сыһ. Ибигирэс тыастаахтык, чуордук, хатаннык. ☉ Звонко, заливисто, издавая вибрирующий звук
[Ат] Түөрт атаҕын Түөрт баҕаналыы үктэнэн кэбистэ, Үс төгүл күрүлэччи тыбыырда, Үс төгүл тырылаччы кистээтэ. Күннүк Уурастыырап
[Хабырыыстаах] ааттаах аттара, үөрбүт курдук, тырылаччы тыбыырбахтаата уонна уруккутунааҕар халыаннык айаннаан дьалкыһытта. И. Гоголев
Ачаланан аҥаарыйар Араҕас кырдал үрдүгэр, Локуоранан долгуйар Толооннорбут иһигэр Тураҕас дьоруо атыырбыт Тула үөрүн хомуйан Барылаччы кистээтэ, Тырылаччы тыбыырда. С. Васильев

туохт. Наһаа итииттэн, салгына суох буолан, көймөһүн. ☉ Взопреть от жары, нехватки воздуха, зажариться на солнце. Дьиэ-буо! [Өлөр мөхсүүтүгэр] Өс номоҕо буолтун курдук Көстүбэт уолунуу Күөх сөлөгөйүнэн күскүйдэ, Абааһы уолунуу Араҕас салыҥынан тыбыырда. Саха фольк.

сыһ. Сырдьыгыныыр, бырылыыр гына. ☉ Так, чтобы зашипело, зашумело
Айыыһыт биэ Күн диэки өттүнэн көтөн, Үс төгүл төгүрүйэ сүүрдэ, Үс төгүл бырылаччы тыбыырда. П. Ойуунускай
Балаакка иһэ бырылаччы итийдэ, түүлээх хаһыаччыктарын устан ырбаахынан олордулар. В. Протодьяконов
Кылбановскай сурунаалы кырыытынан кэдэрги баттаан, эрбэҕин анныттан сурунаал лиистэрин бырылаччы сүүрдэн ылбыта. В. Яковлев

туохт., эргэр. Сылгыны «хоруу-хоруу» диэн үөгүлээн ыҥыр. ☉ Характерным криком подзывать, окликать, звать к себе лошадей
Дьэ эрэ, тойон убайыам, Субу мантан туһааннаах соноҕоскун Хоруутаан ыҥыран ылан Хотун доҕоргун Сыралыма Куону, аккар мэҥэстэн, Айаннаан тиийэҥҥит Ахтылҕаҥҥытын таһаарыҥ, Аймахтаргытын аһатыҥ. П. Ядрихинскай. Ойуун хоруутаан куҥкунаппытыгар атыыр сылгы барылаччы тыбыырда. П. Ойуунускай

даҕ. Туохтан эмэ хапсаҕайдык халбарыйан, аһаран биэрэр дьоҕурдаах. ☉ Имеющий способность ловко увертываться, уклоняться от какой-л. опасности. Оттон Батас Мөндүкээн оххо таптарбат аһарыык, оҕу илиитинэн хабан ылан тоһута тыытар, дьиэ тоҕус холлоҕоһун көтүрү анньан тахсан куотар. Саха сэһ
1977
Ол эрээри Тэппэй Бөтөстүүн биир да моҕотойу дэҥнии иликтэр: арбахха дуу, сыгынахха дуу хаайтардахтарына сыыһа бырахтараллара, оҕустараллара — оннук сымсаҕай, аһарыык этилэр. «ХС»
Адьарай кыыһа, — аһарыык бэрдэ, Часкыйа-часкыйа Чалахайынан тыбыырда, Таҥнары халарыктаата, Хахаара-хахаара Хаанынан хаһыырда. П. Ядрихинскай

туохт.
