туотарый диэн курдук
Туотаһыйар кулунчук Тоттук кыстаан таҕыстын. П. Тобуруокап
Билигин кинилэр сиэннэрэ суумка сүгэ-сүгэ оскуолаҕа туотаһыйаллар. С. Федотов

туотарый диэнтэн холб. туһ. Аһаан туотарыһа сылдьар тугуттаах кулунчукка сур бөрөлөр түһэн сиэн кэбистилэр. Д. Апросимов
Түгэх хостон эмдэй-сэмдэй уоллаах кыыс оҕо сырсан туотарыһан тахсан эбэлэрин тобугун былдьаһан мучумааннастылар. Н. Кондаков
Кулунчуктар …… сырсан туотарыһаллар. СТП АаТ

эриэ дэхси — талбыт курдук барыта биир тэҥ, биирдиҥи. ☉ Равный, одинаковый, ровный
Киһи эрэ барыта эриэ-дэхси буолбатах. Н. Якутскай
Киниэхэ үлэлиир дьон бары эриэ-дэхси өйдөөх, билиилээх буолбатахтар. Болот Боотур
Манна киэҥ-куоҥ эриэ-дэхси өҥ алаастар, хочолор тэнийэн сыталлар. И. Данилов; эриэ дэхситик — биир тэҥник. ☉ Ровно, одинаково
Ырыаҕа биэстии олук буола-буола, эҥээркэй аһаҕас дорҕоон эриэ дэхситик кэлэн иһэр. Күндэ
Ханна да, хаһан да киһи аймах эриэ дэхситик олорбот. Н. Якутскай
Күөх от эриэ дэхситик бытыгыраан үүммүт олбуоругар кырачаан уол оҕо туотарыйа хаамар. В. Протодьяконов
ср. др.-тюрк. ериг ‘манера, поведение, образ жизни’

1. аат. Бииригэр диэри саастаах таба оҕото. ☉ Оленёнок до года
   Кыракый тугут чох хара харахтарынан Аагалаах диэки махтаммыттыы көрүтэлиир. Т. Сметанин
   Сотору бастакы тугуттар төрөөбүтүнэн барыахтара. В. Протодьяконов
   Өйдөөн көрдөххө тугуттар эмиэ оҕолор курдук араас буолар эбиттэр. Улуро Адо (тылб.)
2. даҕ. суолт. Таба оҕотун тириититтэн тигиллибит, оҥоһуллубут, быыһык. ☉ Сшитый, сделанный из меха молодого оленя, пыжиковый
   Чурумчуку бэйэтэ Чубуку бэргэһэлэннэ, Тугут истээх соннонно. Эллэй
   [Максим] тугут бэргэһэтин устан, сонун сиэҕинэн сүүһүн көлөһүнүн сотунна. Л. Попов
   Тугут саҕынньах кэтэн Туотарыйа сүүрэбин. И. Эртюков
   ◊ Кыһыл тугут көр кыһыл. Кыһыл тугут ийэтин эмиийин сүтэрэн, үҥүлүҥнүүр. Тугут кэбиспит (кээспит) — итэҕэс, сиппэтэх эбэтэр өлбүт тугуту төрөппүт (таба туһунан). ☉ Выкидывать оленёнка недоношенным (о самке оленя)
   [Табалар] мэччирэҥ хаара чиҥээтэҕинэ тоҥоллор, ол содулуттан уулаах тыһылар тугут кээһиэхтэрин сөп. ССП ЫН
   Дьүүкээрбит табалар үксүгэр тугут кэбиһэллэр, оҕолоро хойуккааҥҥа диэри мөлтөх, аһаах уонна ыарыыга ылларымтыа буолаллар. ВВ ЫСЫ
   ср. тюрк. тоҕ, туг ‘рождаться, возникать, появляться’, МНТ тубул, монг. тугал ‘телёнок’, уйг. тугутлук ‘роженица’

сыһыан т., кэпс. Саҥарааччы хайгыыр, сөбүлүүр сыһыанын көрдөрөр (хор, ити). ☉ Выражает похвалу, одобрение говорящего (то-то)
Хор, ити маладьыас, туота, эр киһи. Суорун Омоллоон
Туота, иҥиир-ситии мааны: буордары-сыыстары лөглү тардан ылбытын. «ХС»

