Якутские буквы:

Якутский → Русский

собуор

уст. собор, главная церковь || соборный; собуор куолакалын тыаһа звон соборного колокола.

собоо=

худеть, тощать (о скоте, зверях); становиться менее вкусным (о рыбе и т. п.).

Якутский → Якутский

собуор

I
аат. Куоракка эбэтэр манастыырга сүрүн таҥара дьиэтэ. Собор
Аатырбыт улуу дыбарыастар, собуордар тустарынан иһиттэн өрө көтөҕүллэн …… кэпсиирэ. Н. Лугинов
Собуор лиҥкир куолакала Соһумардык доргуйар. И. Чаҕылҕан
Наара суох Троицкай собуорга сүөдэҥнээн кэлбитэ. «ХС»
II
собуор бар кэпс. — туга да суох гына эстэн хаал. Остаться без ничего, без средств к существованию
Биһиги ааспыт сыл сүүс алта уон түөрт туона араас суол эти итиэннэ …… сүүс тоҕус туона балыгы сиэбиппит. Инньэ гынан аҥаардас айахпытыгар собуор барбыппыт. В. Ойуурускай. [Тутааччылар] икки-үс сыл тухары хамнас диэни аахсыбакка, хата, айахтарыгар собуор бардылар. «Саха с.»

собоо

туохт. Күүһүҥ олох барана мөхсөн, быһа түһэн, ыран өл (сүөһүнү, кыылы этэргэ). Теряя силы, долго, мучительно издыхать (о скотине, звере). Собоон өлбүт сүөһү
Тоҕус сотууннаан …… собоон өлбүт Өлүү дьабаҕан буурай Атыыр оҕуһун тириитэ Сонноох эбит. Күннүк Уурастыырап
[Хандааҕа иҥнибит куобах] собообокко өлөр уонна туһаҕы быһа эрийэн эбэтэр быһа түһэн куоппат. ТСКБ
Кыылбыт ууга өр сыттаҕына собоон хаалыа, түргэнник харайа охсуохха. «ЭК»
Үчүгэй амтана суох буол, дьүдьэй (сүөһү, кыыл этин этиллэр). Быть невкусным, несъедобным (напр., о мясе скотины, издыхавшей в муках)
Сүүлэ киирбит кэмигэр атыыр кыыл этэ киһи сиэбэт гына собоон хаалар. Болот Боотур
Оҕонньор булду хайа миэстэтигэр бырахтахха ордук суһаллык өлөрүн, этэ собооботун үөрэтэр. Н. Абыйчанин
[Сүөкүлэ:] Хаарыан эт собоон хаалан, урааҥхай айаҕар ылбат буолара буолуо. А. Фёдоров
ср. тув. чоба ‘терпи муку, мучайся, страдай’, монг. ‘мучиться, терзаться’


Еще переводы:

маарыннас

маарыннас (Якутский → Якутский)

маарыннаа диэнтэн холб. туһ. Сирэйдэринэн кинилэр бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаспаттар, дьэ онон бырааттыы буолуохтарын сөп бэлиэни киһи булан көрбөт. Эрилик Эристиин
Түөрт сүүнэ улахан собуор баар, бырааттыы курдук, бэйэ-бэйэлэригэр маарыннаһаллар. Оо, мындаарыһан үрдүк дьиэлэр! М. Доҕордуурап
Бэйэ-бэйэ лэригэр муҥха хотоҕоһун курдук маарыннаһар сүүрбэччэ хонук субуһан аастылар. Н. Габышев

мээнэнэн

мээнэнэн (Якутский → Якутский)

с ы һ. Ту г у д а ө й д ө ө б ө ттүү, кураанаҕынан (көр). Безразлично, равнодушно, безучастно (смотреть)
Мин буоллахпына уолуйан хаалан, мээнэнэн көрөн турабын. Амма Аччыгыйа
Таҥаралар күлүктэрэ собуор истиэнэтиттэн туохха да ымыттыбат курдук мээнэнэн көрөн быччаһан олороллор. Н. Якутскай
Куриль мээнэнэн уун утары көрдө. «ХС»

