көр сайыһыган
Сэмэй, күндү доҕорун ахтан, Сүрэҕим сайыһыгас оҕо курдук, Тэһийбэт, тулуйбат таптыырын суохтаан, Эн сырдык саалаҕар миэхэ чуҥкук. Кустук

сыһ. Кэтэһэр саҕана, кэтэһэн олорон. ☉ Ожидая когочто-л. (делать что-л. попутно)
Оҥорорбут бүтэн, айанныырбытын кэтэспиччэ эмиэ хат тэһийбэт-тулуйбат буолан барбыппыт. Н. Заболоцкай

туохт., сөбүлээб. Киһи тэһийиэ-тулуйуо суоҕун курдук арахпакка өр саҥар, мөх-эт. ☉ Допекать ворчанием, назиданиями, наставлениями
Кырдьаҕастар дьаҥсайаллара, эдэрдэри сэмэлииллэрэ эмиэ олохтоох. ПБН БЭДь
Сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри ол эрэ [түктэри быһыыны оҥорбот] туһунан дьаҥсайан тахсабыт. «ХС»
Оскуола, уопсастыбаннай тэрилтэлэр иитэр үлэлэрин утары дьаҥсайар идэлээҕэ. ЧКС ОДьКИи
п.-монг. йаҥшийа

1. туохт., кэпс. Тугу эмэ туохха эмэ убаҕас гына ыс, кут; чараастык таммалат. ☉ Рассеивать, разбрасывать (что-л. мелкое — напр., семена)
   Микиитэ хаһан да түбэспэтэх кытаанах үлэтигэр түбэстэ. Сарсыарда боруҥуйга туран «хоноһолор» аттарыгар от табыгынатар. Амма Аччыгыйа
   [Мэхээчээн] ытыс саҕа кумааҕыны хапкааныгар саба уурда, кыратык хаары табыгынатта итиэннэ саппыйатыттан бочугурас тооромос этин уурда. В. Протодьяконов
   Бастаан утаа былыыгы (сапропелы) сүөһү сиэбэт. Ону үөрэтээри, тууһу уонна комбикорму сапропель үрдүгэр ордук хойуутук табыгынатан бэриллэр. «Кыым»
2. тыаһы үт. туохт. Түргэн-түргэнник кыратык тыаһат (хол., остуолу тарбаҕыҥ төбөтүнэн). ☉ Издавать негромкий дробный звук (напр., стуча пальцами по столу)
   Нартаахап тэһийбэтэх-тулуйбатах быһыынан, тарбаҕынан остуол сирэйин табыгынатта. Софр. Данилов

туохт.
1. Үргүмтүө, киһиттэн куота сылдьар, куттанар буол. ☉ Становиться пугливым (о животных и птицах)
Тэһииргээбит атын арыычча тохтотон, Бөтүөхчэй ойон түспүт. Амма Аччыгыйа
Эһэм саа тыаһыттан булт тэһииргиир, олохсуйбат диэн куска тиргэлиирэ, куобахха туһахтыыра. Ф. Постников
Табалар тэһииргээн үрүөтараа куоппуттар, дьоннорбутун балай эмэ эрэйдээбиттэр. Я. Семёнов
2. көсп. Туохтан эрэ дьиксинэ санаа, тэһийимэ-тулуйума. ☉ Встревожиться, насторожиться, не находить себе места от беспокойства
[Деомид] туран тэһииргээбит курдук төттөрү-таары хаамыталыыр. Н. Якутскай
«Кэллэ-кэлээт тэһииргээтэҕим тугун дьиктитэй, арааһа уһаабакка-кэҥээбэккэ өтөҕү быстахха сатаныыһы», — диэн толкуйга түстэ. У. Нуолур
Михаил Михайлович кута-сүрэ тэһииргииргэ дылы гынна, хайдах эрэ дьиксиниэх санаата кэллэ. И. Егоров

I
даҕ., эргэр. Быһаҕас, толорута суох. ☉ Неполный, недостаточный. Бу мээрэй арыый кудук
II
аат.
1. фольк. Куртах. ☉ Желудок
Хотун Кутуй Куораһыйар кудугуттан, Уорааннаах уораҕайыттан Уоттаах холорук Умса ытыллан түстэ. П. Ойуунускай
Улуу Куктуй хотун Уорааннаах кудугуттан олорбуппут оччо дэтэр омуннаах уот холорук Умса уһуутаан түстэ. П. Ойуунускай
2. көсп. Туох эмэ ис киэҥэ, киэбэкиэлитэ. ☉ Вместилище чего-л.
Үлэһит дьон кини [Бүлүү өрүһүн] дириҥ далай кудугар Үйэҕэ көрбөтөх көһөҥө таастарын куттулар. Эллэй
Хахыйах чаппатын Сааскы халаан уу Күлтэйэр күөл улуу Кудугар таспыта. Эллэй
♦ Кудуга туолбат — туохха да топпот, сөп буолбат. ☉ Не наедаться, никак не насыщаться
[Өһөх Харбыыр] Айаҕынан аччаан …… Луо-бээгэй оҕустарын …… Кута-нуора ынахтарын, Кудуга туолбакка, Хомуйан сиэн, Хойутаатаҕа буолуо. П. Ойуунускай
Кудуга туолбатах, Кулахайа хараабатах, хап гынар хаппардаах, Түп гынар түптүрдээх …… Хотуннаахтар эбит. П. Ойуунускай. Кудугун тоҕор (тарҕатар, таһаарар) — мунньуллубут, тууйуллубут санаатын-оноотун, кыһыытын-абатын таһаарар, тарҕатар (хол., ытаан, ыллаан, этэн-тыынан, күүлэйдээн). ☉ Рассеять грусть, печаль (напр., плачем, песней, рассказом); вволю выплакаться, облегчить душу плачем
Кини, дьиэтигэр тиийэн уордайбыта уҕараан баран, Акимовы булан кудугун тохто. Р. Баҕатаайыскай
Тэһийэн-тулуйан олорботох хоноһолор ханна эрэ, атын сиргэ баран, «көрүлээн» кудуктарын тоҕон баран, түүн төннөллөр. Д. Таас
Кудуккун таһааран, аны санааҥ көннө ини, тукаам! Билигин дьэ оҕускун миин уонна көрдөөх-нардаах тойугу тардан кэбис. С. Сарыг-оол (тылб.). Тэҥн. таҕылгын тарҕат
◊ Аар Кудук Мас — Аал Луук Мас диэн курдук (көр аал III)
Аҕыс иилээх-саҕалаах Атааннаах-мөҥүөннээх Аан ийэ дойдуларын Хаба ортотугар Аҕыс Салаалаах Аар Кудук Мас үүммүт эбит. Ньургун Боотур
Аҕыс салаалаах Аар Кудук Маспыт Айгырыы чэлгийэ үүнүөхтүн. С. Зверев
ср. МНТ худух ‘благословение; святой, священный’

I
1. аат. Ол-бу, араас барыта. ☉ Разнообразие чего-л., всякая всячина
Эҥини билэ-билэ, Элбэх дьон баарыгар эппэт идэлээх эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Эҥини көрсүбүт эргэ синиэлин сыттанан …… сытынан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
[Өрүүсэ] киирэн хотон иһигэр торбос баһыгар олорон, эҥини барытын санаата. Эрилик Эристиин
2. даҕ. суолт. Араас, элбэх араастаах, дьүһүннээх, эгэлгэлээх. ☉ Разный, различный, разнообразный
Эҥин дьону кытта эҥэрдэһэн, Эн-мин дэһэн эйэлээхтик олоортум. А. Софронов
Эҥин эндир да кэллэр Эрдээх дьонтон хаалымаар. С. Данилов
Кини баһаам элбэх Эҥин сибэккилэри илиитигэр туппут. М. Доҕордуурап
Дьэ, эҥин кыһалҕа баар буолар диэтэххит. И. Бочкарёв
♦ Ийэтигэр эппэтэх эҥин тылын этит — ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат диэн курдук (көр ийэ-аҕа)
Ийэтигэр эппэтэх эҥин тылын эттэ, аҕатыгар саҥарбатах амарах үтүө тылын тылласта. Ньургун Боотур
Дьэ оттон тыыннаахтыы тутар күннээх буоллахпытына, тугу хоргутуоххунуй, ийэҕэр эппэтэх эҥин тылгын этитиэм …… хааҥҥынан сууйуом, оһоҕоскун муоһалыам. П. Ойуунускай. Эҥин (эҥинэ) бэйэлээх — 1) уһулуччу үчүгэй, туйгун; мааны, талыы. ☉ Превосходный, отменный, прекрасный; нарядный, красивый
Эҥин бэйэлээхтэрбит сэрии уотугар сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
[Мэхээлис:] Эҥин бэйэлээх кыргыттар бааллар эбээт. Холобура ити Дьиибэ Лэкиэс кыыһа Сибиэтэ. Эчи өйө-мэйиитэ, үлэһитэ! С. Ефремов
Куорат иһигэр эҥин бэйэлээх донской, амурскай боруода аттары миинэ-миинэлэр, байыаннайдар кэлэн-баран, өрө тыыннаран эрэллэр. Бэс Дьарааһын
Эҥин бэйэлээх сэлиик аттар, кур оҕустар, тардыылаах көлөлөр киниэхэ бааллар. М. Доҕордуурап; 2) арааһынай, араас көрүҥнээх, элбэх араастаах, эгэлгэлээх. ☉ Разные, разнообразные, разнородные, отличающиеся друг от друга по каким-л. признакам
[Хатыҥ] туоһа эҥин бэйэлээх иһит, муҥхаҕа, илимҥэ хотоҕос буолар. Суорун Омоллоон
Бэрт уһуннук астаһан баһымньытын угун төрдүн туурда. Онно да элбэх сыра-хара барда, эҥин бэйэлээх тыллар туттулуннулар. М. Доҕордуурап
Булчут киһи бултаабатаҕына тэһийбэт, тулуйбат, түүнүн түүлүгэр биир кэм эҥинэ бэйэлээх бултар эккирэтэ сылдьаллар эбэтэр аргыстаһан хаамсаллар. «ХС». Эҥин тама эстэн түөлбэ. — тугу да гынарыттан ааһан, кыаҕа баранан. ☉ Не найдя выхода, исчерпав все свои возможности в чём-л. (напр., в воспитании ребёнка)
Ийэтэ эҥин тама эстэн, мааны тыла баранан, оҕото уон икки сааһыгар тиийиитигэр абаҕатыгар Чоочо кинээскэ баран: «Оҕом тылбын истибэт буолла», — диэтэ. «Чолбон»
Эҥин тылын эттэ — ийэтин-аҕатын ырыатын ыллат диэн курдук (көр ийэ-аҕа). Мин уолбун Тимир Ыйыста Хараны, Орто дойдуга тахсыытыгар, эҥин тылбын этэ сатаабытым. Саха фольк. Эҥин тылгын Этэн-тыынан, Этэ-хаана Эймэниэр дылы Иэйээр-туойаар. П. Ойуунускай
ср. др.-тюрк. өҥин ‘другой, иной’
II
аат эб. Этиллэр предмеккэ киниэхэ маарынныыллары кытыарантүмэн холбуур суолтаны көрдөрөр. ☉ Выражает собирательность путём приобщения, присоединения других подобных понятий к значению названного имени
Хойгуону эҥини онтон ылыаҥ этэ. Н. Заболоцкай
Ол [сэлиэһинэй] оннугар наар ньэчимиэни, эбиэһи эҥин ыһабыт. А. Фёдоров
Онон саһыл, кырынаас эҥин да баар буолуон сөп. «ХС»
△ Туохтуурунан бэриллибит кэпсиирэҕэ сыстан, хайааһыны түмэн-холбоон көрдөрөр. ☉ Примыкая к глагольному сказуемому, выражает собирательность действия
Киһи тылын истимтиэ эҥин. Амма Аччыгыйа
Кэм кини [Доропуун оҕонньор] онон-манан түбүгүрбүтэ, сайыны быһа оттообута, ол быыһыгар аны пиэрмэ саһылларыгар балыктаабыта эҥин баар буолааччы. Н. Заболоцкай
Арай, куоракка уулуссаны кэриирдиир үһү, тугу эрэ оҥорон хаайыыга олорбут эҥин диэн иһиллэр. А. Фёдоров

I
туохт.
