I
аат.
1. Оройуоҥҥа тэҥнээх Саха сиригэр административнай үллэһик. ☉ Административная единица Якутии, улус, район. Мэҥэ-Хаҥалас улууһа
□ Улуус харчытын биир тыһыынчаны уордьан, наҕараада ылаары сиэртибэлээтэ диир. Н. Неустроев
Саҥа олоҕу тэрийсэ Улуус аайы ананан, Уолаттар, кыргыттар таҕыстылар. С. Васильев
Мииринэй куоракка Өлөөн улууһун күннэрин ыытарга былааннаабыттара. «Кыым»
2. эргэр., фольк. Дьон-сэргэ; биис. ☉ Весь народ; племя
Айыы улууһа. Абааһы улууһа. Халлаан улууһа. ПЭК СЯЯ
Уһун таҥастаах улууһугар умсугутан Улахан муҥҥа угаҕын. Өксөкүлээх Өлөксөй
♦ Аҕыс улууһу аймаан көр аймаа
Аҕыс улууһу аймаан туран, Араас өҥнөөхтөн талан ылан [Халҕан дьиэли аспыттар эбит]. С. Зверев
◊ Айыы аймаҕа (күн улууһа) көр айыы I. Ол эрээри айыы аймаҕын, күн улууһун үтүө өрөгөйдөөх аатын түһэн биэримэ. Саха фольк. Көр бу, Ньургун Боотур обургу, айыы аймахтарын, күн улуустарын быыһаатыҥ! Ньургун Боотур
Күн өркөн улууһа (дьоно) көр өркөн. Ити кэннэ хойутун хойукка диэри айыы аймаҕын, күн өркөн улууһун өлөрө-алдьата, ытата-соҥото, иэтэ-туота сылдьар буолаайаҕын. Ньургун Боотур
Кэтэ бараан улууһа көр кэтэ II. Кэтэ бараан улууһа, …… Бэттэх буолуҥ эрэ! ТТИГ КХКК. Нэһилиэк (улуус) төбөлөөхтөрө көр төбөлөөх. Биир баайга бары улуус төбөлөөхтөрө мустан хоно сыппыттар. Саха сэһ
1977
ср. др.-тюрк. улуш ‘селение’, тюрк. улус ‘улус, народ’
II
аат. Оонньуур хаарты хараҕын ойуута, мааһа (эбиэн, туора, буугунай, чиэрбэ). ☉ Масть игральных карт (пики, трефы, бубны, черви). Хаарты түөрт улуустаах: эбиэн, туора, буугунай, чиэрбэ

туотарый диэн курдук
Туотаһыйар кулунчук Тоттук кыстаан таҕыстын. П. Тобуруокап
Билигин кинилэр сиэннэрэ суумка сүгэ-сүгэ оскуолаҕа туотаһыйаллар. С. Федотов

саҥа алл. Ыты булка киксэрэргэ туттуллар тыл. ☉ Междометие, понукающее собаку на добычу
Бүөтүр ону [тииҥи] ытыгар ыйа-ыйа: «Эккирэтэр кыылбыт ол олорор. Ар-ар, туотуо!» — дии-дии ыйда. Р. Кулаковскай

туотарый диэнтэн холб. туһ. Аһаан туотарыһа сылдьар тугуттаах кулунчукка сур бөрөлөр түһэн сиэн кэбистилэр. Д. Апросимов
Түгэх хостон эмдэй-сэмдэй уоллаах кыыс оҕо сырсан туотарыһан тахсан эбэлэрин тобугун былдьаһан мучумааннастылар. Н. Кондаков
Кулунчуктар …… сырсан туотарыһаллар. СТП АаТ

туохт. Туохха эмэ тулааһынна оҥор, тулааһыны туруор. ☉ Делать стойку, ставить столб, подпорку для чего-л.
Туллуо диэн Тоҥ тимиринэн тулааһыннаан, …… Улуу киппэ быһыты Тутан-туотан томтотон Таһаарбыттар эбит оҕолоор! С. Зверев
Тайах тиитинэн баҕаналаан, Дуул тиитинэн тулааһыннаан, Үс курдуулаах Моҕол ураһаны оҥоһунна. С. Васильев
[Дьиэбин] Туллаҥнаабатын диэн Тулааһыннаатым; Өҕүллүбэтин диэн Өһүөлээтим... М. Тимофеев

энэлий диэнтэн дьаһ
туһ. Күн тахсыытын диэки истиэнэҕэ баар таҥара мэтириэтигэр …… ыллыырааҕар аҥаардаахтык мэлииппэлэрин энэлитэн толороллор. В. Протодьяконов
Онтон [кырыыппатын] кырыыс тойугунуу Онолута эҥсэлиттэ, Эрэйдээх ийэ номоҕунуу Иэтэн-туотан энэлиттэ. М. Хара
Ханнык эрэ броневик, сириэнэтин энэлитэ-энэлитэ, биир кэм бытааннык өрө-таҥнары сылдьара. М. Рид (тылб.)