1. Таныыгынан салгыны тыастаахтык, күүскэ таһаар (үксүгэр сылгыны этэргэ). ☉ С шумом выпускать воздух из ноздрей, фыркать (обычно о лошади)
Бүтэй туйахтаах кыыллара биир сиргэ таба турбакка тэпсэҥнэһэллэрэ, төгүрүк туйахтарынан сири табыйаллара, таныыларын тардырҕата-тардырҕата, улахан баҕайытык тыбыыраллара. Далан
Ат аргыый тыбыырда уонна, иччитин сытын ылардыы, сымнаҕас муннунан акымалыгар сигэммэхтээтэ. Н. Якутскай
Эһэ эргийэ хааман, чугаһаатар чугаһаан иһэр, субу-субу кыланар, соруйан оҕонньору хапчытаары араастаан дьүһүлэнэр, тыбыырар, сири саралыы тарталыыр. Л. Попов
2. Муннуҥ хаана кэл (ыалдьан биитэр муннугун туохха эмэ өлөрөн). ☉ Кровоточить из носа (из-за болезни или травмы)
Өстөөх өлөр мөхсүүтүгэр Өс номоҕо буолтун курдук Көстүбэт уолунуу Күөх сөлөгөйүнэн күскүйдэ, Абааһы уолунуу Араҕас салыҥынан тыбыырда. Саха фольк. Күтүр өстөөх Хардьыгынаан баран Хаанынан тыбыырда. П. Ойуунускай
Хаанынан тыбыыран, хардыргыы сытар атыыр бөрөнү Байанай тыынын салҕаата. В. Протодьяконов
Кус кинини билэн хаалбыта бэрт буолан, Дьэллик, сэрэнэн бэрт ыраахтан үөмэн, быарынан сыылан иһэн, арай мунна тыбыырбыт. Н. Заболоцкай
3. көсп. Салгын баттаан, тугу эмэ (хол., паары) үрэн таһаар. ☉ Изрыгать, выбрасывать что-л. изнутри (о чём-л.)
Кулууп таһыгар биир «Беларусь» тыраахтар үлэлээн, күөх буруонан тыбыыра турар. И. Сысолятин
Холумтан ыксатыгар турар улахан алтан сылабаар оргуйан үрүҥ күдэнинэн тыбыырда. «ХС»
Массыына күөх буруонан тыбыыраат, хоҥнубутунан барда. «Чолбон»
4. көсп., кэпс. Кыатана сатаан баран, туттуммакка, салгыны муннугунан, уоскунан эмискэ таһааран күл. ☉ Не сдержавшись, рассмеяться, прыснуть со смеху
Хаста да күлэн тыбыыра түһээри гына-гына, Микиитэ арыычча туттунна. Амма Аччыгыйа
Муннукка ким эрэ күлэн тыбыырда. Э. Соколов
Бөлүөхсэн турар дьон быыһыгар ким эрэ күлэ сыһан, улахан баҕайытык тыбыырбыта. М. Горькай (тылб.)
5. көсп., кэпс. Эмискэ төлө биэрэн улаханнык, элбэхтик, түргэнник саҥар (уордайан, кыыһыран). ☉ Внезапно гневно, громко заговорить; ругаться, изрыгать ругательства
Арыпыана биир ыалдьыта туох эрэ диэбитигэр өһүргэнэн, куоскалыы тыбыыра түһээт, ааны хайа быраҕан хоһугар киирдэ. Амма Аччыгыйа
Саҥа хоту эргиллэ түспүтүм, сэгэриэм, [кыыс] дьэ мин киһибэр кыыһыран нууччалыы тыбыыра ахан турар эбит. Нэртэ
♦ Мунна да тыбыырбат (бүппэт) көр мурун
Чэ, быһата, мунна да тыбыырбат муус чэгиэн, хоһуун-хоодуот киһи эрэ тулуйар айана. ВВ ЫСЫ
Били инбэлиит, ыарытыгаммын диэнэ ханна да суох, өссө эбии уойан, мунна да тыбыырбакка сылдьан кэлбит. ХБИДК
Күнү быһа ууттан тахсыбатахпыт да, ким да мунна да тыбыырбатаҕа. «ЭК»
Мунна тыбыырар көр мурун. Архип мунна тыбыырыар диэри араатардыыр. «ХС»