1. Олох олорон бүт, быһын. ☉ Умереть, скончаться
Мин өлүөм — дьүһүнүм сүтүөҕэ, Мин буорум отунан үүнүөҕэ. П. Ойуунускай
Ойуулуом этэ эһиэхэ Оччотооҕу мин ыалларбын Суохтарынан туһанаммын: Сут дьыл балыктыы Кэбээйигэ Сорохторо көспүттэрэ, Сорохторо өлбүттэрэ. Дьуон Дьаҥылы
2. Охтон хаалан быһын, өрүттүбэт гына оҕун (сүөһүнү этэргэ). ☉ Околевать, издыхать (о скотине)
Итиччэ өрүттүбүт сүөһү өлүмээрэй дии саныыбын. Амма Аччыгыйа
Ол курдук икки аттара сотууҥҥа өлөн хаалбыттара. Эрилик Эристиин
3. Кууран-хатан дьүһүҥҥүн сүтэр, кубарый (охсуллубут от туһунан). ☉ Поблёкнуть, увянуть (о растениях, напр., о скошенной траве)
Күһүн от-мас хагдарыйар. Кыһын от-мас өлөр. Бу аан дойдуга туох барыта үөскүү-үөскүү өлөр, өлө-өлө үөскүү турар. П. Ойуунускай
Оппут өлө илик, тыбыс-тыыннаах сытар. Хайыыбыт? «ХС»
4. көсп. Халлаан атын эттигинэн хаххаланан, күлүктэнэн көстүбэт буол (ый, күн туһунан). ☉ Затмеваться, быть в затмении (о солнце или луне)
Былыргылар ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлөр диир буолаллара. А. Софронов
Биир ыйдаҥа киэһэ ый өллө. Амма Аччыгыйа
♦ Өлбөт мэҥэ уута миф. — 1) олоҥхоҕо, остуоруйаҕа баар дьикти күүстээх эмтээх (өлбүтү тилиннэрэр) ураты убаҕас (уу). ☉ Живая вода
Өр буолбата, Өтөр гыммата, Өлбөт мэҥэ уутун Өрө кылбатан таһаарда. П. Ойуунускай
Өлбөт мэҥэ уутун аҕалларгын, оҕоҕун төннөрүөм этэ. Амма Аччыгыйа; 2) өлбөт мэҥэ уутугар тэҥнэһэр суолталаах, абыраллаах туох эмэ. ☉ Что-л. равное по действию, свойствам живой воде
Үүт баар эбит икки атахтаахха өлбөт мэҥэ уута, үрүҥ илгэ, тыын уһатааччы, күүс эбээччи. П. Ойуунускай
Мумиё киһини ыарыыттан барытыттан өрүһүйэр өлбөт мэҥэ уута буолбатах диэн бары ааптардар кичэллээхтик сэрэтэллэр. «Кыым». Өл да төрөө — булгу, хайаан даҕаны, өлөргүн да кэрэйбэккэ. ☉ Обязательно, в любом случае, во чтобы то ни стало, хоть умри (но найди, доставь, сделай)
Өл да төрөө, кистэммит отут аты бул. «ХС»
Өл да төрөө, баран билэ охсон кэл. «ХС». Өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө түөлбэ. — киһи тиийбэт ырааҕа, онно мин (көннөрү киһи) хайдах тиийиэм буоллаҕай. ☉ Недосягаемая даль, до которой обычному смертному не добраться. Ол дойдуга өллөхпүнэ сиэбит да суорум тириэрдэр үһүө? Өлөн-охтон биэримэ — кыайтарыма, самнан, түһэн биэримэ. ☉ Не давать одолеть себя, не сдаваться, не падать духом
Бу бэйэлээх үлэһит дьон өлөн-охтон биэрбэт үйэтэ кэллэ. «ХС». Өлө оонньоотоҕун — туһата суохха, туһаммат суолугар эрэйдэннэҕин. ☉ Зря страдать, напрасно мучиться
«Били дьахтар Биир кэм мээрилээн, Сибиинньэтэ иитиэх дии-дии Силбиэтэнэн барбытыгар, Өс киирбэх кэлэн, бу Өлө оонньоотохпун», — диэн Адам Романович аналлаах хотунун «Абаансанан» мөҕөн айдааран барда. Р. Баҕатаайыскай
Ити санаанан салайтаран, бу өлө оонньоотохпун. С. Федотов. Өлөр андаҕар — тыын толуктаах андаҕар. ☉ Смертная клятва
Хайыахпыный, өлөр андаҕар биэрдэҕим дии. Өлөр атаһым көр өлөр доҕорум. Арай Көмөр Татаар өлөр атаһа, байан сүөһүтүн ахсаанын, харчытын сууматын билбэт буолбут Ньаамахтай Уйбаан туора туттара. Н. Босиков. Өлөр да соло (иллэҥ) суох — олус элбэх үлэлээхпин, онон тугу да гынар кыаҕым суох. ☉ соотв. хлопот полон рот, некогда даже умереть
Билигин аҕай адьас өлөр да иллэҥэ суох күннээҕи үлэ түбүгэр сылдьыбыт бары дьыалалара, доҕор иэдээнигэр тэҥнээтэххэ, адьас буоссата суох курдук бытарыйан көһүннүлэр. Н. Лугинов. Өлөр доҕорум — саамай истиҥ, чугас доҕор. ☉ Закадычный приятель, лучший друг
— Ханналаатыҥ, Вася? — Ээ, Амматтан биир өлөр доҕорум көтөн иһэр, ону көрсө киирээри. С. Руфов. Өлөр мөхсүү — тыын тахсыыта, быстыыта. ☉ Предсмертная агония. Дьиэ-буо! Өстөөх өлөр мөхсүүтүгэр өс номоҕо буолтун курдук Көстүбэт уолунуу Күөх сөлөгөйүнэн Күскүйдэ, Абааһы уолунуу Араҕас салыҥынан тыбыырда. Саха фольк. Өлөр охтуутун оҕутта — өрүттүбэт гына ыарыйда, өлөр ыарыытынан ыарыйда. ☉ Его сразила смертельная болезнь
Ол олорон саас ийэлэрэ, сэбиргэх анньарга ыалдьан, өлөр охтуутун охтубута. Эрилик Эристиин
Дьэ ол күннэргэ мин Аанчыгым өлөр охтуутун охтубута. Суорун Омоллоон. Өлөр өлүөхүмэ эргэр. — аһара кырдьаҕас, ыарыһах, өлөр турукка чугаһаабыт киһи. ☉ Дряхлый, больной человек, находящийся при смерти
Күрдүргүү-хардыргыы, Кыыкыныыхаахыныы Сыттаҕым ээ, Өҥкөөппүн өҥөйбүт Өлөр өлүөхүмэ. Өксөкүлээх Өлөксөй. Өлөр өстөөх (өстөөхтөр) — улаханнык, эйэлэспэттии (бэйэ бэйэни өлөрсүөх курдук) өстөөх (өстөөхтөр). ☉ Смертельный, заклятый враг
Ньукууһа этэр буоллаҕына, Луханы талымаҥ! Ньукууһа — эсер, оттон эсердэр кыһылларга өлөр өстөөхтөр. Амма Аччыгыйа
Кэлэйбит сирэ — кэлэктиип, Өлөр өстөөҕө — үлэ, Кэнийэр киһитэ — кэргэнэ, Ыстыыр ыаһа — ыаллара, Баар суох баҕата — барыс, Туохтан да ордороро — дуоһунас. Күннүк Уурастыырап
Кинилэр Соппуруон баай өлөр өстөөхтөрө. Н. Якутскай. Өлөр саҥатын саҥарда (саҥата иһилиннэ, таҕыста) — ыарыыланан, куттанан, өлөн эрэр киһи курдук куһаҕаннык саҥарда, хаһыырда, часкыйда. ☉ соотв. смертным криком (букв. завопил предсмертным воплем)
Кини күтүр [демон] угураабыта сүлүмэ буолан сүрэҕэр түстэ да, кыыс соҕотохто эрэ өлөр саҥата иһиллэн хаалла. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кыыс өлөр саҥатынан өрө татынньахтыы түстэ, өлөр бэрт буолла. П. Ойуунускай. Өлөр үйэтигэр — кырдьан өлөр кэмигэр. ☉ На закате жизни