саҥа алл. Ыты булка киксэрэргэ туттуллар тыл. ☉ Междометие, понукающее собаку на добычу
Бүөтүр ону [тииҥи] ытыгар ыйа-ыйа: «Эккирэтэр кыылбыт ол олорор. Ар-ар, туотуо!» — дии-дии ыйда. Р. Кулаковскай

туохт. Туохха эмэ тулааһынна оҥор, тулааһыны туруор. ☉ Делать стойку, ставить столб, подпорку для чего-л.
Туллуо диэн Тоҥ тимиринэн тулааһыннаан, …… Улуу киппэ быһыты Тутан-туотан томтотон Таһаарбыттар эбит оҕолоор! С. Зверев
Тайах тиитинэн баҕаналаан, Дуул тиитинэн тулааһыннаан, Үс курдуулаах Моҕол ураһаны оҥоһунна. С. Васильев
[Дьиэбин] Туллаҥнаабатын диэн Тулааһыннаатым; Өҕүллүбэтин диэн Өһүөлээтим... М. Тимофеев

энэлий диэнтэн дьаһ
туһ. Күн тахсыытын диэки истиэнэҕэ баар таҥара мэтириэтигэр …… ыллыырааҕар аҥаардаахтык мэлииппэлэрин энэлитэн толороллор. В. Протодьяконов
Онтон [кырыыппатын] кырыыс тойугунуу Онолута эҥсэлиттэ, Эрэйдээх ийэ номоҕунуу Иэтэн-туотан энэлиттэ. М. Хара
Ханнык эрэ броневик, сириэнэтин энэлитэ-энэлитэ, биир кэм бытааннык өрө-таҥнары сылдьара. М. Рид (тылб.)

модальное сл. разг. выражает одобрение, удовлетворение тото ; туота , өлбөккө кэлбиккин тото , живой вернулся.

даҕ.
1. кэпс. Барытыгар тэһиттэҕэс, хомоҕой, сайаҕас өйдөөх. ☉ Понятливый, восприимчивый ко всему, открытый всему. [Кырасыабай кыыс] Үөрэхтээх, өйдөөх бэттэрин Үлүк-балык туотар Үгүс үрэллэҕэс өйдөөх, Саха омук саамай бэттэрин Саҥата суох ыытар Сайаҕас сайдам санаалаах. Өксөкүлээх Өлөксөй
Уйбаан бэйэтэ билэрин атын дьоҥҥо кэбэҕэстик тириэрдэр, билбэтигэр дөбөҥнүк үөрэнэр сайдам майгыннааҕа. М. Ефимов
«Луохтуур кыыс» үчүгэй ырыаһыт, үҥкүүһүт, сайаҕас, сайдам кыыс буолан биэрбитэ. Л. Попов
△ Киһи оннук сайаҕас өйүттэн тахсар. ☉ Характеризующий восприимчивость ума (напр., о речи)
Уонна үөрэ саныаҕа: Үксээбиттэр даҕаны Сахам тылын ыһыаҕар Сайдам тыллаах аймаҕа. С. Данилов
Атастарыам, оонньооҥ, ыллааҥ. Арай билиҥҥи кэмҥэ Сайдам, кэрэ айар талаан Сайдар аана тэлэлиннэ! М. Хара
2. поэт. Киһи санаатын көтөҕөркөҕүлүүр. ☉ Вселяющий надежду, вдохновляющий, окрыляющий (напр., о весеннем ветре)
Сааскы сайдам сүүрүктүү Санаабытын холбооммут, Саргыбытын үрдэтэр Саҥа олох тускулун Салайталыы-баһылыы Саҥарсыаҕыҥ, атастаар! Эллэй
Көрбөккүн дуо сааскы сайдам Тыаллар тыаҕа харсалларын, Оту-маһы кумалааннар, Тыаһыы-ууһуу сырсалларын? В. Миронов
3. поэт. Киэҥ-куоҥ, холку эйгэлээх. ☉ Просторный, свободный (напр., об обжитой местности)
Кии түптэ хойуу буруота, өрө унаарыйан тахсан, сайдам сайылыгы үрдүнэн киһи сүрэҕин-быарын ортотунан сайа охсор кэрэ үчүгэй сытынан саба халыйар. А. Бэрияк