ср. саг. тым ‘фыркать’, др.-тюрк. тамур ‘капать (напр., о крови из носа)’

саҥа алл. Сэрэнэ соҕус күлэн ылыыны көрдөрөр. ☉ Выражает сдержанный смех
Ыйаастыгас соҕус кэрэ харахтара эйэҕэстик мичээрдииллэр, …… ньолбоҕор сирэйэ өссө уһуу түһээт, кылгастык һы-һык диэн күлэн кэбиһэр. Амма Аччыгыйа
Бары һык диэн күлэн иһэн, тардынан курус гыналлар, улаханнык бэркиһээн чыпчырыналлар. А. Сыромятникова
△ Киһиттэн бэйэтиттэн тутулуга суох, бэйэ өйдөөбөтүнэн тахсар саҥа дорҕооно (хол., тыбыырдахха, оһоллонноххо, бэйэҥ бэйэҕиттэн соһуйдаххына уо. д. а.). ☉ Выражает непроизвольный звук, издаваемый при какой-л. неожиданности
Гурьянов үөрэн «ураа» диэн хаһыытаата, онтон эмискэччи «һык» диэтэ. Т. Сметанин
Мин уһуктан үөһээ оронтон оҕонньору көрө сытан, кини сүүһүн мырчыстаҕастарын итинник холур соҕустук холоон баран, «һык» диэтим. А. Фёдоров
♦ Һык гын — соһуйа көр (иһит), соһуччута бэрдиттэн ах бэрдэр, ах гын. ☉ Внезапно замолкнуть или замереть от неожиданности увиденного (услышанного)
— Онно эн саҕалар бааллар ини …… Миша ити тыллартан һык гына түспүтэ. Н. Лугинов
Ол эрээри, сото кэбиспит атаҕын лоппоҕор тобугун үрдүгэр дьалайбаттык ууран, паапканы нэлэччи аһан ааҕа олорон һык гына түспүтэ. П. Аввакумов
Тилэхтэрин туппаҕалаан көрөн һык гынан баран, сирэйин ырдьаччы туттан ылла. Н. Заболоцкай

I
даҕ. Бастакы торума оҥоһуллубут, бэлэмнэммит. ☉ Заготовленный, приготовленный, сделанный вчерне
Уон харалаабыт хотууру таҥнары туппут курдук түрбүү хара тыҥырахтанна, саар ыаҕас быһаҕаһын саҕа лэгиэ хара атахтанна. ПЭК ОНЛЯ I
«Үҥкүрүс-күөлэһис» гына түстэ, Хотой хара дьаҕыла буола түстэ, Харалаабыт анньыы курдук Уһун ньургун тумсун Буруустаан күкүрүйдэ. Ньургун Боотур
Харалаабыт хатыыр курдук, Хардастыгас тыҥырахтаах Хаҥыла быһыылаах …… Өргөстөөх тумустаах. Д. Говоров
II
даҕ. Харааран тахсыбыт, буспут (сир аһын, отону этэргэ). ☉ Потемневший, созревший (о ягодах)
Онно [дьааһыкка] тобус-толору харалаабыт моонньоҕон кутуллубут этэ. Далан
Хайы-сахха тыа саһарбыт, кыһыл көтөҕө санньыардык тохтор, хойуу ук быыһыттан харалаабыт уулаах отон оҥой-саҥай одуулуур. И. Гоголев
Бу кэмҥэ [алтынньыга] ойуурга сылдьар, харалаабыт бөдөҥ отону үргүүр олус үчүгэй. «ББ»
III
даҕ.
1. Улаатан бороохтуйбут, түүлээбит (кыыл, сүөһү, көтөр). ☉ Поменявший шерсть, оперение, полинявший (о птицах, животных)
Көрбүтүм, түүлээн харалаабыт, муоһа суох мултугур төбөлөөх, даллайбыт улахан кулгаахтаах кыыл …… мас быыһынан биирдэ-иккитэ күлүкүс гынан хаалбыта. Н. Заболоцкай
2. Сэбирдэҕэ түспүт, харааран көстөр (мас, тыа, ойуур туһунан). ☉ Обнажённый, без листьев и хвои (о дереве, лесе)
Ханан эрэ ырааҕынан Хаҥыл аттар тыбыырдылар, Харалаабыт хатыҥнарым Хараҥанан таҥыннылар. С. Данилов

аат., үрд.