[Татыйаана:] Бу оҕонньор кырдьар сааһыгар, өлөр үйэтигэр баайдары кытта илин былдьаһара хаалбыт дии. Күндэ. Өлөрү утуйарга холоо — өлөртөн да куттаммат буол. ☉ Сражаться, бороться не на жизнь, а на смерть, биться, не жалея жизни (букв. смерть почитать за сон)
Өлөргүн утуйарга холообут киһигин дуо? Тохтоо, болҕой! Ньургун Боотур
Кини [Айыы бухатыыра] ханнык баҕарар өстөөхтөн чаҕыйбакка харса суох охсуһууга киирэр. Өлөрүн утуйарга холоон туран абааһы уолун ир суолун ирдиир. Эрчимэн
Кыргыһыыга буспутхаппыт, өлөллөрүн утуйарга холуур сэрииһит дьону дьулатар уустук этэ. Далан. Өлө сытар киһиттэн туһа (утурук) эрэйбиккэ дылы – туһалыа суоҕун көрөн туран туһа эрэйэр. ☉ Просит, зная, что пользы не будет. Тотон өлөн — таах сылдьартан эбэтэр аһара туолан. ☉ соотв. с жиру беситься
«Тотон өлөн» диэбиппин итэҕэйбэтиҥ быһыылаах. Софр. Данилов. Уутугар өлбүт (уубар өллүм) — олус утуктаабыт (хас да түүн аанньа утуйбакка). ☉ Одолел сон, смертельно хочется спать
Оҕо сылайбыта бэрт буолан, уутугар өлөн илииттэн илиигэ ылылларын, ороҥҥо сытыарбыттарын билэн да көрбөт. Н. Якутскай
Ааспыт олохпун толкуйдуубун… Уубар өлөммүн утуктуубун. Дьуон Дьаҥылы
◊ Ахтан өл — туохтан (кимтэн) эмэ ыраах сылдьан, суохтаан, чуҥкуй, тэһийбэт-тулуйбат буол. ☉ Сильно скучать, тосковать по кому-чему-л.
Мин бу билигин хоту дойдубун ахтан өлөн иһэбин. Н. Габышев. Аччык өл — олус аччыктаа, аһары аччыктаа. ☉ Оголодать
[Күлүк:] Тоҥноххо, аччык өллөххө баай наадалаах курдук буолар да, ол улахан буолбатах. А. Софронов. Көҕөрчү (көҕөрө) өл — аһара куттанан, уолуйан, атаххар нэһиилэ уйуттан тур, көҕөрөн таҕыс (үксүгэр сирэй туһунан). ☉ Позеленеть от страха (о лице)
Оҕонньор хаана көҕөрчү өлөн хаалбыт, оспуоччук ойоҕо уҥаары байааттаҥныыр, Орунбаевтар соннорун тэллэҕэ илибириир. Эрилик Эристиин
Куриль уоска оҕустарбыттыы сымыһаҕын быһа ытырбытыгар уостара көҕөрө өлөн таҕыстылар. С. Курилов (тылб.). Кубарыйа өл — олус куттанан кубарыйан хаал (сирэй туһунан этэргэ). ☉ Сильно побледнеть от испуга
Хабырыыс таһырдьа тахсаат, сирэйэ кубарыйа өлөн, аллараа сыҥааҕа титирээн, төттөрү ойон киирдэ. Амма Аччыгыйа. Кыбыстанкыпчынан өл — туохтан эмэ олус кыбыһын. ☉ Сильно засмущаться, застесняться кого-чего-л.. Өлбөт мэҥэ фольк. — 1) өлбөт-сүппэт уһун үйэ, уһун дьоллоох олох. ☉ Бессмертная, долгая счастливая жизнь
Өй, үлэ күүһүнэн Өлбөт мэҥэни аһыахпыт! Күннүк Уурастыырап
Сордоох соллоҥ үйэтэ, Соҥуй-ынчык түрмэҕэ Өлбөт мэҥэ бэйэҕин [Дьоллоох олоҕу] Сүрдээх өртөн күүппүппүт. Эллэй; 2) тыыны уһатар, үйэни салгыыр туох эмэ (хол., эмп-томп). ☉ Средство, способствующее долголетию (напр., лекарство)
Эһэ үөһэ — өлбөт мэҥэ тэҥэ. И. Гоголев
Онно билбитим уу, суох буоллаҕына, уһулуччу күндүтүн, өлбөт мэҥэҕэ тэҥин. Ф. Софронов. Өлөр быатыгар — кыһалҕатыгар, бу буолуох. ☉ К несчастью (букв. к смерти)
Абамсүптүм эбит!!! Өлөр быатыгар, өйбүн сүүйтэрэн, Суорума соруктаммыт Сорум эбит. П. Ойуунускай
Бу муҥнаах баара өлөр быатыгар хара маҥнайгыттан сигилитэ-майгыта холлон киирбитэ. Н. Заболоцкай. Өлөр өлүү — олох олорон бүтүү, туохтан эмэ өлүү-сүтүү. ☉ Неминуемая смерть
Таалар быарын, үллэр сүрэҕин, Таба түһэммин, дьөлө сүүрэммин Өлөр өлүүгэ умса оҕустаҕым, Өлөр өлүүгэ тиэрэ тэптэҕим. П. Ойуунускай
Күн үрдүгэр киһини өлөр өлүүттэн өрүһүйэр эмчиттэн ордук идэ суох диэн этэллэрэ. «ЭК». Ууга өл — ууга түһэн чачайан өл. ☉ Утонуть. Үстэ өлөн тилин — үс төгүл өлө сыһасыһа тыыннаах хаал. ☉ Трижды оказаться на волоске от смерти (букв. трижды умирая, воскресать)
Үстэ өлөн тиллэҥҥин, Үрдүк ааттанаҥҥын, Үтүө сурахтанаҥҥын, Өһүөннээххин дьакыйаҥҥын, Өрөгөйүҥ үрдүөхтүн. П. Ойуунускай. Хара өлүөр диэри — өлөр күнүгэр диэри. ☉ До последнего дня, до последней минуты жизни
Хара түөкүн, хара өлүөр диэри кини үөнэ бараммат, — дии-дии, муус анныгар анньан кэбиһэллэр. Суорун Омоллоон
др.-тюрк., тюрк. өл
II
өл (өллө) хап (киллэр, булун, ыллар) — аһыы түс, аһаан сэниэтэ ыл. ☉ Перекусить, заморить червячка
Мин бастаан өл хаба түстэхпинэ сатаныыһы. Болот Боотур
Бэйэтэ өл киллэрэ түһүөн уонна доҕорун мииннии түһүөн наада этэ. Н. Заболоцкай
Букатын быстан, соһуллан хаалбыт дьүөгэбин онтон [кус мииниттэн] өл ылларан, сэниэ киллэрэн сүһүөҕэр туруорабын. П. Тулааһынап
ср. монг. өл ‘питательность’
III
аат. Собо иһигэр, оһоҕоһун быыһыгар баар кытархайдыҥы болоорхой өҥнөөх убаҕас маасса (бустаҕына хойдор уонна бороҥ өҥнөнөр). ☉ Кашица (часть внутренностей карася: густая жидкость красноватого цвета, при варке становится гуще и приобретает коричневатый цвет)
Оҕонньор соботун өлүн мас ньуосканан баһан сиэн сыпсырыйар. Н. Якутскай
Биир оҕонньор собо өлүн сии олорор үһү (тааб.: моҕотой). Собо, кырдьык даҕаны, бастыҥ ас буоллаҕа. Киниэхэ туох тэҥнэһиэ баарай?! Өлө, миинэ. Багдарыын Сүлбэ
Собону хатырыктаан баран үөстэниллэр. Искэҕэ уонна өлө балык миинин амтанын тупсарар. Дьиэ к.
△ Ханнык баҕарар өрүс балыгын сиэниллибэт иһэ-үөһэ, оһоҕоһо. ☉ Внутренности речной рыбы (несъедобные)
Ити икки ардыгар Туотук бил балыгын төбөтүн быһан, иһин хайытан, төбөтүн уонна ис өлүн хотойдоругар өлүүлээбитэ. И. Федосеев
Балык өлүн, искэҕин үөстүүргэ хайытыллыбыт сиринэн ороон ылыллар уонна ынах арыытыгар соркуойданар. ТИИ ЭОСА
Уол туран хааһахтан хаппыт балык төбөтүн, сытыйбыт балык өлүн арбаҕаһын тэллэҕэр куттан ыттарга барбыта. «ХС»

I
туохт.
