Якутские буквы:

Якутский → Русский

тэптиргэ

1) подпорка; 2) рычаг (вскидывающий вверх добычу вместе с орудием ловли); 3) перен. проворство, сила, ловкость; ити билигин да тэптиргэ оҕонньор это всё ещё сильный, проворный старик.

Якутский → Якутский

тэптиргэ

аат., булт.
1. Туһахха иҥнибит куобах тута өрө ыйанан хааларын гына оҥоһуллар бултуур сэп. Ураҕаһы, сиэрдийэни, хандаа атахха туруоран, чэпчэки өттүнэн умса тардан, токоотунан эбэтэр элбэрээҕинэн туһах сэргэтигэр, олукка эбэтэр кэрдиискэ, көхөҕө, төлөркөй соҕус гына иҥиннэриллэр. Булт, эрэйдэммэккэ өлөр буолан, собообот, өрө ыйанан турарын иһин кыыл-сүөл кыайан сиэбэт. Силок на зайца с оцепом, вскидывающий добычу вверх вместе с орудием ловли
Силок закрепляется за длинную палку, устанавливаемую на опоры — хандаа, в виде пускового рычага. Пойманная таким образом добыча становится недоступной для других животных. Мин өрөбүл күн былырыын туһах иитэлээбит тоҥуулардаах, тэптиргэлэрдээх сирдэрбин кэрийбитим. П. Аввакумов
Бандеров кырынааһы чааркаанынан уонна хапкаанынан бултууругар куобахха туһахтыыр тэптиргэни туттубута. ТСКБ
Толоон саҕатыгар, эргэ ыллыкка ииппит тэптиргэм эстэн өрө чолойбут. ВА ИиТ
2. Туох эмэ ыараханы көтөхтөрөргө, тугу эмэ аллараттан үөһэ таһаарарга аналлаах тэрил. Приспособление, механизм для поднятия чего-л. тяжёлого
Туттара-хаптара тэптиргэ курдук ис эрчимнээҕэ, тэп курдук үктэнэн хаамара. С. Дадаскинов
Буору тэптиргэнэн, саар ыаҕаһынан таһаллар эбит. Багдарыын Сүлбэ
Массыыналар тигинииллэр, холуодьастар тэптиргэлэрэ кыычыргыыллар. «ББ»


Еще переводы:

тэптиргэлээ

тэптиргэлээ (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Тэптиргэтэ иит, тэптиргэнэн бултаа. Настораживать на зайца тэптиргэ
Титириккэ кылы баайан Тэптиргэлииргэ ааттаах. Баал Хабырыыс
Имигэс үөл титиригинэн тэптиргэлээн туһах иитэлээн кэбистэ. Н. Босиков
Кэлиҥҥи киһи турар маска тоһоҕонон туттаран, боробулуоханан эбэтэр быанан баайан, ураҕаһын иҥиннэрэн да тэптиргэлиирэ бэрт. ПАЕ КБАТ
2. Тугу эмэ тэптиргэнэн көтөхтөр, үөһэ таһаар. Поднимать что-л. с помощью приспособления, механизма в виде подъёмного рычага
Дьонум, бэрэбинэлэрин көтөҕөн аҕалан, …… ампаар истиэнэтин өрө көтөҕөн, тэптиргэлээн кэбистилэр. Н. Неустроев

тэйтэс гын

тэйтэс гын (Якутский → Якутский)

тэйтэй диэнтэн көстө түһүү. [Куобах] Туһахха түбэһэн, Тэптиргэ эстэн, — Тэйтэс гыммыта, Туртайан турбута. М. Тимофеев
Ойууннара уҥан тэйтэс гына түһэр, ону тимири кытарда охсоннор тыыннараллар. ФГЕ СТС

кыччаччы

кыччаччы (Якутский → Якутский)

сыһ. Тиэрэ-таары, кыччаҕардык (көр — харах туһунан). Косящим в сторону глазом (смотреть)
Кыратык кыччаччы соҕус көрбүт, бороҥ көстүүмнээх киһи кэлэн Микиитэттэн …… ыйытта. Амма Аччыгыйа
[Тэптиргэ] аҥаар хараҕын кыччаччы көрөн өрө чолооруҥнаата. М. Ефимов