даҕ.
1. кэпс. Барытыгар тэһиттэҕэс, хомоҕой, сайаҕас өйдөөх. ☉ Понятливый, восприимчивый ко всему, открытый всему. [Кырасыабай кыыс] Үөрэхтээх, өйдөөх бэттэрин Үлүк-балык туотар Үгүс үрэллэҕэс өйдөөх, Саха омук саамай бэттэрин Саҥата суох ыытар Сайаҕас сайдам санаалаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уйбаан бэйэтэ билэрин атын дьоҥҥо кэбэҕэстик тириэрдэр, билбэтигэр дөбөҥнүк үөрэнэр сайдам майгыннааҕа. М. Ефимов
«Луохтуур кыыс» үчүгэй ырыаһыт, үҥкүүһүт, сайаҕас, сайдам кыыс буолан биэрбитэ. Л. Попов
△ Киһи оннук сайаҕас өйүттэн тахсар. ☉ Характеризующий восприимчивость ума (напр., о речи)
Уонна үөрэ саныаҕа: Үксээбиттэр даҕаны Сахам тылын ыһыаҕар Сайдам тыллаах аймаҕа. С. Данилов
Атастарыам, оонньооҥ, ыллааҥ. Арай билиҥҥи кэмҥэ Сайдам, кэрэ айар талаан Сайдар аана тэлэлиннэ! М. Хара
2. поэт. Киһи санаатын көтөҕөркөҕүлүүр. ☉ Вселяющий надежду, вдохновляющий, окрыляющий (напр., о весеннем ветре)
Сааскы сайдам сүүрүктүү Санаабытын холбооммут, Саргыбытын үрдэтэр Саҥа олох тускулун Салайталыы-баһылыы Саҥарсыаҕыҥ, атастаар! Эллэй
Көрбөккүн дуо сааскы сайдам Тыаллар тыаҕа харсалларын, Оту-маһы кумалааннар, Тыаһыы-ууһуу сырсалларын? В. Миронов
3. поэт. Киэҥ-куоҥ, холку эйгэлээх. ☉ Просторный, свободный (напр., об обжитой местности)
Кии түптэ хойуу буруота, өрө унаарыйан тахсан, сайдам сайылыгы үрдүнэн киһи сүрэҕин-быарын ортотунан сайа охсор кэрэ үчүгэй сытынан саба халыйар. А. Бэрияк

I
эт I диэнтэн дьаһ
туһ. [Абааһы уолун] дьэ, эҥин тылын этитэн-этитэн, туотан туран туох да ыспыыската суох өлөрдүлэр. Ньургун Боотур
[Марина:] Миигин сүрэҕим ити курдук этитэр. П. Ойуунускай
Киэһэ биэстэ этитэн сытар, сарсыарда уонна ыҥыртаран турар уол. Амма Аччыгыйа
♦ Ийэтигэр эппэтэх тылын этит көр ийэ. Буруйдааҕы тутан ыланнар, үлтү сынньаннар, ийэтигэр эппэтэх тылын этиттилэр
□ Ийэтигэр эппэтэх тылын этиттилэр, иннин ыллылар. ТТИГ КХКК
Таба этит көр таба II. Хамначчыттар, дьадаҥылар сүрэхтэригэр-быардарыгар саас-үйэ тухары дьөлө иҥэн ааллара сылдьыбыт баастарын таба этитэн, сэргэхсийэн истилэр. М. Доҕордуурап
Бурхалей бэйэтэ да куруук саныыр санаатын таба этитэн, бэрт хамаҕатык кэпсэтэн барда. Эрилик Эристиин. Ээҕин этит — тугунан эмэ кыһайан туран кимтэн эмэ туохха эмэ сөбүлэҥин ыл эбэтэр тугу эмэ оҥорбутун билиннэр. ☉ Силой вынудить кого-л. дать согласие на что-л. или признаться в чём-л. (букв. заставить сказать «да»)
[Баһылай:] Сибилигин тылын ыйытан, ээҕин этитиэххэ баар! А. Софронов
Чэ, тахсыах, били дьэгээркэни баҕас ээҕин этитээ инибит. Амма Аччыгыйа
Кэрээннэриттэн тахсыбыт бандьыыттар үгүс доппуруос, накаастааһын да кэнниттэн, эдэр дьоруойу ээҕин этиппэтэхтэрэ. «ХС»
◊ Көхсүгүн этит көр көҕүс II
[Микиитэ] мүчүйэ түһэн ылла, көхсүн этиттэ, сыҥаах баттанна, аҥаар атаҕын оллооннуу уурда. Р. Кулаковскай
Оҕонньор куруттан чохороон сүгэтин сүөрэн, чөҥөчөккө батары оҕуста, көхсүн этиттэ. Л. Габышев
II
туохт., итэҕ. Ураты, көстүбэт үөһээҥҥи күүстэр эппиттэрин курдук саҥар, тугу эмэ гын. ☉ Говорить, действовать, словно выражая посыл, подсказку высших, невидимых сил. Дьикти ыалдьыт эмискэ, этиппит курдук, кимиэхэ да кэпсээбэт ис санааларбар быһаччы сыһыаннаах тыллары саҥарда
□ Кыыһа барыта кырасыабайын, Кыталыга барыта ырыаһытын, Эр дьоно, Этитэн кэлбит курдук, Эчи Элэккэйдэрин, Эйэлэрин! С. Тарасов
Ийэ бараан түүн, иччилэммиттии, Этиппит курдук, дьиктитийэн истэ. А. Абаҕыыныскай

