м., идиома ж. идиома (биирдии тьел-ларын ылан тылбаастаатахха ис хоһооно тахсыбат сомоҕо этии, хол. "хой баһын туо-йумая).

туохт.
1.
лап гын диэнтэн дьаһ. туһ. Валентина Захаровна, сурунаалыгар тугу эрэ суруйан баран, сабан лап гыннарда, улаханнык кыра түөрт киһини олбу-солбу көрүтэлээтэ. П. Аввакумов. Давыдов Ар жаковы ытыһынан көхсүгэ лап гынн а р д а , бэйэтигэр эргитэ тарта. М. Ш олохов (тылб.)
2. кэпс. Хапсаҕайдык күүскэ хап, тут, харбаан ыл. ☉ Быстро и грубо схватить, поймать, цапнуть
Ат бөдөҥ, модьу тиис тэринэн хабан лап гыннарда. Бааска арыычча аҕай, илиитин сулбу тардан, куоттаран биэрдэ. Далан
«Кэрэмэс, куттаныма, лап гыннар. Туо, туо, ар-ар!» — Куутук ытын киксэрэн биэрдэ. Р. Кулаковскай

в знач. сказ. . кому-чему (обязан уплатить) биэрэр иэстээх, биэрэрдээх; я вам должен десять рублей мин эйиэхэ уон солкуобай биэрэрдээхпин; 2. (обязан) туе- таах, =таах; мы должны преодолеть все трудности биһиги бары күчүмэҕэйдэри туо-руох тустаахпыт; он должен скоро вернуться кини сотору төннүөхтээх; # должно быть вводн. ел. бука; должно быть, он уже не приедет бука, кини аны кэлиэ суоҕа.

туохт. Туохтан эмэ соһуйан, куттанан эмискэ холустук кэдэс гын, атаххынан киэҥник үктээн тирэнэ түс. ☉ Вздрогнув от испуга, резко откинуться назад, выгнув спину и упершись широко расставленными ногами в землю
Инники сыарҕаҕа тиэйбит талкылара түһэн хаалбытыттан үргэн, оҕуһа туора ойон марахыс гынна да, Туо раах [киһи аата] эһиллэн хаалла. В. Башарин

дьүһ. туохт. Туо х х а эмэ (хол., хаарга) батылла-батылла эрэйинэн хаамп, сыҕарый. ☉ Идти, передвигаться с трудом, глубоко проваливаясь во что-л., застревая в чём-л. (напр., в снегу)
Биир үрүйэ төрдүттэн туртас үөрэ …… үргэн, хаарга батылла-батылла, куотан мочоохтообута. И. Федосеев
Ат тар тоҥуу хаары мочоохтоон, көлөһүннэрэ буруолаан иһэн, балыксыт суолугар тахсан, сэргэхсийэн түргэтээтилэр. Уустаах Избеков
Андрей …… тоҥуу хаары кэһэн мочоохтоон уолаттарыгар тиийдэ. «ХС»

аат.
1. Кими эмэ кытта айан көлөтүгэр бииргэ мэҥэстибит, олорсубут киһи. ☉ Тот, кто сидит за спиной у кого-л. (напр., на лошади, на мотоцикле)
Табам туркутугар биир мэҥэһик олорсон, Индигир өрүһү туо раат үрүйэ устун элээртибит. ДФС КК
2. көсп. Тугу эмэ кытта бииргэ даҕаспыт ыарахан содуллаах туох эмэ. ☉ Тяжёлое бремя
Бөтүҥнэр сэрии кэннинээҕи ыарахан дьылларыгар аны атын алдьархай кэлэн мэҥэһик буолла. Г. Нынныров
Сут, кураан сыллар м э ҥ э һ и к т эрэ кыамматтары үрдүлэринэн ааһаллара. ПИО ТС

ноһуоратын (моһуоратын) көннөр көр моһуора: моһуоратын көннөр
[Сүөкүлэ кыыһыгар:] Мунньахсыт да буолбутуҥ баар ээ. Арба мунньах эйигинэ суох сатаммата буолуо. Кими талыырга-халыырга ууруу уурдугут?.. Эйигин баҕас ноһуораҕын көн нөрүөм ээ. А. Софронов
[Туораҥа] ха йаан да ноһуоратын көннөрөн, ыарахан сыанаҕа ылбыт кыыһын санаатын хоту ту туо турдаҕа. А. Сыромятникова
Саманна сүүлүктэри ноһуораларын көннөрүөххэ баар! Д. Таас
ср. зап.-бур. нооһо ‘волосы (н а г о л ове)’

(ко) предлог с дат. п. =ҕа, =нан, =та; подъехать к станции станцияҕа чугаһаан кэл; он пришёл ко мне кини миэхэ кэллэ; к утру больному стало лучше ыарыһах сарсыарданан чэпчээтэ; к закату солнца күн киириитэ; стремиться к достижению намеченной цели ылыммыт соругу ситиһэргэ дьулус; к трём прибавить два үскэ иккини эп; приклеить к стене эркиҥҥэ сыһыар; не ко времени себе су ох кэм- ҥэ; к вопросу о ......туһунан боппуруоска; к столетию со дня рождения А. С. Пушкина А. С. Пушкин төрөөбүтэ сүүс сыла туо-луутугар; к счастью дьолго; к слову сказать тылга даҕатан эттэххэ.