1. Төрөөбүт-үөскээбит дьиэ-уот (ытыктабыл, таптал дэгэттээх). ☉ Родной дом, родная обитель, родной очаг
Төрөөбүт дойдуга таптал төрөөбүт алаһаттан саҕаланар диэн бэрт сөпкө этэллэр. М. Ефимов
Алаһабыт аайытын Аал уот сырдыы күлбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Таптыыр кинигэтин маллаах Мөһөөччүгэр уган, Илдьэ кэлбитэ саллаат Төрөөбүт алаһатыгар. И. Гоголев
2. көсп., үрд. Туох эмэ үөскүүр, силигилиир, сайдар сирэ, ньээкэ уйата. ☉ Место возникновения, развития, расцвета чего-л., колыбель
Долгуйуу-күүрүү, үөрүү-өрөгөйдөөһүн, абарыы-сатарыы — итилэр буолаллар хоһооннор биһиктэрэ, айымньылар алгыстаах алаһалара. С. Тарасов
Москва, Ленинград, Ростов курдук баай традициялаах литературнай кииннэри тэҥэ литературнай айар үлэ саҥа чаҕылхай алаһалара үөскээтилэр. «ХС»
Тыйыс айылҕам күөх алаһатыгар мин суос-соҕотоҕун хаамабын. С. Данилов
3. харыс т. Эһэ арҕаҕа. ☉ Медвежья берлога
Кырдьаҕас эһэ аатын олус үгүстүк ааттаабат баҕайыта …… Булка мээмигэ, тыатааҕы, бөппөкө эҥин диэччилэр, оттон арҕаҕын алаһата, суолун көтөлө диэн ааттааччылар. Далан
Онтон утаакы буолбата, саа тыаһаата да, тыатааҕы алаһатын аанын бүөлүү оҕутта. Далан
ср. др.-тюрк. алачу ‘шатер’
♦ Аан алаһа үрд. — күндүттэн күндү абыраллаах төрөөбүт ньээкэ уйа. ☉ Изначальная священная спасительная обитель, священный родной очаг
Төрөтөр оҕоҥ төлкөлөннүн, Иитэр сүөһүҥ күрүөлэннин, Аан алаһаҥ алгыстаннын! Өксөкүлээх Өлөксөй
Аан алаһабар, Ийэ тэлгэһэбэр Им имирэ сүтүүтэ, Барык-сарык буолуута Тиийэн кэлбитим баара. С. Зверев
[Ойуун:] Бассабыык аймаҕы Аан алаһаларыттан Араарар күнүм буолла. Эрилик Эристиин. Алаһа <бараан> дьиэ үрд. — дьиэни-уоту ытыктаан, таптаан, улуутутан, дьиэҕэ-уокка сүгүрүйэн хоһуйар этии. ☉ Почтительно-церемонное живописание родного дома, родной обители
Айыыһыт биэ Аарыма-аараҕай Алаһа бараан дьиэлэригэр Батыччахтаан кэлэн Бастыҥ түннүгүнэн Баһын батары биэрэн, Үстэ түллэн [тыбыырда]. П. Ойуунускай
Алаһа дьиэни айгылатыҥ, аал уоту айгыһыннарыҥ, Алтан сэргэни анньыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Көй бараан уйабытын көрөн таҕыс, аал уоппутун, алаһа дьиэбитин анааран аас. Амма Аччыгыйа

I
туохт.