түүрүллэҥнээ

түүрүллэҥнээ (Якутский → Якутский)

туохт. Араастаан эриллэҥнээ, эриллэҥнээн хамсаа (хол., чиэрбэлэр). Извиваться, изгибаться (напр., о червях)
Үрүҥ сиэл түүрүллэҥнээн ылаат, күлүм гынна. И. Гоголев
Тэптиргэ тас иэнинэн таралыйа түстэ, үрдүттэн үктэппит чиэрбэ курдук түүрүллэҥнии сытта. М. Ефимов
Уот төлөнө өрө күүдэпчилэнэн тахса-тахса түүрүллэҥниир. М. Доҕордуурап

токоо

токоо (Якутский → Якутский)

аат.
1. булт. Туһаҕы тэптиргэҕэ холбуу баайар тордуохтаах кыра мас. Палка с крюком, служащая для соединения силка с рычагом
Туһахтаах токоону тордуоҕунан атах олугар иҥиннэриллэр. Болот Боотур
Өскөтүн куобах, саһыл, улар эҥин кэлэн туһаҕы моонньуларынан ииллэхтэринэ, бэрт кыратык иҥнэн турар токоону төлө анньаллар, оччоҕо уһун ураҕас мас кинилэри өрө ыйаан таһаарар. Далан
2. Хомус тылын эриллибит быһыылаах тордуоҕа. Крючок язычка хому- са — якутского национального музыкального инструмента
[Кыыс оҕо] Чооруос тумсун саҕа Чочойбут токоолоох [хомуһу туппут]. А. Бродников. Хомус кистэлэҥэ — тылыгар уонна токоотун чопчутугар. «ХС»

сарымтахтан

сарымтахтан (Якутский → Якутский)

  1. сарымтахтаа диэн курдук. Эмээхсин …… илдьирийбит даба ырбаахытын кэтэн сарымтахтанна. Амма Аччыгыйа
    Ол сарымтахтанан истэхпинэ, бөлкөй талах кэнниттэн утары Тэптиргэ кынчарыйан таҕыста. М. Ефимов
    Баайка атын ыҥыран тугу эрэ ботугураабытынан …… сүүрэн сарымтахтанна. Уустаах Избеков
  2. Салбаҥ-салбаҥнык дайбан (көтөрү этэргэ). Делать вялые, неуклюжие взмахи крыльями в полёте
    Саас көтөрдөртөн бастакынан сарымтахтанан кэлэр бу барахсан [тураах]. И. Федосеев
    Өстүөкүлэҕэ сарымтахтана сылдьар үрүмэччини тутан ыланнар, кынаттарын быһыта тыытан баран, кини хайдах сыҕарыйарын одуулаһаллар. ОАП ОТХ
  3. кэпс. Сарымтах курдук, сарымтах буолан хамсаа, илигирэй, эйэҥэлээ. Качаться, болтаться, едва держась на чём-л. (о чём-л. небольшом и лёгком)
    Иирэлэр сэбирдэхтэрэ суйданан, сыгынньах лабааларыгар биир-икки саһарбыт сэбирдэх ордубута тыалтан сарымтахтанар. Е. Неймохов
    [Табалар] муостарыгар тоҥ тирии тобохторо тыалтан сарымтахтаналлар. Тулхадыйбат д.
хандаа

хандаа (Якутский → Якутский)

аат.
1. Куобах эбэтэр мас көтөрө туһахха иҥиннэҕинэ, өрө ыйаан таһаарар уһун ураҕас, куобах туһаҕын тэптиргэтэ. Лиственничный шест, укрепляемый на козлах, к тонкому концу которого прикреплена петля на зайцев, тетеревов и т.п
Байаҕантай кыһыйа санаата, онтон ойуур саҕатыгар икки хандаата турарын өйдүү биэрдэ. Болот Боотур
Арай суордар хандааны тыыппаттар. И. Федосеев
Иҥнибит куобах бүтүн ордорунан булт тэрилин хайа да көрүҥүттэн хандаа ордук. ПМВ ССК
2. Оҕо оонньуута: уһун хаптаһыны ортотунан маска биллэҕэ ууран баран, икки баһыгар олорон эрэ хардары-таары биэтэҥнэтэ оонньооһун. Детские качели — балансир на оба конца доски, перекинутой через какую-л. поперечную балку, садятся и раскачиваются поочерёдно, перетягивая друг друга тяжестью
Биһиги, оҕолор, дьиэбит чугаһыгар хас да анал хандаалаахпыт. «ХС»
ср. др.-якут. ханда ‘поднять, задрать голову’