1. Өйгөр тугу эмэ бэрий, өйгүн үлэлэт. ☉ Думать о комчём-л., мыслить. Эн бу олорон тугу саныыгын?
□ Мин уубуттан уйгууран Инникини санаатым, Ол туһунан суруйан Ааҕааччыбар анаатым. Күннүк Уурастыырап
Маня, эн собус-соҕотоҕун олороҕун. Тугу эрэ саныыгын, кими эрэ күүтэҕин. С. Ефремов
Көр эрэ, Никита Калинович, эн биири тобулу санаан баран, онтукаҕыттан туох да иһин мүччүрүйбэт идэлээх киһи эбиккин. В. Яковлев
[Лоокуут] Ньургуһун туһунан бэрт элбэҕи санаабыта уонна Ньургуһуна суох сатаан олоруо суох курдук буолбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Тугу эмэ сөбүлээн эбэтэр сөбүлээбэккэ санааҕар хайдах эмэ ылын, өйдөө. ☉ Иметь какое-л. мнение о комчём-л.. Үчүгэйдик санаа
□ Мин кинилэри бэйэбинээҕэр, тыыммынааҕар да ордоробун, олус күндүтүк саныыбын. А. Сыромятникова
[Маня:] Миигин …… хайдах эрэ аһынардыы, сэнии саныыр курдуктар. С. Ефремов
Дьиҥинэн, холкуоска бараргын мин да ахсара санаабатаҕым. М. Доҕордуурап
Ааспыт бу уоттаах сылларбын Ахта, киэн тутта саныаҕым. Т. Сметанин
3. Өйгөр тугу эмэ быһаар, өйдөө. ☉ Размышляя, приходить к какой-л. мысли о ком-чём-л., мысленно решать, понимать, сознавать что-л. [Кэтириис:] Ити кэннэ миигин киһи да таптаан умсугуйуо дии санаабаппын. А. Софронов
Абааһылара диэн ити буоллаҕа диэн испэр саныы-саныы, мин таһырдьа сүүрэн таҕыстым. Н. Неустроев
«Алаадьыны эрэ дэлбэрийэргин саныыгын ээ, арыыҥ суоҕун санаабаккын», — диэтэ ойоҕо. Күндэ
[Баайдар-тойоттор] хара норуоттарын хараҥа батталлаах кэпсэтиилэринэн сүүйэн, сүүрдээн байар эбит буоллахтара дии санаабыт. МНН
4. Тугу эмэ дьүүллээн өйдөө, дьүүлүн эт. ☉ Иметь, высказывать своё мнение в решении какого-л. вопроса
Эн хайдах дии саныыгын, уолбутун кигэн ити кыыһы ойох ылларан, туспа ыал ааттатан, уһаайба сирэ ыллахха хайдах буолуой? П. Ойуунускай
Иван Николаевич, эн итини туох дии саныыгын? Н. Якутскай
5. Өйдүү сырыт, умнума. ☉ Помнить, хранить в памяти воспоминание о комчём-л.
Туоһахталыы, көөчүктүү Туналыйан ырааххын… Кэрэ түүлү көрбүттүү Кэлин саныы сылдьыаҕым. С. Тарасов
Ньургуһун буоллаҕына куруук Лоокуут туһунан саныыра. Дьүөгэ Ааныстыырап
6. Туох эмэ уруккуну өйдөөн кэл. ☉ Вспоминать, восстанавливать в памяти кого-что-л.
Хаһан эрэ былыргы үйэҕэ хараҥа тумаҥҥа сүппүтү саныы түстэ. Күндэ
Мин бүгүн Стамбулга сылдьаммын Ол дьикти киһини санаатым, Туманнаах дойдутун ахтарын, Хоһуйар туурактыы ырыатын. С. Данилов
Мин олох туһунан, дьол туһунан олус уустук этиилэри иһиттэхпинэ …… - Чурапчы алаастарын санаан кэлэбин. Н. Лугинов
7. Туохха эмэ эбэтэр тугу эмэ гыныаххын баҕар. ☉ Хотеть, желать чего-л., намереваться делать что-л. Тыаҕа үлэлии барыахпын саныыбын.
□ Бэйэм да күндүлүөм диэн санаан олоробун. Н. Неустроев
Көтүөхпүн санаатым сырдык, ыраас устун, Сиргэ хаамар аналбын умнаммын. И. Эртюков
Кэргэммэр күндү, чараас хаатыҥканы ылыахпын саныыбын, ол суох. С. Ефремов
△ Үтүө, куһаҕан курдук тыллары кытта ситимнэстэҕинэ «атын киһи туһугар үчүгэйи дуу, куһаҕаны дуу баҕар» диэн суолталаах. ☉ В сочетании с некоторыми именами, как, например, үтүө ‘добро’, куһаҕан ‘зло’, имеет значение «желать чего-л. кому-л.»
[Быыпсай:] Бу киһини сирдэххинэ, биһиги хоргутуохпут, эйиэхэ үтүөнү саныахпыт суоҕа. А. Софронов
Эн миэхэ тугу да куһаҕаны санаама, сатаатар эн. А. Сыромятникова
8. кэпс. Киһи үтүөтүн өйдөөн онно тугунан эмэ хардар. ☉ Отблагодарить чем-л. за добрую услугу. Хаһан эмэ үтүөбүн санаар
□ Хайа уонна тугу эмэ толук саныыр киһи буолуом. А. Фёдоров
9. Тэҥҥэ сыһыат туохтууру кытта ситимнэһэн киһиэхэ туох эмэ иэйии киирэрин бэлиэтиир. ☉ В сочетании с деепричастием на -а обозначает возникновение у человека какого-л. чувства. Үөрэ санаа. Кэлэйэ санаа. Сиргэнэ санаа. Толло санаа
□ Мин саҥата суох Анна Андреевна туттара-хаптара имигэһин, сыыдамын сөҕө саныы турдум. Софр. Данилов
Аҕалаах ийэтэ …… оҕобут эмискэччи хайдах ыарыһах буоллаҕай диэн соһуйа, куттана эрэ саныыллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Ааныс иһигэр кыйахана санаата. Н. Заболоцкай
10. Үлүбүөй формаҕа (саныырга, саныахха) үчүгэй, куһаҕан курдук даҕааһыннары кытта ситимнэстэҕинэ «киһи санаатыгар (үчүгэй эбэтэр куһаҕан)» диэн өйдөбүллээх. ☉ Сочетаясь в формах инфинитива (саныырга, саныахха) с такими прилагательными, как, например, үчүгэй ‘хороший’, куһаҕан ‘плохой’, имеет смысл «на душе (приятно или неприятно)». Саныырга да үчүгэй
□ Сырыы аайы эдэр киһи дьэ кытаат, абыраа диэн буолан иһэр
Ол эмиэ да ыарахан, эмиэ да саныахха үчүгэй. Н. Лугинов
♦ Анныгынан санаа кэпс. — киһини бэйэҕэр тиэрдэ санаама, сэнии санаа. ☉ Считать кого-л. недостойным себя, ценить кого-л. ниже себя
Киһини хаһан даҕаны сэнээбэт, анныгынан санаабат, улахамсыйбат, …… куолу баара. И. Никифоров
Ордук санаа көр ордук II. Баар-суох малбыт — бу. Баайдаах-маллаах дьахтар диэн ордук саныыллара манан бүтэр. М. Попов
Табалары сүүрдэн …… иһэр дьону ордук саныыгын, эчи кэрэтин, эчи ырааһын! А. Сыромятникова. Сатаан санаама — 1) туох эмэ, ким эмэ кыаҕар хайдах да кыаллыбат курдук өйдөө. ☉ Не видеть никакой возможности для выполнения чего-л. кем-л.. Баччалаах баҕайыны хайдах гынан дьиэбэр тиэрдиэхпин сатаан санаабаппын; 2) тугу эмэ олох түктэри, киһи өйүгэр баппат курдук санаа. ☉ Воспринимать, представлять что-л. невероятным, уму непостижимым
Мин сатаан санаабаппын — тириэньэрдэр хайдах маннык үөрэҕин кыайбат киһини итиччэ эппиэттээх түһүлгэҕэ илдьэ барбыттарын. «ХС». Уһуну-киэҥи санаа кэпс. — ыксаабычча быһыыламмакка, иннин-кэннин өйдөөн холкутуй, холку өйгүн ыһыктыма. ☉ Быть благоразумным, не терять благоразумия в критический момент
Уйбаан Дууһа киэҥ көхсө кыараата, уһуну-киэҥи саныыра уурайда. Эрилик Эристиин. Хото санаа — тугу эмэ оҥорору кыайыам диэн эрэнэ санаа. ☉ Быть уверенным в том, что справится с кемчем-л. [Сергей] үлэни баҕас, бука, табан тэрийиэ эбитэ буолуо
Тоҕо эрэ хото саныыр. В. Яковлев
◊ Айыыны санаа кэпс. — тугу эмэ оҥороору гынарыҥ куһаҕанын, сиэргэмайгыга баппатын өйдөөн, айыырҕаан туттун. ☉ Воздерживаться от какого-л. поступка, осознавая его неблаговидность. Буруйа суох киһини тыытыма, айыыны санаа. Санаатах аайы — киһи баҕарда да, сырыы аайы (сүнньүнэн туохт. буолб. ф-тын кытта ситимнэһэн төттөрү суолталаах этиигэ тут-лар). ☉ Каждый раз, как только захочешь (обычно употр. в отриц. предл. в сочет. с отриц. ф. гл.). Маннык мал санаатах аайы көстүбэт
□ [Ааспыты умнуон] баҕарбыта даҕаны, ол киһиэхэ санаатах аайы кыайтарбат суол эбит этэ. Н. Лугинов. Хом санаа кэпс. — киһи эн эрэйэ санаабыккын толорботоҕуттан хомой. ☉ Быть неудовлетворённым чьим-л. вниманием к себе, оставаться в обиде на кого-л. за что-л. Оройуоннааҕы силиэдэбэтэл ыытар дьыалатыгар орооһорбут сатамматын туһунан эппиппэр, улаханнык хом санаабыта. М. Попов. Эргитэ санаа — тугу эмэ иннилэри-кэннилэри тула өттүнэн эргитэн өйдөөн көр. ☉ Обдумать что-л. со всех сторон
Мин эмиэ тыл этиэхпин баҕарабын да, дириҥник эргитэ санаан баран туттуннум. ПН ДЫ
др.-тюрк. сан, тюрк. сана, монг. санах, бур. һанаха
II
1. аат.