1. Олох олорон бүт, быһын. ☉ Умереть, скончаться
Мин өлүөм — дьүһүнүм сүтүөҕэ, Мин буорум отунан үүнүөҕэ. П. Ойуунускай
Ойуулуом этэ эһиэхэ Оччотооҕу мин ыалларбын Суохтарынан туһанаммын: Сут дьыл балыктыы Кэбээйигэ Сорохторо көспүттэрэ, Сорохторо өлбүттэрэ. Дьуон Дьаҥылы
2. Охтон хаалан быһын, өрүттүбэт гына оҕун (сүөһүнү этэргэ). ☉ Околевать, издыхать (о скотине)
Итиччэ өрүттүбүт сүөһү өлүмээрэй дии саныыбын. Амма Аччыгыйа
Ол курдук икки аттара сотууҥҥа өлөн хаалбыттара. Эрилик Эристиин
3. Кууран-хатан дьүһүҥҥүн сүтэр, кубарый (охсуллубут от туһунан). ☉ Поблёкнуть, увянуть (о растениях, напр., о скошенной траве)
Күһүн от-мас хагдарыйар. Кыһын от-мас өлөр. Бу аан дойдуга туох барыта үөскүү-үөскүү өлөр, өлө-өлө үөскүү турар. П. Ойуунускай
Оппут өлө илик, тыбыс-тыыннаах сытар. Хайыыбыт? «ХС»
4. көсп. Халлаан атын эттигинэн хаххаланан, күлүктэнэн көстүбэт буол (ый, күн туһунан). ☉ Затмеваться, быть в затмении (о солнце или луне)
Былыргылар ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлөр диир буолаллара. А. Софронов
Биир ыйдаҥа киэһэ ый өллө. Амма Аччыгыйа
♦ Өлбөт мэҥэ уута миф. — 1) олоҥхоҕо, остуоруйаҕа баар дьикти күүстээх эмтээх (өлбүтү тилиннэрэр) ураты убаҕас (уу). ☉ Живая вода
Өр буолбата, Өтөр гыммата, Өлбөт мэҥэ уутун Өрө кылбатан таһаарда. П. Ойуунускай
Өлбөт мэҥэ уутун аҕалларгын, оҕоҕун төннөрүөм этэ. Амма Аччыгыйа; 2) өлбөт мэҥэ уутугар тэҥнэһэр суолталаах, абыраллаах туох эмэ. ☉ Что-л. равное по действию, свойствам живой воде
Үүт баар эбит икки атахтаахха өлбөт мэҥэ уута, үрүҥ илгэ, тыын уһатааччы, күүс эбээччи. П. Ойуунускай
Мумиё киһини ыарыыттан барытыттан өрүһүйэр өлбөт мэҥэ уута буолбатах диэн бары ааптардар кичэллээхтик сэрэтэллэр. «Кыым». Өл да төрөө — булгу, хайаан даҕаны, өлөргүн да кэрэйбэккэ. ☉ Обязательно, в любом случае, во чтобы то ни стало, хоть умри (но найди, доставь, сделай)
Өл да төрөө, кистэммит отут аты бул. «ХС»
Өл да төрөө, баран билэ охсон кэл. «ХС». Өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө түөлбэ. — киһи тиийбэт ырааҕа, онно мин (көннөрү киһи) хайдах тиийиэм буоллаҕай. ☉ Недосягаемая даль, до которой обычному смертному не добраться. Ол дойдуга өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө? Өлөн-охтон биэримэ — кыайтарыма, самнан, түһэн биэримэ. ☉ Не давать одолеть себя, не сдаваться, не падать духом
Бу бэйэлээх үлэһит дьон өлөн-охтон биэрбэт үйэтэ кэллэ. «ХС». Өлө оонньоотоҕун — туһата суохха, туһаммат суолугар эрэйдэннэҕин. ☉ Зря страдать, напрасно мучиться
«Били дьахтар Биир кэм мээрилээн, Сибиинньэтэ иитиэх дии-дии Силбиэтэнэн барбытыгар, Өс киирбэх кэлэн, бу Өлө оонньоотохпун», — диэн Адам Романович аналлаах хотунун «Абаансанан» мөҕөн айдааран барда. Р. Баҕатаайыскай