хаһыҥыраа

хаһыҥыраа (Якутский → Якутский)

тыаһы үт. туохт.
1. Утуйа сытан муннугунан тыастаахтык тыын. Храпеть во сне
Пуд Ильич утуйан мунна хаһыҥыраабытынан барбыта. Далан
Остуолга, илиитигэр умса түһэн, Кустуров хаһыҥырыыр. Н. Габышев
Ким эрэ сылаатыгар баттатан хаһыҥырыыра иһиллэр. В. Миронов
Саҥараргар, күлэргэр муннугунан тыастаахтык тыынан ыл. Издавать носом хриплые отрывистые звуки, всхрапывать (при дыхании или смеясь)
Бүүчээн оҕонньор …… туһааннаах өстөөҕө кэтэҕэриин ороҥҥо кирийэн олорорун дьэ таба көрөн, хаһыҥыраабытынан, өрүтэ даллаҥнаамахтаан ылла. Амма Аччыгыйа
Тэптиргэ уу кытыытыгар ураҕаһынан мин түһэрбит хабдьыбын ыла сатыы туран күлэн хаһыҥырыыра иһилиннэ. М. Ефимов
Тырыпаай бэйэтэ муннунан хаһыҥыраан саҥарбыт …… оҕонньор. «ХС»
2. Таныыгын тыаһат (кыыллары этэргэ). Издавать резкие хриплые звуки, храпеть (о животных)
Ата соһуйан, хаһыҥырыы-хаһыҥырыы кэннинэн чинэрийдэ. Суорун Омоллоон
Эһэ таптарбыт быһыылааҕа, дириҥник хаһыҥырыы тыыммахтаата. Л. Попов
[Бөрө] хас хаһыҥыраатаҕын аайы дууп мас мутуктара хамсыырга дылы гыналлар. Бырааттыы Гриммнэр (тылб.)
ср. уйг. хаҥримак ‘кричать, орать, реветь’

тыҥкырай

тыҥкырай (Якутский → Якутский)

аат.
1. Кыра тырыыҥка. Мелкая лучина
Тыҥкырай курдук тыллаах итиччэ кыра, быһах угун аҥаарын саҕа иэҕии тэрил [хомус], күн толбонун ырыатынан ыһыахтанан, бар дьон кутун кууста. К. Уткин
2. булт. Чааркаан тэптиргэтэ уурулларыгар аналлаах синньигэс сытыары мас тоһоҕоһо. Тонкая горизонтальная палочка в капкане на мелких зверей (чааркаан), на которой вертикально устанавливается сторожок
«Көр, бу тыҥкырайын үктэлигэр таарыйдар эрэ, төлө барар гына иитэр куолута», — аҕам чааркааны хайдах иитэргэ миигин үөрэтэр. Н. Якутскай
Айа холоруга — айаны тардан иитэр кэрдиистээх сүрүн мас, киниэхэ элбэрээк уонна тыҥкырай диэннэр холбоноллор. СНЕ ӨОДь
Хаар саба түһэн кэбиһиэ диэтэҕинэ, чааркаанын тыҥкырайыгар хос боробулуоха бүтэйи оҥорор, оччоҕо хаар чааркаан айаҕын бүөлээн кэбиспэт, булда киирдэ да син биир эстэр. «Кыым»
3. бот. Сибэккитэ үүнэр сирэ саптыҥы биитэр розеткалыы быһыылаах, төгүрүктүҥү сэбирдэхтэрдээх биир эбэтэр элбэх сыллаах үүнээйи. Проломник (вид растения)
Дыгдаллыбыт быһыылаах, Лыҥкынастай саҥалаах Тыҥы хатарар чыычааҕым Тыҥкырай отум үрдүгэр олорон Лыҥкыначчы, сырылаччы ыллаата. Саха нар. ыр. I
Ол дьүһүннээх бурдуктара эмиэ тыҥкырай от буолан хаалар дуу? А. Сыромятникова
Тыҥкырай от уһуктаах төбөтүттэн аһа тохтон, сэбирдэхтэрэ саһаран, чарчыйан барбыттар. М. Шолохов (тылб.)