1. Киһи өйүн үлэтэ, өйө. ☉ Мышление, мысль, дума, память, ум
Таабырын сүрүн суолтата — киһи поэтическай санаата сайдарыгар гимнастиканан буолар. Саха фольк. [Кэтириис:] Тоҕо кини мин санаабыттан тахсыбата буолуой? А. Софронов
Мин санаабар тиллэллэр оччотооҕу герой дьоннор. С. Данилов
[Сүөкүлэ:] Оҕом сыыскаана, санааҕар арааһынай да киирэр ээ. С. Ефремов
2. Киһи туох эмэ туһунан өйдөбүлэ, өйүнэн быһаарыыта. ☉ Понятие, представление о чём-л., размышление; мысль; убеждение, взгляды
«Бу киһи күүскэ ыалдьыбыт быһыылаах!» диэн санаа элэс гынан ааста. Күннүк Уурастыырап
Кини сороҕор дьону эрэ сөхтөрөр сыалтан бэйэтэ эрэнэн-итэҕэйэн сылдьар санаатын утарыан эмиэ сөп. Н. Лугинов
Друзьянов Александр Сергеев кэлиэҕиттэн ыла кинилиин хас киэһэ аайы сэһэргэһэр, мунаах санааларын дьэҥкэрдэр. М. Доҕордуурап
Сүөһүгэ эбии аһылыгы булар туһунан санааны соҕотох эмээхсин хантан ылбытай? И. Данилов
△ Киһи туох эмэ (хол., буруйдаах буруйун) дьүүлүн хайдах өйдүүрэ. ☉ Личное мнение
[Чолооску:] Мин бу киһини биир суолга санааҕын эт диэбиппин буолуммат. Амма Аччыгыйа
«Санаабытын эттэхпит дии », — Ипатий Ханчыыһык өгдөйө-өгдөйө ордоотоон эттэ. М. Доҕордуурап
Биир улахан салайааччы ити боппуруоска мин санаабын ыйыппыта. П. Егоров
△ Дьон олохторун дьаһаныыларыгар туох өйдөөхтөрө, тугу сөбүлээн ылыналлара-ылымматтара. ☉ Общественное мнение, умонастроение
Кини бачча сааһыгар диэри дьон санаатын хайдах билбэтэ эбитэй? А. Фёдоров
[Үчүгээйэп:] Мин бэйэм холкуоһум холкуостаахтарын санааларын билбэт буолуом дуо? С. Ефремов
Куһаҕан Ньукулай уола дьөлө ыстанан кэлэн дьон санаатын хараарчы иирдэр буолла ээ, бадаҕа. М. Доҕордуурап
3. Киһи дууһатыгар тугу эмэ хайдах ылынара (хол., үөрэрэ-хомойоро, куттанара-толлоро). ☉ Чувство, восприятие
Минньигэс да ырыа Үөһэттэн кутуллар, Оо, кэрэ да санаа Сүрэхпэр уһуктар. П. Тобуруокап
Арыт киһиэхэ ордук истиҥ санаа, иэйии киирээччи. Н. Павлов
Киһи да бөҕө сарбылла сылдьаахтыыгын диэн аһыныах санаа киирэр. Н. Заболоцкай
Мин эйиэхэ кыыһырар санаам суох. В. Яковлев
4. Киһи ис дууһата төһө көммүтэ, төһө иэйиилээҕэ эбэтэр хараастыылааҕа. ☉ Душевное состояние, то или иное расположение духа, настроение
Сабардам оҕонньор бу күннэргэ, санаата түһэн, киҥэ-наара холлон, тылыттан-өһүттэн матан сылдьар. Болот Боотур
Баһычча оҕото бултаһыаҕыттан …… өлгөмнүк бултуйар буолбута. Кырдьаҕас булчут санаата көтөҕүллүбүтэ. С. Никифоров
5. Киһи өйүнэн-дууһатынан туохха эмэ баҕата, ону тэҥэ тугу эмэ оҥорорго туох эмэ өйү булунуута. ☉ Стремление человека в мыслях к осуществлению чего-л., желание, намерение
Тиийэн көрбүтүм, көрдүгэним кытыыта куһаҕан баҕайы амах уу эбит, онтон иһиэх санаам кэлбэтэ. Н. Неустроев
Сергей, тоҥмута ааһан, аны дьиибэлэниэх санаата киирдэ. Н. Лугинов
Кини көтөн сыыйыллар, Пилот буолуон баҕарар, Билиэх-көрүөх санааттан Кинигэттэн арахпат. А. Абаҕыыныскай
Элбэх көтөрдөөх ууга үөмэн киирэн бултаһыахха диэн санаа көтөн түстэ. Т. Сметанин
6. Киһи бэйэтин кырдьыгын, тугу сөп диэн өйдөөбүтүн туһугар мөккүһэргэ дьулуура, быһаарыныыта. ☉ Решимость в отстаивании своей правоты, своего убеждения, воля
«Кырыгы, бэйэ эрэ иннин көрүнүүнү туохтааҕар да абааһы көрөбүн!» — итинник кытаанах санаанан Ньукуу атыыһыт аанын букатыннаахтык саппыта. И. Гоголев
[Катя:] Ол түүн баран ороммор дэлби ытаан баран, сарсыныгар кырдьыгы булунарга кытаанах санааны ылынным. С. Ефремов
Ону барытын хоһуун үлэтинэн, мындыр өйүнэн, олоххо дьулуурунан, тыйыс санаатынан кыайан тахсыбыта. И. Данилов
7. Киһи кими-тугу эмэ аһыйан хараастыыта эбэтэр ыараханы, эрэйдээҕи өйдөөн мунчаарыыта. ☉ Скорбь, печаль, уныние. Санаа сүрэҕи сиир, дьэбин тимири сиир (өс ном.)
2. сыһ. суолт.