лиҥкир

лиҥкир (Якутский → Якутский)

I
д а ҕ. Лиҥкинээн тыаһыыр, лиҥкинэс тыастаах. Издающий громкие гулкие звуки, гулкий (напр., о колоколе). Собуор лиҥкир куолакала Соһумардык доргуйар: Манна дьон ортотугар Манчаарыны сууттууллар. И. Ч аҕылҕан. Тэҥн. лиҥкинэс II
II
даҕ., кэпс. Бииртэн биир бөдөҥ, наар бөдөҥ (үүнэн турар мас тары, дьону этэргэ); оннук мастардаах. Крупный, один другого крупнее, как на подбор (обычно о деревьях, людях); состоящий только из крупных деревьев (о лесе)
Сэдэх титирик ардайдаах лиҥкир харыйа мас кэллэ. Амма Аччыгыйа
Тыа баһа иччилээхтик куугунуур. Лиҥкир тииттэр адаархай лабааларыттан хаар таҥнары саккырыыр. С. Никифоров
Уопсай дьиэлэригэр аҕыс лиҥкир эр киһи олорор хоһун нуучча эмээхсинэ соҕотоҕун сууйан тиниктэһэр. Н. Габышев. Тумара киэҥ-кэтит туундаратын сыыйаннар, Лиҥкир буураттар лиһигирэччи сиэлэллэр. П. Л амутскай (тылб.). Тэҥн. лиҥкинэс III, лоҥкур

алдьан-кээһэн

алдьан-кээһэн (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Бүтүнэ суох буол, улаханнык буорту буол (тостон, хайдан, көтүллэн уо. д. а.). Сильно повреждаться, быть испорченным, поломанным
Алдьаммытын-кээһэммитин абырахтыыр идэлээхтэр [собуордары], Ыраахтан көрө кэлбити Астыннарар сэһэннээхтэр. Баал Хабырыыс
2. Улаханнык сатарый, быһын, иэдээҥҥэ түбэс (хол., сэрииттэн, айылҕа үлүгэриттэн). Терпеть бедствия, разорения, лишения (напр., из-за войн, стихийных бедствий)
Биир да чөлө суох алдьаммыт-кээһэммит олохтоох норуоту Сэбиэскэй былаас холкутук баһылыктаабыта түөрт эрэ сыл буолла. Эрилик Эристиин
Айманан эрэр эбит …… Алдьаммыт-кээһэммит Атыыһыт киһим. Күн Дьирибинэ
Мин эһиэхэ мэһэй буолуом суоҕа. Туой миигиттэн алдьаммыт-кээһэммит буолан иһэллэр. С. Ефремов

сулууспа

сулууспа (Якутский → Якутский)

