аат., түөлбэ. Сиһинэн тыырыллыбыт дьуухала. ☉ Разрезанная по спине, вяленая на солнце рыба, юкола.

саҥалыы 1 диэн курдук
Суол ханан да ааспытын иһин оҥоруохтааҕын оҥорон эрэ баран умнуллар, онтон эмиэ саҥа оҥоһуллар, саҥаттан тыырыллар. В. Гаврильева

даҕ. Салбах курдук быһыылаах. ☉ Имеющий форму лопасти, напоминающий внешним видом лопасть, лопастный
Өссө салбахтыы уонна хайа тыырыллыбыт сэбирдэхтэр баар буолаллар. СОТ
Сүһүөх атахтаахтар атахтарыгар элбэх хатыылаах тиэрбэстээх чиэрбэлэр эттэрин салбахтыы чорбохторо сөп түбэһэллэр. ББЕ З

[бу + кыһын] сыһ. Ааспыт кыһыҥҥа. ☉ Этой зимой; минувшей зимой
Быгыһын Нанайбах киирэ сылдьан, ол дьахтарга сылдьар, өссө хонор даҕаны эбит диэн кэпсээн тахсыбыта. Болот Боотур
Ити мин урукку кэргэммин өссө быгыһын кулаак оҥорон, бэйэтин Тыырыллыбыт Тимофейы кытта тымныы сиргэ ыытыах баара. М. Шолохов (тылб.)

аат. Чараас гына тыырыллыбыт мас тырыыҥката (урут уматан чүмэчи оннугар сырдатынарга, оттон билигин уоту күөдьүтэргэ эбэтэр атыҥҥа тут-лар). ☉ Лучина (в старину использовалась в помещении вместо свечи)
Уйбаан, саҥата суох оронуттан туран, уоттаах чохторун хардаҕас төбөтүнэн арыйа-арыйа, уот оттон, тымтыгынан күөдьүтэн, үрэн сирилэттэ. А. Софронов
Көмүлүөк уонна тымтык уотунан киэһэ-сарсыарда дьиэлэрин уонна хотоннорун иһин сырдаталлара. Н. Якутскай
Тымтык уотунан сырдатынан Эһэлэрбит үөрэммиттэр. В. Чиряев
ср. др.-тюрк. тамдух, тамтух ‘огонь, пламя’

туохт. Тыынартыыммат курдук, мөлтөхтүк, нэһиилэ саҥар, хамсан. ☉ Говорить, двигаться слабо, вполсилы
[Нида] туттара-хаптара да урукку тыҥыахтаабыта өһүллэн, дьахтардыы холкутуйан, нус-хас буолбут. Нэртэ
«Кэбис, инньэ диэн баара дуо? Бэйэ икки ардыгар эмиэ туохпут атыытай-тутуутай, туора дьон буолбатахпыт», — Биэрэ тыын былдьаһа тыҥыахтаан, саба саҥаран кэбистэ. «ХС»
«Айыым-таҥарам, — Рябовскай [худуоһунньук] тыҥыахтаабыта, — бу хаһан күн көрүөх муҥай?». А. Чехов (тылб.)
△ Биир күдьүһэ суох, быстабыста тыаһаа. ☉ Звучать с перебоями
Барабаан чиккэччи тыырыллыбыт тириитэ ханнык эрэ бүтэҥи дорҕоону таһааран дүбдүгүрээбитэ, хормуоска тыҥыахтаабыта. М. Горькай (тылб.)

I
көр кирээдэ
2
Дьиэлээх Бадиевскай сиргэ бырахпыт куллукатын ылан, уот үрдүгэр баар кыраадаҕа ыйаата. Болот Боотур
Уокка арыы, кыл быраҕыллар, Кыаһаан, дүҥүр куурдулланнар Кыраадаттан ылыллаллар. Дьуон Дьаҥылы
Саллааттартан биирдэстэрэ кыраадаҕа кыстанан турар тыырыллыбыт тымтыктартан харбаан ылан умата охсон баран, …… Баһылайга биэрдэ. «ХС»
II
аат. Сүөһү өртүгэ, хааччах. ☉ Загон для скота, ограда
[Көстөкүүн:] Дьиэ тулатынааҕы Мөлөгөр кулуба кыбыыта, кыраадата бары сопхуос кыбыыта, кыраадата буолар. Күндэ
Дьиэтин уҥа өттүнээҕи уһун синньигэс кыраадаҕа киирэн, ойуур быыһыгар баар көлүкэ кытыытыгар дүлүҥ үөһэ олордо. Н. Түгүнүүрэп
Муус устар ыйтан уулаах биэлэри төрөтөр кыраадаларга мунньан отунан аһатыллар. ПНИ ИС