аат дьөһ.
1. Абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөн, хайааһын ханнык эмэ предмет ис эйгэтигэр буоларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Выражая абстрактно-пространственные отношения, употребляется при указании на предмет, внутри которого совершается действие (внутри)
Кистии-саба илиитин иһигэр харчы туттаран кэбиспит дьону, дьон ортотуттан оруу тардан ылан, дьиэ иһигэр анньан кэбиһэр. Эрилик Эристиин
Ханна эрэ ыраах им-балай хараҥа иһигэр таастар сууллар …… тыастара иһиллэр. Г. Колесов
Онон, оҕолор үтүө ыраас дьүһүннэрин сыыс-буор иһигэр сыһыаран, күөх от курдук, киһихара билбэтинэн, эгил-тэгил улаатан испиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Үстүөрт саһаан иһигэр баар хатыҥнар хаардаах бугуллуу лаглаһан көстөллөр. И. Никифоров
△ Ханнык эмэ тэрилтэ, кэлэктиип ис эйгэтигэр хайааһын буоларын бэлиэтииргэ туттуллан, ордук абстрактнай миэстэ сыһыанын көрдөрөр. ☉ Употребляется при указании на какую-л. организацию, коллектив людей, внутри, в среде которых совершается действие, имеет достаточно абстрактное пространственное значение (внутри)
Кини эмиэ бу тыйаатыр иһигэр рядовой артыыстан ССРС норуодунай артыыһыгар тиийэ үүннэ. Суорун Омоллоон
Ити аата ньиэмэстэр сэрии субуоккатыттан ураты аармыйа иһигэр эмиэ албыннаһар буолбуттар. Т. Сметанин
Биһиги холкуос иһигэр биир түөкүн, албын киһи баар. С. Ефремов
2. Дьон бөлөҕүн, түмсүүтүн ортотугар хайааһын буоларын көрдөрөр. ☉ Употребляется при указании на группу, коллектив людей, среди которых совершается действие (среди)
Бартыһааннар истэригэр регулярнай этэрээттэн сибээскэ кэлэн баран хаалбыт нуучча кыһыл армеецтара бааллара. Эрилик Эристиин
Манна бэйэлэрин истэригэр ытыктанар дьонноохтор, сорохтор атынынан, ол-бу дьээбэлэринэн, бэл, куһаҕаннарынан да аатырбыттар. Н. Габышев
3. Ханнык эрэ предмет ким-туох эмэ ахсааныгар киириитин, баар буолуутун ыйарга туттуллар. ☉ Указывает на включение предмета в состав, число когочего-л., его нахождение в числе кого-л. (в числе)
Бүгүн көрсүбүт элбэх дьонун иһигэр биир эрэ бөрөкүтэ суох киһи баар. Амма Аччыгыйа
Ол уон үс кыыс иһигэр киһи күн анныгар көрбөтөх үчүгэй кыыһа баара үһү. Эрилик Эристиин
Ийээ, бу биһиги кэргэммит ахсаанын иһигэр киирэр киһи кэлэн турар. Эрилик Эристиин
△ Чуолкайдыыр ситим тыл суолталанар. ☉ Может выступать в значении союзного слова со значением уточнения (в том числе)
Эрдэттэн ханна баралларын быһаарыммакка сылдьыбыттары күһэйэн оройуон аайы учууталлыы барарга анаабыттар. Олор истэригэр Миша эмиэ түбэспитэ. Н. Лугинов
Ити курдук, Маша энньэ сүөһүлэрин иэйэн-туотан, үүрэн барбыттара. Ол иһигэр соҕотох биэлээхтэрэ соҕотоҕун үүрүллүбүтэ. М. Доҕордуурап
4. Кэми бэлиэтиир ааттары кытта хайааһын оҥоһуллар кэмин, болдьоҕун ыйарга туттуллар. ☉ Употребляясь с именами, выражающими временное значение, указывает на время, сроки совершения действия
Оок-сиэ, аҕыйах да күн иһигэр сир ньуура, олох быһыыта кубулуйан, уларыйа охсон, олус да киэркэйэн, тупсан тахсар эбит. П. Ойуунускай
Бу икки этэрээт соруктара: иннилэринээҕи окуопаны сигнал бэриллиэҕиттэн, сүүрбэ мүнүүтэ иһигэр хайаан да алдьатан, уһаатаҕына сүүрбэ биэс мүнүүтэ иһигэр түрмэ кварталын олоччу ылыы этэ. Эрилик Эристиин
Мин санаабар, бу икки-үс хонук иһигэр оту кыаҕын ылан кээһиэххэ наада. С. Ефремов