ыйаа

ыйаа (Якутский → Якутский)

туохт.
1. Тугу эмэ туохха эмэ иҥиннэрэн, сиргэ тиийбэт гына иилэн кэбис. Вешать, подвешивать что-л. на что-л. Кинээс үс маҥан ураҕаска үс эттээх соҕус мүһэни ыйаата. М. Доҕордуурап
Эһэ төбөтүн уҥуоҕун сиргэ бырахпаттар, маска ыйаан, иилэн кэбиһэллэр. КЕФ СТАҮө
[Ойуун] дүҥүрүн, таҥаһын, көмүллүбүт сирин аттыгар харыйаҕа ыйаабыттар. ЧАИ СБМИ
2. Киһини ыйааһынын уйар туохха эмэ иҥиннэрэн, быанан моонньохтоон өлөр. Казнить кого-л. через повешение, вешать
«Ыйаа! Сидьиҥ!» — диэн хоруйдаабыта Оксана. Суорун Омоллоон
Дэриэбинэҕэ фашистар: — Бартыһааннары этиҥ! — диэн, Дьахталлары ыйаатылар. Баал Хабырыыс. Өлөрүү дьыалатыгар алҕас эриллибит киһини ыйаан өлөрүүттэн быыһаабыт, ол Кришен Сингхигэ дьиҥнээх үөрүү этэ. Индия кэпс.
3. Ыйааһыҥҥа ууран (туруоран) кимтуох эмэ төһөнү үктүүрүн, ыйааһынын бил, быһаар. Определять на весах вес кого-чего-л., взвешивать
Кини этэринэн саахары, бэчиэнньэни ыйыыбын. Софр. Данилов
Сахалар эти, бурдугу, арыыны мэһэмээн ыйааһыҥҥа ыйаан ылсалларабэрсэллэрэ. МАП ЧУу
Сүөһү тыыннаах ыйааһынын чуолкайдык билэргэ, ыйаан көрүллэр. КПЫ
Дьаралык ыйаа — кимиэхэ-туохха эмэ араастаан аат биэрэн олоҕо суох сыаналаа (үксүгэр сирэн). соотв. навешивать ярлык
Ону [«ыарахан кылаас» диэн ааттааһыны] ким даҕаны омнуолаабат, кинилэр итинник дьаралык ыйаабыт оҕолорун дьылҕата сарбыйылларыгар ким даҕаны наадыйбат. А. Никифорова
Өрө ыйаан таһаар — кими-тугу эмэ сиртэн үөһэ көтөҕөн таһаар. Перемещать кого-что-л. по направлению вверх, поднимать на высоту и держать на весу, приподнимать
— Бу туох куһуй? — Ыстапаан биир бөдөҥ, кытарымтыйан көстөр түүлээх куһу тумсуттан өрө ыйаан тэйгэтэн таһааран эргичиҥнэтэр. С. Маисов
Тэптиргэ — туһахха иҥнибит куобаҕы өрө ыйаан таһаарар оҥоһуулаах булт тэрилэ. Хомус Уйбаан
Учуутал кэлэн саҕабыттан өрө ыйаан таһаарда уонна: «Сарсыарда дорооболоһор куолута, өйдөөтүҥ дуо?» — диэт, ыһыктан кэбистэ. «ХС». Ыйаабыт балык түөлбэ. — хаппыт балык. Вяленая рыба. Маҕаһыыҥҥа ыйаабыт балык атыыланар
ср. др.-тюрк. сай, кирг. ас ‘вешать, повесить’