Ити санаанан салайтаран, бу өлө оонньоотохпун. С. Федотов. Өлөр андаҕар — тыын толуктаах андаҕар. ☉ Смертная клятва
Хайыахпыный, өлөр андаҕар биэрдэҕим дии. Өлөр атаһым көр өлөр доҕорум. Арай Көмөр Татаар өлөр атаһа, байан сүөһүтүн ахсаанын, харчытын сууматын билбэт буолбут Ньаамахтай Уйбаан туора туттара. Н. Босиков. Өлөр да соло (иллэҥ) суох — олус элбэх үлэлээхпин, онон тугу да гынар кыаҕым суох. ☉ соотв. хлопот полон рот, некогда даже умереть
Билигин аҕай адьас өлөр да иллэҥэ суох күннээҕи үлэ түбүгэр сылдьыбыт бары дьыалалара, доҕор иэдээнигэр тэҥнээтэххэ, адьас буоссата суох курдук бытарыйан көһүннүлэр. Н. Лугинов. Өлөр доҕорум — саамай истиҥ, чугас доҕор. ☉ Закадычный приятель, лучший друг
— Ханналаатыҥ, Вася? — Ээ, Амматтан биир өлөр доҕорум көтөн иһэр, ону көрсө киирээри. С. Руфов. Өлөр мөхсүү — тыын тахсыыта, быстыыта. ☉ Предсмертная агония. Дьиэ-буо! Өстөөх өлөр мөхсүүтүгэр өс номоҕо буолтун курдук Көстүбэт уолунуу Күөх сөлөгөйүнэн Күскүйдэ, Абааһы уолунуу Араҕас салыҥынан тыбыырда. Саха фольк. Өлөр охтуутун оҕутта — өрүттүбэт гына ыарыйда, өлөр ыарыытынан ыарыйда. ☉ Его сразила смертельная болезнь
Ол олорон саас ийэлэрэ, сэбиргэх анньарга ыалдьан, өлөр охтуутун охтубута. Эрилик Эристиин
Дьэ ол күннэргэ мин Аанчыгым өлөр охтуутун охтубута. Суорун Омоллоон. Өлөр өлүөхүмэ эргэр. — аһара кырдьаҕас, ыарыһах, өлөр турукка чугаһаабыт киһи. ☉ Дряхлый, больной человек, находящийся при смерти
Күрдүргүү-хардыргыы, Кыыкыныыхаахыныы Сыттаҕым ээ, Өҥкөөппүн өҥөйбүт Өлөр өлүөхүмэ. Өксөкүлээх Өлөксөй. Өлөр өстөөх (өстөөхтөр) — улаханнык, эйэлэспэттии (бэйэ бэйэни өлөрсүөх курдук) өстөөх (өстөөхтөр). ☉ Смертельный, заклятый враг
Ньукууһа этэр буоллаҕына, Луханы талымаҥ! Ньукууһа — эсер, оттон эсердэр кыһылларга өлөр өстөөхтөр. Амма Аччыгыйа
Кэлэйбит сирэ — кэлэктиип, Өлөр өстөөҕө — үлэ, Кэнийэр киһитэ — кэргэнэ, Ыстыыр ыаһа — ыаллара, Баар суох баҕата — барыс, Туохтан да ордороро — дуоһунас. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр Соппуруон баай өлөр өстөөхтөрө. Н. Якутскай. Өлөр саҥатын саҥарда (саҥата иһилиннэ, таҕыста) — ыарыыланан, куттанан, өлөн эрэр киһи курдук куһаҕаннык саҥарда, хаһыырда, часкыйда. ☉ соотв. смертным криком (букв. завопил предсмертным воплем)
Кини күтүр [демон] угураабыта сүлүмэ буолан сүрэҕэр түстэ да, кыыс соҕотохто эрэ өлөр саҥата иһиллэн хаалла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыс өлөр саҥатынан өрө татынньахтыы түстэ, өлөр бэрт буолла. П. Ойуунускай. Өлөр үйэтигэр — кырдьан өлөр кэмигэр. ☉ На закате жизни