1. Тардыылаах түһүктээһин таһаарыы түһүгүн форматыгар «көрдөһүннэриитэ суох, бэйэтин баҕатынан» диэн суолталанар. ☉ В форме исходного падежа притяжательного склонения употребляется в значении «по собственному побуждению»
Күһүн оҕонньор санаатыттан уонча куһу кэһии ыыппыт этэ. М. Чооруоһап
Соня олордо уонна …… билэр сонунун санаатыттан кэпсээбитинэн барда. М. Доҕордуурап
Нина этиттэриитэ суох санаатыттан аһаабыт иһиттэрин ып-ыраас гына хомуйан кэбистэ. «ББ»
2. Тардыылаах түһүктээһин 3-с сирэйин туттуу түһүгүн форматыгар «киһитэ суох бэйэтинэн (хол., хаамар)» диэн суолталанар. ☉ В форме орудного падежа 3-го лица притяжательного склонения употребляется в значении «без участия человека, самостоятельно» (напр., о действии механизмов)
Улуу алаас хонуута санаатынан дэхсилэнэр үһү (тааб.: күөл мууһа турара). [Албын Бааһынай:] Мин, хата, санаатынан аһы кутан биэрэр солуурчахпыттан ылан аһатыам. Суорун Омоллоон
Лоҥкууда кытылларыгар санааларынан сүүрэр массыыналар күөх оту күөгэччи тэлгэтэллэрэ. М. Доҕордуурап
Булт сезона чугаһаатар эрэ, булчут ыттар санааларынан тыаны кэрийэр идэлээхтэр диэн бу эргин кэпсииллэрэ, арааһа, кырдьык эбит. Я. Семёнов
△ кэпс. көнньүнэн диэн курдук
Бэйэтэ санаатынан өлбүт сүөһү этин сиир сааттаах. Амма Аччыгыйа
♦ Биир санаанан көр биир
Бары биир санаанан түмсүөхпүт. Күннүк Уурастыырап. Киһи санаата хаалыа суох курдук кэпс. — олох куһаҕан буолбатах, киһи санаата син кэлиэх, туһаланыах курдук. ☉ Есть хоть какая-то польза (напр., о скудном урожае). Моонньоҕоммут быйыл ичигэстэтииһи, киһи санаата хаалыа суох курдук. <Киһи> санаатын иһинэн кэпс. — (киһи) санаатыгар сөп гына, (киһи) сөбүлүүрүн курдук. ☉ По душе, по нраву, по вкусу кому-л.. Барыта үчүгэй, киһи санаатын иһинэн эбит
□ Тойоттор санааларын иһинэн буолаарай диэн үлэлээн муҥнана сатыыбын. И. Никифоров. Киэҥ санаа кэпс. — киһи киһибин диэн сананыыта, киэн туттунуута. ☉ Чувство собственного достоинства, гордость
Киһи киэҥ санаатын хаһан да сүтэриэ суохтаах. Кэтэх санаа көр кэтэх. Ыаҕайа Ылдьаа — ханнык да кэтэх санаата суох киһи. А. Сыромятникова. Санаа аалыыта буол кэпс. — киһи хайдах гыныан булбакка санаата эрэйдэнэр эрэйэ буол. ☉ Быть предметом постоянного беспокойства, стать для кого-л. неразрешимой проблемой (о каком-л. нерешённом вопросе)
Салгын сиилэһэ нэһилиэк салалтатыгар ааспат-арахпат санаа аалыыта буолбута. Үлэ үө. Санаа аҕай көр санаа курдук
Манна санаа аҕай тумана сэллээтэ буолан баран, уонча миэтэрэ таһынан киһи тугу да көрбөт. В. Яковлев. Санаа баҕатыгар кэпс. — туолбатын, кыаллыбатын билэбилэ, баҕарбычча. ☉ Следуя лишь своему желанию, зная, что это не будет иметь положительного исхода (делать что-л.). Уу ылаары санаа баҕатыгар сири хаһа сатыыбыт. Санаабын соруктанан кэпс. — санаабын толороору, оҥорордоохпун диэбит санаабар (сылдьабын). ☉ Следуя своему желанию, ради исполнения желания
Санаабытын соруктанан бу эргин сылдьабыт. М. Доҕордуурап. Санааҕар да оҕустарыма кэпс. — санаан да көрүмэ. ☉ соотв. и в мыслях не держать
Ыраахтааҕы жандармерията сурунаал …… Чурапчыга бэчээттэннэҕэ диэн санааларыгар да оҕустаран көрбөтөхтөрө. И. Федосеев. Санааҕар тур кэпс. — оҥоруом, ситиһиэм диэбиккин, тиһэҕэр тириэрт (үксүгэр өһү-сааһы ситиһии туһунан). ☉ Настаивать на своём, добиваться своего, доводить до конца своё намерение
Ээй, хайаан даҕаны санаабыт санаабар туруом. «ХС». Санааҕар тут кэпс. — туохтан эмэ хомойон киһиэхэ хоргута санаа. ☉ Быть в обиде на кого-л., чувствовать себя обиженным
Кэнники, …… кыра да буоллар харчы сыыһа биэриэхпит, санааҕар туппакка бар. Билигин алтан болууската суох олоробут. А. Софронов
Улахан даҕаны киһи, оҕо даҕаны эрэнэр, итэҕэйэр дьонноро албыннаатахтарына, ону хаһан да умнааччылара, бырастыы гынааччылара суох, өрүү санааларыгар тута, хомойо сылдьааччылар. «ХС». Санааҕын уур — 1) үчүгэйдик кыһанан, сорунан оҥор. ☉ Прилагать старания к чему-л., вкладывать душу во что-л. Санитарнай чэбдигирдэр үлэ көннөрүллэрэ — адьас кыаллар суол
Бу дьыалаҕа санэпидстанция үлэһиттэрэ, …… санааларын ууруохтарын эрэ наада. «Кыым»; 2) туохха эмэ кими-тугу эмэ сөбүлүү санаа. ☉ Иметь расположение к кому-чему-л., питать симпатию к кому-л.
Бибилэтиэкэр Даша кыыска …… санаабын уурарым. Н. Габышев
Эйиэхэ санаабытын ууран сылдьабыт, биэтэмэс алдьаныытыгар дьокутаат талыахпыт диибит. «ХС»; 3) туох эмэ сэттээҕисэмэлээҕи оҥорорго сорун. ☉ Иметь злой умысел, задумать дурное
Эмиэ Паайпаткаҕа санааҕытын уурдугут дуо? С. Курилов (тылб.)
Киниэхэ [Халаҥаатта күөлү көһөрөргө] санааны уурар сэттээх-сэмэлээх буолаарай? Болот Боотур. Санааҕын хамсатыма — тугу санаабыккын ыһыктыма, уларытыма. ☉ Не отступать от принятого решения, оставаться непоколебимым
Дьон кэлиэхтэригэр, ситиэхтэригэр дылы кини санаатын хамсатыа суох тустаах. А. Сыромятникова. Санааҕын холбоо кэпс. — биир санаалан, туохха эмэ бииргэ кыттыс; холбос. ☉ Быть одного мнения с кем-л.; объединяться с кем-л. в чём-л. [Далбарай:] Дьэ, бэрт да киһини кытта санаатын холбуур, доҕор оҥостор эбит. Н. Неустроев
Бырааттар быстыспакка, Доҕоттоор, туораспакка Санаабытын холбуоҕуҥ, Саргыта тардыһыаҕыҥ. А. Абаҕыыныскай. Санаа курдук — бэрт кыратык, киһи санаатыгар эрэ. ☉ Совсем немного, чуть-чуть
[Ыарыым] урукку тиргиитээн тииһиктэнэрэ эрэ арыый санаа курдук мөлтөөбүккэ дылы. «ХС». Санаата батарбат кэпс. — тэһийбэт-тулуйбат, тугу эмэ гынартан кыайан туттуммат. ☉ соотв. так и подмывает сделать что-л. Өчөһөн туран хаалыан эмиэ да санаата батарбат, баҕар, куспут көстөөрөй диэбиттии, батыспытынан баарта. А. Неустроева
Санаата батарбата, көрсөр эрэл сүттэр даҕаны, …… Маша олорор дьиэтигэр барда. А. Сыромятникова. Тэҥн. сүрэҕэ батарбат. Санаата буолан — санаата сөбүлээн, суобаһырҕаабакка эбэтэр сиргэммэккэ (сүнньүнэн төттөрү суолталаах этиигэ тут-лар). ☉ Без зазрения совести, не испытывая угрызений совести (делать что-л. — обычно употр. в отриц. предл. в значении «совесть никак не позволяет сделать что-л.»)
Семён Васильевиһы мин туох да иһин санаам буолан албынныа суох этим. Н. Лугинов
Мин санаам буолан табаарыстарбыттан арахсыам суох ээ. С. Ефремов
Оо, саат-суут! Туораттан хата киһи сирэйэ кытарар. Аата, санаалара буоларын. «Кыым». Санаата буолбат (барбат) — тугу эмэ оҥоруон суобаһыгар утары буолан туттунар, кыайан оҥорбот. ☉ Совесть не позволяет ему поступить каким-л. образом
Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан, кыа хаанын тоҕон, …… үрдүк сурахтан диэхпин санаам барбат. П. Ойуунускай
Куруук туратуралар Куһаҕаны оҥорорго Санаалара хайдах барар, Саатар тоҕо салгыбаттар? Күннүк Уурастыырап
Ол эрээри [хараҥаччыны] өлөрүөхпүн санаам буолбата. И. Федосеев
Санаата кэлэн көр кэл. Кини бүгүн санаата кэлэн, бэркэ да ыллаата. А. Сыромятникова
Кини санаата кэлэн уһаммыт киһитигэр тугу барытын …… үчүгэй гына оҥороро. Күннүк Уурастыырап. Санаата кэннигэр кэпс. — киһи, кими-тугу эмэ бэйэтэ көрө-харайа сылдьан хаалларан баран, ону санаа оҥостор, ол хаалларбытым туох эмэ буолуо диэн куттанар. ☉ Постоянно беспокоиться о тех, кого оставил, неотступно думать о них. Куораттаатым да, тахсыахпар диэри оҕолорум хайдах олороллор диэн санаам кэннибэр
□ Киэһэлик биэрэккэ кэллилэр
Мэхээлэ уку-суку туттар, туох баар санаата кэннигэр: ыарыһах кэргэнэ, үс кырбас оҕолоро хайдах эрэ олороохтууллар? «ХС»
Санаата оонньуур көр оонньоо. Соҕотох уолуттан маппыт хара соругар Лэглээр оҕонньор санаата оонньоон кыһыны туоруур атах аҥаара этин киллэрэн бүтүннүү үлтү сабаан кэбиспит эбит. Амма Аччыгыйа. Санаата тиийдэҕинэ кэпс. — хаһан эмэ баҕа санаата киирдэҕинэ. ☉ Когда (у него) желание появляется (он делает что-л.). Санаата тиийдэҕинэ кэлэ сылдьааччы. Санаата тиийэр кэпс. — сөбүлүү саныыр. ☉ Симпатизировать кому-л., испытывать тёплые чувства к кому-л. (букв. мысль его доходит)
«Уруккуттан санаам тиийэрэ гынан баран, оҕолоро сириксэнэ бэрт дииллэриттэн чаҕыйан олорбутум», — диэхтиир. А. Софронов. Санаата тохтуур (хонор) кэпс. — туохха эмэ сөптөөҕү көрдөөн үгүһү өйүгэр сыымайдаан баран, хайаларын эрэ булар, тала саныыр. ☉ Испытывать расположение к кому-л., отдавать предпочтение кому-чему-л.
Бу улууска соҕотох дьахтарга санаам хонор. Болот Боотур
[Оҕонньор кырдьыбыт атын сыыһа туттан эрэйдээбэт эрэл киһиэхэ өлөртөрөөрү], бары ыалларын хос-хос бэрийэн, Наммара эҥээргэ олохтоох Чаһы Ньукууһаҕа санаата тохтообут. М. Чооруоһап. Санаата тэйэр кэпс. — кимиэхэ-туохха эмэ санаатын тартарбат, үчүгэйдик санаабат буолар. ☉ Охладеть к кому-чему-л.