I
туохт.
1. Уруккугунааҕар үчүгэй буол, үчүгэй өттүгэр уларый. ☉ Становиться лучше, улучшаться
[Уйбааныс:] Мин дьон олоҕо тупсарын, сайдарын иннигэр күүспүн харыстыыр санаам суох этэ да, күүс кыайбат. А. Софронов
Доруобуйа тупса турдун, Дьолбут ордук туругурдун! Күннүк Уурастыырап
Сөдүөччүйэ …… санаата арыый тупсан, аргыый аҕай дайбаан бара турда. М. Доҕордуурап
2. Кэрэ, тупсаҕай буол, киэркэй, кэрэтий. ☉ Становиться краше (о чём-л.)
Бу күнтэн ыла мин тулабар туох барыта тубуста, киэркэйдэ. Амма Аччыгыйа
Айылҕа көҕөрөрүн саҕана хаһааҥҥытааҕар даҕаны тупсар. Н. Лугинов
Дьокуускай куорат кэҥээбит, улааппыт, тупсубут даҕаны. У. Ойуур
3. Сааскын ситэн, эт тутан, төлөһүйэн, кэрэ буолан көһүн, кэрэтий (үксүгэр кыыс оҕо туһунан). ☉ Становиться красивее, хорошеть, цвести (обычно о девушке)
Ийэм …… сиэркилэҕэ көрүнэр, чахчы тупсубутун көрөн, үөрэн сыһыгырыы күлэн ылаат, миигин кууспахтыыр. И. Гоголев. Венера сыл аҥаарын кэриҥэ Москваҕа кууруска үөрэнэн, тупсан ахан кэлбит. Н. Лугинов
[Кеша] ол турдаҕына кыыһа чугаһаан кэллэ, тупсубута, туртайбыта айыы үлүгэр. Н. Заболоцкай
△ Ситэн-хотон, уойан төлөһүй (кыыл, сүөһү туһунан). ☉ Становиться крупнее, набирать вес (о животных, скоте)
Кини [Күндэли алаас] собото …… дьэ үчүгэйдик тупсан, сыаланан, искэхтэнэн үөскээбит. Л. Попов
Төлөһүйэн, тупсан, түүлүүн-өҥнүүн эрдэ харалаан хаалбыт ньирэйдэргэ Витя кэллэ. Н. Заболоцкай
Ынах күөх аһылыкка үчүгэйдик тубустаҕына, сорох ардыгар от уонна атырдьах ыйыгар ордук үүттэнэр. ГМФ ССССС
4. көсп. Кими эмэ кытта кыыһырсан, өстөһөн бүт, эйэлэс. ☉ Прекращать вражду, восстанавливать, налаживать добрые, мирные отношения, мириться с кем-л.
Омоҕой оҕонньор күтүөтүн кытта тупсан, көһөн кэлэн бииргэ олоруох буолбут. Н. Неустроев
Ол аата бу дьон …… аныаха диэри тупса иликтэр эбит. Н. Лугинов
II
Даҕааһын, сыһыат күүһүрдэр эбиискэтэ, ту-, туо- диэн саҕаланар сорох олохторго сыстар: тубус-туруору, тубус-туора. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного и наречия, присоединяемая к основам, начинающимся на ту-, туо-: тубус-туруору ‘отвесный; отвесно’, тубус-туора ‘совершенно противоположно’
Туос акаары дьайбыта Тубус-туора барыта: Ортотуттан саҕалыыр, Саҕалаан иһэн: «Бүттэ!» — диир. С. Данилов
Үрдүк, тубус-туруору, сыгынньах таас дьааҥылар көрө иһиэххэ дьикти кэрэлэр. Н. Заболоцкай
Дохсун ардах тубус-туруору суккулунна. И. Тургенев (тылб.)

туохт.
1. Ол-бу буолан үөннэн-күрдьэҕэлэн. ☉ Быть хитрым, лукавым, выдавать себя за кого-л., хитрить, ловчить, лукавить, притворяться
Даайа албыны-көлдьүнү, сымыйаны, кубулҕатырары алыстык абааһы көрөрүн туһунан дьүөгэ кыргыттара …… сиилии былаан сэһэргииллэрэ. Софр. Данилов
Төһө да кураанаҕы куолулаан Кубулҕатыран ылыҥ, — Син биир дьон араарыа. И. Алексеев
[Кини] албынныыр, кубулҕатырар, мунньаҥныыр-ханньаҥныыр диэни билбэтэх киһи. ЛВ МТА
Ол гынан баран Хурул ити дьаһалы сөбүлээбэтэ: кулуба тугу эрэ кубулҕатырар, бутуйа сатыыр. С. Курилов (тылб.)
2. көсп. Киһи омос өйдөөбөтүн курдук уруккугуттан уларый, дьүһүн кубулуй (үксүгэр олох, социальнай көстүүлэр тустарынан). ☉ Видоизменяться, менять свои внешние черты (о явлениях жизни)
Эн чиэһинэйгин... Ырааскын... Онтукаҕын мэлдьитин харыстаа... Олох төһө да албынныран кубулҕатырбытын иһин чиэһинэйгин ыһыктыма. Софр. Данилов
Мещанство — саҥа олоҕу туттуу, саҥа киһини иитии кыр өстөөҕө. Дьонсэргэ кини төһө да кубулҕатырдын, дьүһүн кубулуйдун, эндэппэккэ арааран бэркэ билэр. «Кыым»
3. көсп. Урукку туруккуттан уларый (үксүгэр күүтүллүбэтэх, куһаҕан өттүнэн — айылҕа туһунан). ☉ Измениться, перемениться (обычно в неблагоприятную сторону и неожиданно — о природных явлениях)
Айылҕа да араастаан кубулҕатырар. С. Федотов
Дьыл араастык кубулҕатыран, эргийэн кэлиэн сөп. «ХС». Күөллэр кубулҕатыран барбыттара, биир да балыгы биэрбэт буолбуттара. Кыһыны барчанан туо-руурга тиийбиппит. А. Алдан-Семенов (тылб.)