[Татыйаана:] Бу оҕонньор кырдьар сааһыгар, өлөр үйэтигэр баайдары кытта илин былдьаһара хаалбыт дии. Күндэ. Өлөрү утуйарга холоо — өлөртөн да куттаммат буол. ☉ Сражаться, бороться не на жизнь, а на смерть, биться, не жалея жизни (букв. смерть почитать за сон)
Өлөргүн утуйарга холообут киһигин дуо? Тохтоо, болҕой! Ньургун Боотур
Кини [Айыы бухатыыра] ханнык баҕарар өстөөхтөн чаҕыйбакка харса суох охсуһууга киирэр. Өлөрүн утуйарга холоон туран абааһы уолун ир суолун ирдиир. Эрчимэн
Кыргыһыыга буспутхаппыт, өлөллөрүн утуйарга холуур сэрииһит дьону дьулатар уустук этэ. Далан. Өлө сытар киһиттэн туһа (утурук) эрэйбиккэ дылы – туһалыа суоҕун көрөн туран туһа эрэйэр. ☉ Просит, зная, что пользы не будет. Тотон өлөн — таах сылдьартан эбэтэр аһара туолан. ☉ соотв. с жиру беситься
«Тотон өлөн» диэбиппин итэҕэйбэтиҥ быһыылаах. Софр. Данилов. Уутугар өлбүт (уубар өллүм) — олус утуктаабыт (хас да түүн аанньа утуйбакка). ☉ Одолел сон, смертельно хочется спать
Оҕо сылайбыта бэрт буолан, уутугар өлөн илииттэн илиигэ ылылларын, ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
Ааспыт олохпун толкуйдуубун… Уубар өлөммүн утуктуубун. Дьуон Дьаҥылы
◊ Ахтан өл — туохтан (кимтэн) эмэ ыраах сылдьан, суохтаан, чуҥкуй, тэһийбэт-тулуйбат буол. ☉ Сильно скучать, тосковать по кому-чему-л.
Мин бу билигин хоту дойдубун ахтан өлөн иһэбин. Н. Габышев. Аччык өл — олус аччыктаа, аһары аччыктаа. ☉ Оголодать
[Күлүк:] Тоҥноххо, аччык өллөххө баай наадалаах курдук буолар да, ол улахан буолбатах. А. Софронов. Көҕөрчү (көҕөрө) өл — аһара куттанан, уолуйан, атаххар нэһиилэ уйуттан тур, көҕөрөн таҕыс (үксүгэр сирэй туһунан). ☉ Позеленеть от страха (о лице)
Оҕонньор хаана көҕөрчү өлөн хаалбыт, оспуоччук ойоҕо уҥаары байааттаҥныыр, Орунбаевтар соннорун тэллэҕэ илибириир. Эрилик Эристиин
Куриль уоска оҕустарбыттыы сымыһаҕын быһа ытырбытыгар уостара көҕөрө өлөн таҕыстылар. С. Курилов (тылб.). Кубарыйа өл — олус куттанан кубарыйан хаал (сирэй туһунан этэргэ). ☉ Сильно побледнеть от испуга
Хабырыыс таһырдьа тахсаат, сирэйэ кубарыйа өлөн, аллараа сыҥааҕа титирээн, төттөрү ойон киирдэ. Амма Аччыгыйа. Кыбыстанкыпчынан өл — туохтан эмэ олус кыбыһын. ☉ Сильно засмущаться, застесняться кого-чего-л.. Өлбөт мэҥэ фольк. — 1) өлбөт-сүппэт уһун үйэ, уһун дьоллоох олох. ☉ Бессмертная, долгая счастливая жизнь
Өй, үлэ күүһүнэн Өлбөт мэҥэни аһыахпыт! Күннүк Уурастыырап
Сордоох соллоҥ үйэтэ, Соҥуй-ынчык түрмэҕэ Өлбөт мэҥэ бэйэҕин [Дьоллоох олоҕу] Сүрдээх өртөн күүппүппүт. Эллэй; 2) тыыны уһатар, үйэни салгыыр туох эмэ (хол., эмп-томп). ☉ Средство, способствующее долголетию (напр., лекарство)