Саатар, сир аннынан холуннаран куһаҕан тылы ыыттар, кинилэртэн дьон санаата тэйиэ этэ. Күндэ. Санаата холлор — тугу эмэ сөбүлээбэккэ, куһаҕан аххан буолар, кэлэйэр, кыйаханар. ☉ Чувствовать раздражение, досаду, злобу; злиться, досадовать
[Даарыйа эмээхсин:] Мэхээлэ оҕонньор булчут дьон түүлээхтэрин биһиэхэ аҕалан биэрэллэриттэн санаата холлон этэр ээ ити. Күндэ. Санаатын тут — ким эмэ санаатын бэйэҕэр тарт, сөбүлэт. ☉ Завоёвывать чьё-л. доверие, располагать кого-л. к себе
Кинилэргэ дьону бэйэлэригэр тардар, дьон санаатын тутар, дьоҥҥо таптатар туох эрэ ураты күүс баар. Амма Аччыгыйа. Санаа хоту — киһи баҕатын хоту, баҕарбытын курдук. ☉ Как и хотелось кому-л., в соответствии с чьим-л. желанием
Санаа хоту үчүгэй дьиэ диэн дьол. Н. Лугинов
Өлүөсэ санаа хоту туруу үлэһит киһи буолан биэрдэ. Г. Нынныров. Санаа эргимтэтэ оҥоһун кэпс. — арахсыбат баҕа санаа оҥоһун. ☉ Сделать кого-что-л. предметом своей думы, мечты
Санаа эргимтэтэ оҥостон ахтан иһэр Саарбалааҕын хатыҥ чараҥа кэллэ. Н. Босиков
Бөлүүнү быһа тугу санаа эргимтэтэ оҥостубутун, элэс курдук өйдөөн ылаат, барытын нус-хас түптээн анаарбытынан барда. «ХС». Таҥара санаа биэрэр кэпс. — ким эмэ дьолугар, киһи кимиэхэ-туохха эмэ туһа оҥорор үтүө санаата киирэр. ☉ К чьей-л. удаче, кто-л. вдруг проявляет неожиданную для него щедрость (букв. как сам бог велел)
[Боккуо:] Баҕар, өлөр күнүгэр киниэхэ таҥара санаа биэртэ буолуо, баайын-үбүн сиэтэр санаа кииртэ буолуо. А. Софронов
Ханныгы эмэни таҥара санаа биэрэн сиэртибэлээтэххинэ, күн судаар эйигин, үтүөнү оҥорбуккун умнуо суоҕа. Н. Неустроев. Уһун санаата татыарыйда фольк. — туохха эмэ кыаҕын ылларан, холкутун ыһыгынна, ыгылыйда, уһуну-киэҥи өйдөөбөт буолла. ☉ Оказавшись перед непреодолимой преградой, терять выдержку
[Бухатыыр] Киэҥ көхсө кыараан барда, Уһун санаата уонунан татыарыйда …… Хараҕын уута халыс гынна, Хабырынан хачыгыратта. П. Ойуунускай
◊ Ис санаа көр ис IV
Чэ, үчүгэй. Ити аата ис санаабытын билистибит. Н. Якутскай
Ордук санаа — ордугурҕаа диэн курдук. Наҕыллык табан испиттэри Дьиҥэр ордук санаабаппын, Алҕаска аат-суол сиппиттэри «Аата дьоллорун», — диэбэппин. И. Эртюков. Санаа баҕата көр баҕа II. Мин санаам баҕата — дойдубар сылдьан кэлии. Санаата бөҕөх — туохтан эмэ куттанан, ытырыктатан санаата аймаммат, быыһанарыгар эбэтэр туһанарыгар эрэнэ саныыр. ☉ Быть уверенным в чём-л., не знать сомнения в чём-л. (напр., в благополучном исходе чего-л.). Быйыл университекка ылыахтара диэн санаам бөҕөх
□ Бэйэтэ да атыттар курдук өрө тэбэ-тэбэ сүүрээччитэ суох, оҕобуттан санаам бөҕөх. А. Софронов. Санаа түһүүлээх — туохха эмэ инники кэскили булан көрбөт муҥутах санааҕа ылларбыт. ☉ Пессимистичный, мрачный, вселяющий чувство безнадёжности. Санаа түһүүлээх айымньы. Санаа түһүүтэ — санаа күүһүн ыһыктан санньыйыы, санааны санньытыы. ☉ Пессимизм, чувство безнадёжности
Көрбөккүөт чаҕылҕан үҥүүтэ Үөл маһы кумалаан түһүүтүн? Ол курдук дьон хобо-үҥүүтэ Үөскэтэр ээ санаа түһүүтүн. Р. Баҕатаайыскай
Санаа ымыыта — санаа баҕата диэн курдук. Үөрэхтээҕим буоллар, …… , син киһи тэҥинэн сылдьан, үтүө-мааны дьон кэккэтигэр киирсиэм этэ диэн санаа ымыыта оҥосторо. ФЕВ УТУ. Үрүҥ санаа — киһиэхэ, дьоҥҥо үчүгэйи эрэ санааһын, үчүгэйи баҕарыы; сырдык санаа. ☉ Доброжелательность. Тэбиэн саҕа хара санаатааҕар түөн саҕа үрүҥ санаа күүстээх (өс хоһ.). Хара са- наа — киһиэхэ, дьоҥҥо куһаҕаны санааһын, куһаҕаҥҥа баҕарыы. ☉ Злой умысел, чёрные мысли
Кырыыс хаан кыттыста, Өс-санаа үксээтэ, Хара санаа хаҥаата. Өксөкүлээх Өлөксөй
Доҕотторуом, үлэлии, айа Сааһы моҥуу олоруоҕуҥ, Эйэлээх олоҕу тууйар Хара санааны бопсуоҕуҥ. Н. Босиков. Хом санаа кэпс. — киһи кимтэн эмэ эрэйэ санаабыта туолбатаҕыттан эбэтэр бэйэтин санаатын толорботоҕуттан хомойуута. ☉ Чувство неудовлетворённости кем-л. или самим собой по поводу неоправдавшихся ожиданий, неприятный осадок в душе
Ол эрээри туох эрэ хом санаа эрийэр. Амма Аччыгыйа. Эр санаа — киһи куттал, улахан кыһалҕа да кыһарыйдаҕына хорсун санаатын ыһыктыбат быһыыта. ☉ Мужество, храбрость
Чугаһаан үчүгэйдик көрүөххэ диэн иһигэр эр санааны ылынар. Н. Якутскай
[Филипп:] Хата эн, Мэхээлэ оҕонньор, кырыйдаргын даҕаны эр санааҕын кэм сүтэрбэт эбиккин. С. Ефремов
тюрк., монг. санаа, бур. һанаха

I
туохт.
1. Салгыны тыҥаҕар эҕирийэн ыл уонна таһаар. ☉ Дышать
Тыыннаххына, тыыныҥ сырылыысырылыы маҥан былаат буолан унаарар. Суорун Омоллоон
Ынаҕа …… буус гына тыынан баран, сытынан кэбистэ. М. Доҕордуурап
[Хаппыт Суруксут:] Тыыным хаайтарар, тыынаары гыннахпына сэбиргэҕим анньар. Күндэ
Үчүгэйиэн көҥүл сылдьар, Бу сир ийэ түөһүгэр көҥүл хаамар, Бу ыраас салгынынан көҥүл тыынар! Т. Сметанин
△ көсп. Салгый, саба биэр, билин (хол., сылаас эбэтэр тымныы салгынынан). ☉ Обдавать, овевать чем-л. (напр., тёплым или холодным воздухом)
Силиппиэн Харайдаанап күнү быһа сиилэс угуутугар үлэлээн, сылайа быһыытыйан, …… өссө да сып-сылааһынан тыынар кырдалынан дьиэлээн истэ. Софр. Данилов
Өлүү... аргыарынан тыынан Оҕолоох ийэҕэ сыылар. П. Тобуруокап
Сэтинньи маҥнайгы аҥаарынааҕы кэмнэр хаҕыс тыалынан тыыннылар, үрүҥ хаарынан үллүктэннилэр. М. Доҕордуурап
2. көсп. Бэйэҕиттэн таһаар, уһуур (хол., буруону эбэтэр паары — тугу эмэ этэргэ). ☉ Выпускать дым или пар (напр., о чайнике)
Саа, өрө кэҕийэн кэбиһээт, тунаархай буруонан төлө тыынар. Амма Аччыгыйа
Кыракый буор оһох уота улахан хардаҕаһы кыһыл тылынан сылайбыттыы салаан ылаыла, күөх буруонан тыынан быгыахтыыр. М. Доҕордуурап
Чаанньык үрүҥ паарынан тыынан, сыыгыныы тыаһыы турар. Улдьаа Харалы
3. көсп. Саҥар, эт. ☉ Говорить. Онуоха айыы аймахтара, күн улуустара эттилэр: «Э, дьэ, биэбэйбит! Эттэҕиҥ, тыыннаҕыҥ, саҥардаҕыҥ тоҕо баҕас одурууннааҕай эбитэй?» Ньургун Боотур
[Омуннаах Уйбаан:] Дьэ, бу эмээхсин тыла уһуктаммыт даҕаны доҕор. Киһини тыыннарымаары гынаҕын дуо? Н. Неустроев
Чэ эрэ, дэриэтинньик, тыына баҕалаан көр эрэ. Искин дэлби үктээн кэбиһиэм ээ. Эрилик Эристиин
4. көсп. Тугунан эмэ үлүһүй, улаханнык баҕаран, интэриэһиргээн туран дьарыгыр. ☉ Увлекаться чем-л., проявлять большой интерес, быть расположенным к чему-л.