аат.
1. Уоту күөдьүтэргэ анаан чараас гына тыырыллыбыт эбэтэр кыһыллыбыт кураанах мас. ☉ Сухие щепки, специально заготовленные для разжигания огня
[Үүтээн] тимир оһоҕун аттыгар оттор мас, уоккун күөдьүтэргэр кыспа бэлэмнэммит. Болот Боотур
[Булчут] оллоон аттыгар кыспа кыһан, куурбут маһы чөмөхтөөн хаалларбыт. И. Гоголев
Степа кыспатыгар испиискэнэн уот анньан баран, күөдьүйэрин кэтэһэн турда. И. Сысолятин
2. Маһы кыһартан тахсыбыт бөх-сыыс. ☉ Стружка
Абрам кыспыт мастарын ороҥҥо уурар, Акулина кыспаны харбыыр. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Кыспа бэс — кыра лоскуй курдук сулуйан ылан, хааһахха симэн, аһылыкка анаан хаһааныллыбыт бэс сутуката. ☉ Тонкие, мелкие стружки нежной коры сосны, заготовленные на зиму для употребления в пищу
Бэстээһин үс көрүҥнээҕэ: кыспа бэс, таҥыы бэс уонна туорум бэс. ФГЕ СТС. Тэҥн. чыыппаан

I
1. аат.
1. Чараас гына хаптаччы тыырыллыбыт мас, уһун чараас тымтык, сарт (хол., тымтай, түннүк оҥорорго, эчэйбит уҥуоҕу тутарга). ☉ Лучина, лучинка
Убаачаа, тыаҕа тахсан хаппыт талахта булан тыыр уонна чарта оҥор. М. Попов
Хатыҥ мастан хайытан, чарт оҥорон тыһаҕас иҥииринэн атаҕын хам баайан кэбистэ. ИПН АОК
Көтөр оҕото турар сирин тус-туспа араарыллар, мас чардынан быыһанар. ЛЕВ ССКИиС
2. Дьиэ эркинигэр сыбаҕы туттарарга аналлаах синньигэс тымтык, тутуу матырыйаала. ☉ Тонкая деревянная планка для покрытия крыш или для обрешётки стен под штукатурку, дранка
Чарт анныгар баатаны, ханапаакыны, сэбирдэҕи эбэтэр муоҕу угуллар. МКББ
Чарт саайыыта. АВН КХАТО
2. даҕ. суолт. Чараас гына тыырыллыбыт маһынан, тымтыгынан, сардынан оҥоһуллубут. ☉ Сплетённый из лучинок, лучиночный, драночный. Кыыс бэйэтигэр улахан чарт холлоҕоһу ылар. Саха сэһ
1977
Чарт түннүктэринэн нөҥүө сааскы күн сырдык сардаҥаларын дьиэҕэ кутар. И. Федосеев
Чарт иһиккэ аҕыс сымыыт уонна мөһөөччүккэ икки киилэ кэриҥэ бурдук баара. ПП Дь
◊ Чарт тымтай көр тымтай
Оҕонньор туран чарт тымтайын ылан дьиэтин диэки хаамта. М. Доҕордуурап
Дьиэ кэнниттэн улахан баҕайы чарт тымтайдаах дьахтар тахсан кэлбитэ. Г. Колесов
ср. др.-тюрк. чарт ‘кусочек, частица’, йар ‘рассекать, расщеплять’
II
тыаһы үт. т. Чаччыгыныар саҥатын үтүктэр тыл. ☉ Подражание резкому трескучему звуку, издаваемому дроздом, крик дрозда
Чаччыгыныар «чарт-чарт» дии түһээт, тоҥсуйан саайда. Ф. Филиппов

аат.
1. Халыҥ хаптаһын. ☉ Плаха (толстая доска). Бэс былаахы. Тиит былаахы
□ Кубалаах бөһүөлэгиттэн тутуу матырыйааллара — хаптаһын, буруус мастар, былаахылар, кирпииччэ, тоһоҕо, иэччэх, аан тутаахтара, кырааска, толь эҥин араас тиэллэн кэлэн истилэр. В. Протодьяконов
[Харытыан] сүгэ ылан, муостаны олуйбутугар, остуол сирэйин саҕа гына бииргэ ыпсарыллыбыт былаахылар түөрүллэн таҕыстылар. Л. Попов. Бырысыаптаах тыраахтар тыырыллыбыт былаахылары сотору-сотору тиэйэн аҕалан өрөһөлүү кыстыыр. А. Федоров
2. эргэр. Былыр палач киһи төбөтүн быһа охсоругар анаан оҥоһуллубут суон мас кэрчигэ. ☉ Плаха (деревянная колода для казни)
Ыраахтааҕыта саллааттарыгар: «Баһын былаахыга ууруҥ!» — диэбит. Саха фольк. Тоҕус палач уолаттар! Чурум-Чурумчукуну, Былаахыттан быыһанан, быччалдьыйа турбутун, Чочоҥнуурун тохтотуҥ! Эллэй
[Ыраахтааҕы Суут Балаахырга:] Эн ол-бу буруйуҥ-айыыҥ элбээн эрэр. Итини барытын мунньан муунталаан баскын былаахыга уурдарыам. ҮҮА