оҥоһуллубут эрээри, аныгылыы …… быһыылаах эбит. «Кыым»
Былыргыны эттэххэ, таҥалайдаах сону тигэллэригэр хара, күөх, маҥан эрэ оҕуруолары тутталлар этэ. АЕЕ ӨҮОБ. Таҥалайын таҥсынар (тыаһатар) — тылын таҥалайыгар сыһыаран тыас таһаарар ☉ Щёлкать языком
[Ойуун] эмискэ уу испит сылгылыы дьигиһийбэхтиир, суордуу кыламмахтыыр, хотойдуу таҥалайын таҥсынар. И. Гоголев
Суор таһыгар мэкчиргэ олорон хаан буолбут айаҕын аппаҥнатан иһиирэн сирилэтэрэ, таҥалайын тыаһатара. Т. Сметанин
Ньургун харчыны саҕаат, үөрүүтүттэн таҥалайын таҥсынна. ҮА. Чаачыгырыыр таас таҥалай фольк. — хотойу ойуулаандьүһүннээн этэр эпиитэт. ☉ Эпитет орла (букв. клёкчущее каменное нёбо)
Хотойу маннык эпиитэттэринэн хоһуйаллар: «чуучугуруур туус тумус, чаачыгырыыр таас таҥалай, бүрүө харах, бүтэй мүлгүн, төгүрүк түрбүү кынат, атара кутурук, алтан сабарай». КНЗ СПДьНь
уйг., каракалп. таҥлай, узб. танглай, бур. тангалай
II
аат. Кус көтөн иһэн түһэрбит сымыыта. ☉ Яйцо, оброненное уткой на лету. Ытым таҥалайы булан сиэтэ. Таҥалай илдьи түһэн сытарын көрбүтүм

1. аат.
2. Көтөр тоҥсуйан аһыыр уоргана. ☉ Клюв
   Эрдэ турбут чыычаах тумсун соттор, хойутаан турбут чыычаах хараҕын хастар (өс хоһ.). [Тус хоту диэкиттэн] тумус тыаһа чуубур гынар, тыҥырах тыаһа дыыбыр гынар. П. Ойуунускай
   Тоҥсоҕой хаппыт тииккэ хатана түһээт, чоруун тумсун батары саайан баран, кэтэҕин титирэппэхтээн, тыа төбөтө дуораһыйыар диэри дорулатар. Амма Аччыгыйа
   Куосаампыйдыын сааскы кус тумсунан сааһыттар буола оонньуубут. В. Иванов
3. Сорох кыыл сирэйин уһук синньигэс өттө. ☉ Вытянутая вперёд передняя часть головы некоторых животных, рыло
   Кээрэкээн, ол ыты тутан, тумсугар томторук кэтэрдэн, түөрт атаҕын түүрэ кыаһылаан кэбиспит. Амма Аччыгыйа
   Оруобуна борокуруор түннүгүн аннынан, хайаларын эрэ сибиинньэтэ тумсун анньан баран иһэ көппөҥнүү сытара. В. Гаврильева
   Саһыл тумса — дьахтар оҕолонор кыаҕын, күүһүн араҥаччылыыр ымыыта. НБФ-МУу СОБ
4. Киһи-сүөһү хаанын уулуур үөннэр (хол., бырдах) хаан оборор уорганнара. ☉ Хоботок кровососущих насекомых (напр., комара)
   Хараан түүннэргэ бырдах тумса эбии тууһуран, киһини-сүөһүнү уот халахайга түһэрэр. Н. Заболоцкай
5. Туох эмэ иһит, тэрил (хол., чаанньык, тыы) уһук синньигэс өттө. ☉ Передняя выступающая часть какой-л. посуды, предмета, нос, носик (напр., чайника, лодки)
   Тыы тумса уҥуоргу кытыл ньиччэҕэй буоругар тыаһа суох анньылынна. Н. Якутскай
   Мин эрдэ туран уу баһар күөлбэр киирэн далаһа тумсугар сууннум. И. Гоголев
   Уол чаанньыгы ылан тумсуттан тымныы чэйи иҥсэлээхтик ыйырбахтаата. «ХС»
6. Тумул сир уһуга, бараныыта. ☉ Край мыса, выступ
   Хатыҥ арыы тумсугар биир киһи күөх окко умса түһэн сытар эбит. А. Софронов
   Эмискэ тумустан үс тыылаах киһи күөрэс гына түспүттэрэ уонна биһигини тоһуйа турбуттара. М. Доҕордуурап