аат.
1. Аармыйаҕа сылдьан байыаннай эбээһинэһи толоруу. Исполнение воинских обязанностей, а также пребывание в рядах армии, флота, служба
Онно олорон пограничнай сулууспа устаабын үөрэтэн тахсыбытым. Н. Якутскай
Мин Н-скэй байыаннай уокурукка сулууспаҕа сылдьабын. Эрилик Эристиин
Сыл кэриҥэ ол-бу госпиталлары кэрийэ сылдьан, эмтэнэ сатаабытым да, байыаннай сулууспаҕа сөбө суох буолан, саппааска тахсыбытым. П. Чуукаар
2. Хайа эмэ аналлаах уобаласка үлэ ыытан, производствоҕа, норуокка өҥө оҥорор тэрилтэ. Отрасль производства, а также учреждение, организация, ведающие какой-л. специальной областью работы, служба. Күн-дьыл сулууспата. Сибээс сулууспата
Киин уһаайба биригээдэлэри кытта суһаллык сибээстэһиитин диспетчерскэй сулууспа көмөтүнэн хааччыллар. ЭБТ
Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр дэҥнэммиттэриоһолломмуттары эмтиир сулууспа төрүттэммитэ быйыл отут сылын туолла. «Кыым»
3. Таҥара дьиэтигэр итэҕэл сиэринтуомун ыытыы. Совершение в церкви религиозных обрядов, богослужение
Таҥара дьиэтигэр сулууспа бүппүтэ ырааппыт. Амма Аччыгыйа
Татыайык …… таҥара дьиэтигэр көтөн түһэн, аҕабыыт Герасимы, сулууспаҕа турдаҕына, ыысбурут тылынан үөхпүтэ. Эрилик Эристиин
Сахалыы тылынан таҥара бастакы сулууспатын 1859 сыл от ыйын 19 күнүгэр Дьокуускайдааҕы Троицкай собуорга улахан бырааһынньык быһыытыгар-майгытыгар ыыппыттар. «ХС»
русск. служба

тордох

тордох (Якутский → Якутский)

I
1. аат. Туох эмэ умайарыгар ситэри күл буолбакка буруону кытта тахсыһар хоруо. Копоть
Чараҥ хайыы-үйэ хара тордоҕунан уһууран, …… сир-дойду эмискэ иһийэ түспүтэ. И. Егоров
2. даҕ. суолт. Хоруолаах. Испускающий копоть, копотный
Хара тордох буруо тыыннаах собуоттардаах Баараҕай куораттары олохтоотубут. А. Абаҕыыныскай
Массыына хара тордох буруонан бургучуйда. С. Никифоров
Таас үрэх кытылыгар биир сиртэн тордох буруо өрө дьөрбөлөнөр. И. Данилов
Хара тордох курдук — олус элбэх, хойуу; олус элбээн, хойуу буолан Многочисленный, очень густой; в большом количестве, скученно
Күһүн көччөх көппүтүн кэннэ, хайа баҕарар кытыынан киирдэххэ — куһа хара тордох курдук. Күннүк Уурастыырап
«Николай Угодник» собуоруттан аллара Бодойбинка үрэх төрдүгэр диэри дьон хара тордох курдук тоҕуоруйаллар. Н. Якутскай
Күөл кытыытыгар ынах сүөһү үөрэ мэччийэн, хара тордох курдук, ааллаһа сылдьар. М. Доҕордуурап
ср. бур. тортог ‘копоть, нагар’
II
1. аат., эргэр.
1. Былыр: буруоҕа ыыһаммыт, сарыыламмыт тирии, оннук тирииттэн тигиллибит сон. В старину: продымлённая ровдуга, верхняя одежда, сшитая из такой ровдуги
Биир кыыһы кытта оҕолор ураһаларын тордоҕунан саба тураллар. А. Софронов
Лаҕыыр кирдээх тордоххун Устаат, күп-күөх сукуна Сону кэтэн турбуккун. Р. Баҕатаайыскай
Тордох бүрүөһүннээх, төрдө кэтит сүһүөхтэрдээх, үрдэ аһаҕас суптугур ураһа. Н. Заболоцкай
2. Былыр ыыһаммыт сарыынан бүрүллэр, оттон билигин көннөрү тирии бүрүөһүннээх ураһа (хол., хотугу табаһыттарга). В старину: ураса, покрытая продымлённой ровдугой; в настоящее время: ураса, обтянутая шкурами (напр., у северных оленеводов)
Тимир оһох оттон, тирии Тордоххо олоруоҕа. И. Гоголев
Тирии бүрүөһүннээх Тордох иһигэр чуоҕуста Балыксыт бастыҥа. В. Алданскай
Тордоҕу сарыыны иҥиир сабынан аттаран, маска тиирэн оҥороллор. АЕН КСНСХ
2. даҕ. суолт., эргэр. Ыыһаммыт сарыыттан тигиллибит (сон, ыстаан). Сшитый из продымлённой ровдуги (о штанах, верхней одежде)
Нэк истээх тордох сонун кэтэн, тахсан барда. Амма Аччыгыйа
Тыс, тордох таҥастаах буоларбыт. Эллэй
Охоноон Силэпсиэп тиэриллибит тордох ыстаанын нэгэ көстөн, …… ынах тириитин имитэ олорор. Бэс Дьарааһын
Сиэрдийэ тордох — уһун синньигэс бөкүнүк мастартан туруоруллубут ураһа. Ураса из жердей
Сиэгэн Күөл дьаамыттан түөрт уонча биэрэстэ аата-суола суох үрэх сүнньүгэр хаарга тибиллэн үрдэ эрэ көстөр сиэрдийэ тордох турар. А. Кривошапкин (тылб.). Тордох туос — хоччорхой, кууран хаалбыт туос. Грубая просохшая берёста
Ат сылгы таныытын тыаһа тордох туоһу хайыта тыыппыт курдук, …… үрүҥ күдэнинэн өрө уһуутуу турар эбит. Саха фольк. Тордох туос курдук Тобулу анньан таһаарда. П. Ойуунускай