Эһэ үөһэ — өлбөт мэҥэ тэҥэ. И. Гоголев
Онно билбитим уу, суох буоллаҕына, уһулуччу күндүтүн, өлбөт мэҥэҕэ тэҥин. Ф. Софронов. Өлөр быатыгар — кыһалҕатыгар, бу буолуох. ☉ К несчастью (букв. к смерти)
Абамсүптүм эбит!!! Өлөр быатыгар, өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Бу муҥнаах баара өлөр быатыгар хара маҥнайгыттан сигилитэ-майгыта холлон киирбитэ. Н. Заболоцкай. Өлөр өлүү — олох олорон бүтүү, туохтан эмэ өлүү-сүтүү. ☉ Неминуемая смерть
Таалар быарын, үллэр сүрэҕин, Таба түһэммин, дьөлө сүүрэммин Өлөр өлүүгэ умса оҕустаҕым, Өлөр өлүүгэ тиэрэ тэптэҕим. П. Ойуунускай
Күн үрдүгэр киһини өлөр өлүүттэн өрүһүйэр эмчиттэн ордук идэ суох диэн этэллэрэ. «ЭК». Ууга өл — ууга түһэн чачайан өл. ☉ Утонуть. Үстэ өлөн тилин — үс төгүл өлө сыһасыһа тыыннаах хаал. ☉ Трижды оказаться на волоске от смерти (букв. трижды умирая, воскресать)
Үстэ өлөн тиллэҥҥин, Үрдүк ааттанаҥҥын, Үтүө сурахтанаҥҥын, Өһүөннээххин дьакыйаҥҥын, Өрөгөйүҥ үрдүөхтүн. П. Ойуунускай. Хара өлүөр диэри — өлөр күнүгэр диэри. ☉ До последнего дня, до последней минуты жизни
Хара түөкүн, хара өлүөр диэри кини үөнэ бараммат, — дии-дии, муус анныгар анньан кэбиһэллэр. Суорун Омоллоон
др.-тюрк., тюрк. өл
II
өл (өллө) хап (киллэр, булун, ыллар) — аһыы түс, аһаан сэниэтэ ыл. ☉ Перекусить, заморить червячка
Мин бастаан өл хаба түстэхпинэ сатаныыһы. Болот Боотур
Бэйэтэ өл киллэрэ түһүөн уонна доҕорун мииннии түһүөн наада этэ. Н. Заболоцкай
Букатын быстан, соһуллан хаалбыт дьүөгэбин онтон [кус мииниттэн] өл ылларан, сэниэ киллэрэн сүһүөҕэр туруорабын. П. Тулааһынап
ср. монг. өл ‘питательность’
III
аат. Собо иһигэр, оһоҕоһун быыһыгар баар кытархайдыҥы болоорхой өҥнөөх убаҕас маасса (бустаҕына хойдор уонна бороҥ өҥнөнөр). ☉ Кашица (часть внутренностей карася: густая жидкость красноватого цвета, при варке становится гуще и приобретает коричневатый цвет)
Оҕонньор соботун өлүн мас ньуосканан баһан сиэн сыпсырыйар. Н. Якутскай
Биир оҕонньор собо өлүн сии олорор үһү (тааб.: моҕотой). Собо, кырдьык даҕаны, бастыҥ ас буоллаҕа. Киниэхэ туох тэҥнэһиэ баарай?! Өлө, миинэ. Багдарыын Сүлбэ
Собону хатырыктаан баран үөстэниллэр. Искэҕэ уонна өлө балык миинин амтанын тупсарар. Дьиэ к.
△ Ханнык баҕарар өрүс балыгын сиэниллибэт иһэ-үөһэ, оһоҕоһо. ☉ Внутренности речной рыбы (несъедобные)
Ити икки ардыгар Туотук бил балыгын төбөтүн быһан, иһин хайытан, төбөтүн уонна ис өлүн хотойдоругар өлүүлээбитэ. И. Федосеев
Балык өлүн, искэҕин үөстүүргэ хайытыллыбыт сиринэн ороон ылыллар уонна ынах арыытыгар соркуойданар. ТИИ ЭОСА
Уол туран хааһахтан хаппыт балык төбөтүн, сытыйбыт балык өлүн арбаҕаһын тэллэҕэр куттан ыттарга барбыта. «ХС»