   Былыргылар элбэх тумустардаах сири сөбүлээбэттэр. Иччилээх сиринэн ааҕаллар. Багдарыын Сүлбэ
7. даҕ. суолт. Быган, тумуллаан киирбит. ☉ Выступающий мысом
   Биир тумус тыаны мүччү түһэллэрин кытта, тумуллар үрдүлэригэр, анныларыгар дьиэлэр бачыгыраһан көһүннүлэр. Болот Боотур
   Тумус хайалары икки чаас холобурдаах хааман киэһэ күн киириитэ базабытыгар кэллибит. «ХС»
   ♦ Айаҕын абатын (тумсун тууһун) көр айах I
   [Чоочо (Манчаарыны):] Бу тумсун тууһун, айаҕын абатын, бэҕэһээҥҥи бэдик үөнэ! В. Протодьяконов
   Атаҕын тумсун эрэ сирдэтэр көр атах. «Оо, мин эмээхсиним барахсан кыараҕас хараҕа сытыытын, дьэ уонна наада тирээтэҕинэ, атаҕын тумсун сирдэппэт ааттаах», — диэн били киһи тэбэнэттээхтик күллэ. М. Доҕордуурап. Атаҕын эрэ тумсун батыһар — туох да толкуйа суох, мээнэ сылдьар (киһи). ☉ Бездумно проживающий свою жизнь, бестолковый (букв. идущий за носком своей ноги)
   Атаҕын эрэ тумсун батыһар Адьас акаары киһи Арыгыһыт буолуон, Иннин-кэннин билбэт Иирээки эрэ киһи Иһээччи буолуон сөп. А. Софронов. Атаҕыҥ тумса көстө илигиттэн кэпс. — субу саҥа кэлээт да (тастан саҥа кэлбит киһини этэргэ). ☉ Не успев войти, только что явившись (о новичке, человеке, новоприбывшем куда-л.)
   Бу үөрэхтээх оҕо, атаҕыҥ тумса көстө илигиттэн, нэһилиэккин аймаабыккар, кырдьаҕастаргын үөхпүккэр баһыыба!.. М. Доҕордуурап
   Атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ көр атах. Аны мин улууспар атаҕыҥ тумсун да көрдөрүмэ! Суорун Омоллоон
   Атаҕыҥ тумсуттан ырааҕы көрүмэ — муннуҥ анныттан ырааҕы көрүмэ диэн курдук (көр мурун). «Былыргылар муннуларын анныттан, атахтарын тумсуттан ырааҕы көрбөт этилэр», — диэн, халыҥ баайы мунньан биэрбит аҕатын …… хомуруйар буолан эрэр. А. Софронов
   Атахтарын тумсуттан ырааҕы көрбөт дьон үгүстэр. М. Доҕордуурап. Тумсугун угума кэпс. — ханна эбэтэр кимнээххэ эмэ олох сылдьыма, көстүмэ. ☉ соотв. носу не казать, не показывать (букв. не совать свой клюв)
   [Александр:] Ааныскаа, айманыма. Биһиэхэ [сэтээтэллээх] тумсуларын угуохтара суоҕа диэтэ Сидоров. М. Доҕордуурап
   Ээйиис! Бу хотуммут, хотоҥҥо тумсун угаат, туох буолла? С. Федотов
   [Лэкиэс (Кэтирииһи):] Кини обургу тумсун эрэ угуо кэрэх, дьэ уонна омуннаан, сымыйалаан холуннарыы бөҕөнү холуннарара буолуо. С. Ефремов. Тумсугун ук кэпс. — тугу эмэ эккинэн-хааҥҥынан билээри боруобалаан, амтаһыйан көр; тугу эмэ саҥалыы билкөр. ☉ Попробовать что-л., чтобы испытать это на себе; только начинать узнавать что-л. (букв. сунуть свой клюв)
   Үлэҕэ тумсугун саҥа уган иһэн, аккаастана сылдьарыҥ табыллыбат. Р. Баҕатаайыскай
   Ити барыта — алкоголь наркотик буоларыттан, тумсугун уктуҥ да — ылан барарыттан, ылла да — инчэҕэй эттээҕи аанньанан ыһыкта охсубатыттан. «Кыым»