собуон

собуон (Якутский → Якутский)

аат., эргэр. Таҥара дьиэтин куолакалын тыаһа. Звон (колокола)
Сотору собуон буолан хас да колокуонньа тыаһа биирдэ өрө лыҥкынаан-лиҥкинээн, доргуһуйан-дуораһыйан барда. Күннүк Уурастыырап
Тугу эрэ аһыйан эмиэ кэбин туонна собуон. И. Гоголев
Дьокуускай сэттэ таҥаратын дьиэлэрин куолакаллара сарсыардааҥҥы собуоннарын тыаһа Уол уонна Аҕа таҥаралар ааттарын алҕаан лыҥкынастылар. П. Филиппов

дьабаҕан

дьабаҕан (Якутский → Якутский)

даҕ., түөлбэ. Олус куһаҕан, сидьиҥ. Скверный, премерзкий, отвратительный
Бытааһах ырааһыгар ымсыырдан, Быртах дьыалаҕа былыыгын, Дьахтар омукка баҕардан Дьабаҕан дьыалаҕа дьайыҥныыгын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сириттэҕэс эҥээрдээх, Сарыттаҕас саҕалаах, Тоҕус сотууннаах Собоон өлбүт Өлүү дьабаҕан буурай Атыыр оҕуһун тириитэ Сонноох эбит. Күннүк Уурастыырап
Урут харахтаан көрбөтөх, бэрт дьабаҕан сыттаах харамайа хантан да кэлбитэ биллибэккэ, иннигэр баар буола охсон, ааттаһан көрдөһөрдүү, уун-утары мөхсө сылдьан моргуйда. Н. Борисов

сотууннаа

сотууннаа (Якутский → Якутский)

туохт. Сотуун ыарыынан ыарый. Заболеть сибирской язвой
Сотууннаан-собоон өлбүт Өлүү дьабаҕан буурай Атыыр оҕуһун тириитэ Сонноох эбит. Күннүк Уурастыырап
Чоочо, хара ыт, тыһыынча сүөһүтэ сотууннаан өлбүтүн иһиттэхпинэ, үөрүүбүттэн харахтанан хаалыам! И. Гоголев
Чолур Обокуун сотууннаабыт сылгы этин сиэн, хаҥас харыта өлүөр диэри ириҥэнэн уста сылдьыбыта. ФГЕ СТС

звон

звон (Русский → Якутский)

м. тыас, лыҥкынааһын; собуон (колокола); звон стаканов ыстакааннар тыастара; # звон в ушах кулгаах чуҥкунааһына; слышал звон, да не знает, где он погов. истибит собуона хантанын бнлбэт (чахчытын билбэт эрээри кэпсиир).