   Тумсун дулҕаҕа соттор көр дулҕа I. Тумсугун дулҕаҕа соттума: дьуккуруйуо (өс хоһ.). Уоруйах эрэ үгэһэ, тумсун дулҕаҕа соттуммут бэйэтэ. Ф. Постников
   Тумсун оҕунуохтаа көр оҕунуохтаа. Тулаайах оҕону тумсун оҕунуохтаабыкка дылы (өс ном.). Элбэх тойон-хотун тумсун оҕунуохтаан, сорохторго байымнык куду анньыталаан, бэйэтин интэриэһин таарыйтарбат гына хайыҥ охсуталаабыта. Болот Боотур. Тумус буол — тугу эмэ көҕүлүүр, саҕалыыр киһи буол. ☉ Быть заводилой в каком-л. деле. Бу уол, улахана өтөн, доҕотторугар оонньууга, көргө куруук тумус буолар
   □ Туохха барытыгар тумус буолар киһибит — кини. НАГ ЯРФС. Тумус киһи — туохха эмэ ордук кыайыылааххотуулаах, инники сылдьар киһи. ☉ Лидер
   [Балаатабытыгар] кэлбит-барбыт, сургулдьуйбут, Курскай киһитэ, ханнык эрэ собуот инженерэ Алексей Астраханцев — тумус киһибит. Н. Кондаков
   Тумус киһибит Кэҥкэдэ ыараханнык бааһыран хаалла. «ХС». Тумус тутун — кими, тугу эмэ туохха эмэ бастатар күүс оҥоһун; киминэн эмэ киэн тутун. ☉ Использовать кого-что-л. в качестве основной, ударной силы в чём-л.; гордиться кем-л., делать кого-л. предметом гордости
   Оҕонньор дуобакка, …… хаартыга …… «Бэлэм буоллар» биир тумус туттар оонньооччулара быһыылаах. С. Руфов
   Оҕолорбуттан тумус туттар оҕом этэ. Барҕа өйдөөҕүнэн, сырыыны, атыыны-эргиэни кыайа-хото тутарынан тэҥнээҕэ суоҕа. ИН ХБ. Чыычаах (чооруос) тумсун саҕа — олус кыра, быыкаа, дуона суох. ☉ Очень маленький, крохотный, незначительный (букв. величиной с птичий клюв)
   Санаатыгар, лэппиэскэ тобоҕо хаалбыта буолаарай диэн, суумкатын хасыһан көрдө да, чооруос да тумсун саҕаны булбата. С. Никифоров
   Туһалааҕы тугу эмэ оҥордорбун диэн биир баҕа санаалаахпын да, чыычаах тумсун саҕаны тобула иликпин. С. Федотов
   ◊ Атах тумса — киһи атаҕын эбэтэр атаҕын таҥаһын илин быгар, көстөр өттө. ☉ Передний конец ступни или обуви, носок
   Микиитэ атаҕын тумсунан иирэ сэбирдэҕин өрө баһан ылла. Амма Аччыгыйа
   Ааныс аргыый туран, …… атаҕын тумсунан үктэнэн, аан хоско таҕыста. Н. Заболоцкай
   Бөрө тумса көр бөрө. Күһүҥҥү халлаан хараҥаран, бөрө тумса чаҕылыйан көстөр буолбут. Суор тумса хотуур көр суор II. Атаһым Хабырыыс оҕонньор былыргы суор тумса хотуурун оҥорон-оҥорон, сэрэнээр диэн сэрэтэн-сэрэтэн миэхэ уларсыбыта. Э. Соколов
   Тумус арыы — тумул арыы диэн курдук (көр арыы I). Кинилэр «Святой нос» тумус арыыны чинчийбиттэрэ. В. Алданскай. Тумустаах этэрбэс — тумсугар сукунаттан кыбытык киэргэтиилээх саары эбэтэр түнэ этэрбэс. ☉ Торбаса с декоративными суконными вставками на носках
   Оҕонньор дьогдьуурдаах билиис сонун, …… тумустаах саары этэрбэһин кэппит. Н. Якутскай
   Эдэркээн дьахтар ураһа иһиттэн оһуордаах билэлээх, тумустаах үрүҥ түнэ этэрбэстээх элэстэнэн таҕыста. Л. Попов
   ср. др.-тюрк. тумшух, тумшых ‘клюв’, тат. томшык ‘клюв’, тув. тумдьук ‘клюв, нос’