Аан дойдуга биллэр ааттаах бөдөҥ учуонайдар наука тирээн турар боппуруостарыгар мөккүөрдэрин истэҕин. Онно туох барыта науканан тыынар. Бары наука интэриэһинэн олороллор. Н. Лугинов
Карловскай аата бу дьыалаҕа суоҕун суох да буоллар, таарыйа хайдах-туох олорорун, тугунан тыынарын көрөн ааһар тоҕо табыллыбат буолуой? В. Гаврильева
Ис сүрэҕиттэн сөбүлүүр үлэтэ …… киниэхэ кыайан көстүбэтэҕэ. Кини өйө-санаата, этэхаана спордунан тыынара. С. Федотов
♦ Биир тыынынан тыыналлар — бары биир санааны этэллэр, туохха эмэ толору сөбүлэһэллэр. ☉ соотв. в одну дуду дудеть (букв. одним дыханием дышат)
Бу сырыыга оҕолор бары биир тыынынан тыыннылар. Тэҥн. биир куолаһынан саҥар. Кыл бычык тыын көр кыл. Ыарыһах киэһэнэн бэргээн, кыл бычык тыынан барда. Балайда өр сүүрэммин кыл бычык тыынар буоллум. Муннунан да, айаҕынан да тыыммат көр мурун. Эмээхсин кулубалаахпын диэн кынчайан да көрбөт, муннунан да, айаҕынан да тыыммат. И. Гоголев
Онтон киэһэ оҕонньор муннунан да, айаҕынан да тыыммата. «ХС»
Оройунан тыыммыт — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр орой II). Ити оройдорунан тыынар одьунаастар курдук мин даҕаны уол оҕо аатыран сылдьыбытым күн бэҕэһээҥҥигэ дылы. Софр. Данилов
Өрө (үөһэ) тыын көр өрө. Маайа ааспыт олоҕун санаан, үөһэ тыынан ылар. Н. Якутскай
Таня хайдах эрэ холкутуйбуттук өрө тыынан ылла уонна суунан баран остуол аан орон диэки өттүгэр кэлэн олордо. М. Доҕордуурап
Настаа, маҥнай утаа куттанан баран, эмээхсин сэргэхсийбититтэн өрө тыыммыта. Н. Борисов. Тыын быһаҕаһынан тыынар — түргэн-түргэнник эппэҥнээн тыынар, бөтүөхтүүр (сүүрэн, хааман). ☉ Дышать с трудом (от быстрой ходьбы, бега), запыхаться
Мордосов кэпсээн бүтэриитэ, ийэтэ Варвара Николаевна тыын быһаҕаһынан тыынан директорскайга көтөн түстэ. Далан
Аҕата оҕонньор утаакы буолбат, тыын быһаҕаһынан тыынан, көхсүн тыаһа күрдүргээн бу умса-төннө түһэн татыгыраан кэлэр. Р. Кулаковскай
Өр-өтөр буолбатахтар, уолаттар тыын быһаҕаһынан тыынан, өрө мэҥиһэн кэлбиттэр. «ХС»
Уолугунан тыыммыт — оройунан <төбөтүнэн> көрбүт диэн курдук (көр орой II). Уолан киһи обургу — Уолугунан тыынна, Уһугунан дугунна, Оройунан оонньоото. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ама да кини бүгүҥҥү күнэ буолбутун, кырдьыбытын-буорайбытын, муҥу көрбүтүн, кини да уол оҕо буолан, уһугунан дугунан, уолугунан тыынан сылдьыбытын өйдөттө. Амма Аччыгыйа
Дьэ, өрө көрөн, уолуктарынан тыынан, хаҥыл ат курдук, халыан дьон... Н. Лугинов. Хабахха тыын — ончу саҥардыма, бэйэтин санаатын көҥүл этитимэ. ☉ Не иметь возможности свободно говорить, высказывать свои мысли
[Балбаара:] Саҥарба! [Сүөкүлэ:] Көр эрэ маны! Хотун баарына хабахха тыыныыһыкпыт дии. И. Гоголев. Этэн-тыынан турда көр эт-тыын I. Киһибит, саҥата суох бэйэтэ, дьэ этэн-тыынан турда ээ!
◊ Өрө (үөһэ) тыын — салгыны күүскэ эҕирийэн тыын. ☉ Вдыхать в себя воздух
Быраас, иһиллээри: «Үөһэ тыын», — диэтэ. Сайа тыын үрд., поэт. — эккин-сииҥҥин бүтүннүүтүн курдаттыы киирэрин курдук дуоһуйа, астына тыын (сибиэһэй салгынынан, туох эмэ, хол., сибэкки үчүгэй сытынан). ☉ Вдыхать что-л. с удовольствием, каждой клеточкой своего тела (напр., свежий воздух, аромат цветов)
Хонуу уутун, ынах түүтүн уонна киитин сыта былааһыктаах тыллан эрэр сэбирдэх, күөгэйэ тэлгэммит сибэкки, саҥа бытыгыраабыт күөх от сыттара, …… Симон этин-хаанын сааһын аахтара барытынан сайа тыынан киирэргэ дылылар. Л. Попов
Кини [харыйа] иннэлэрэ күндьыл мүөттээх салгынынан сайа тыыммыттара, хараан киэһэлэр чуумпуларын иһиллээбиттэрэ дуо? Күндэ
ср. др.-тюрк., тюрк. тын ‘дышать’
II
1. аат.
1. Тыыннаах харамайдар тыынар уорганнарынан тыҥаларыгар салгыны эҕирийиилэрэ уонна таһаарыылара (кислороду иҥэринээри уонна углекислай гааһы таһаараары). ☉ Дыхание
Муостара адаарыҥнаан, тыыннара күдээриҥнээн, сотолоро хараарыҥнаан, табалар субу өрө мэҥийэн кэлээт, …… тоҥуу хаарга тохтуу биэрдилэр. Амма Аччыгыйа
Тымныыта бэрдиттэн киһи тыына тута туман буолан бургучуйан тахсар. Н. Лугинов
Биһиги, быраастар, киһи олоҕун иһин кини тиһэх тыыныгар диэри охсуһуохтаахпыт. И. Федосеев
2. Тэмпэрэтиирэтэ хамсааһыныттан туохтан эмэ тахсар, илгийэр салгын. ☉ Пар
Үрэх тыына охсон, хаһыҥнаан хаалымтыа буолуо. М. Доҕордуурап
Муора тыына уорааннаах буолан оннооҕор сөтүөлээбэккин. ДФС КК
Кыһын обургу тымныы тыына күнтэн-күн кырыгыран-кыйыһыран иһэр. Амма Аччыгыйа
Үкэр куйаас тыына сырылаччы саккыраата. Суорун Омоллоон
Сарсыардааҥҥы сөрүүн салгын чэбдик тыына биллэрэ. И. Федосеев
3. Киһи-сүөһү, харамай тыыннаах буолуута олоҕо. ☉ Жизнь
[Сайсары:] Кэпсээн суох. Бу ханна бардыҥ, ити туоххун лиһиргэтэҕин? [Бокуом:] Бу диэки кэллим. Бу тыыным харабылын, саабын лиһиргэтэбин. Суорун Омоллоон
Чааһыҥ кэллэ да, [хотуурдаах хотун] хотуурунан тыыҥҥын быһа далайан кэбиһиэ буоллаҕа... Амма Аччыгыйа
[Абыраамап:] Биһиги тыыммытын көмүскэнээри эрэ сааланабыт-сэптэнэбит. Л. Попов
△ Киһи ис айылгыта, дууһата. ☉ Душа (человека)
Өссө кыыс арыйбыта Уол дириҥ дууһатын, Кини уйан тыынын, Аһыныгас сүрэҕин. Н. Харлампьева
Эн биһи кэпсэтиэх биир тыла суох — Сүрэхпитинэн, тыыммытынан өйдөһөн! Д. Апросимов
4. миф. Этэ-сиинэ суох, айылҕаны таһынан дьиктилээх күүс, иччи. ☉ Бесплотное сверхъестественное существо, дух
Куһаҕан тыын дьалбарыйдын диэн дьиэ, ампаар тоҥ муннуктарын буруонан арчылыыллар. А. Фёдоров
[Төрүт былыргы дьон] айылҕаҕа дьон курдук эрээри быдан модун күүстээх «тыыннар» олороллор, ол «тыыннар» чаҕылҕанынан тамнааттаналлар, тыалы түһэрэллэр дии саныыр буолбуттара. КФП БАаДИ
Булчут муораҕа киирэн мэлийэн хааллаҕына, кинини куһаҕан тыыннар илдьэ бардахтара дииллэрэ. Ю. Рытхэу (тылб.)
5. көсп. Туох эмэ (хол., айымньы) саамай сүрүнэ, төрүтэ. ☉ Основа, суть, сущность чего-л. (напр., произведения)
Ити кини бастакы кинигэтэ буолан дуу, кинигэтин тыына барыта таптал уонна уодаһын, эрэл уонна муунтуйуу, эдэрдии сайаҕастык уонна көнөтүнэн төлкөлөөһүн былааһыктааҕа. «ХС»
Испэктээк тыынын бүтүннүүтүн Бэйиэт уобараһа сүгэр. «Кыым»
△ Киһи олох олороругар, тыыннаах буоларыгар саамай сүрүн суолталаах туох эмэ (хол., сахаларга — ынах сүөһү). ☉ Что-л., имеющее важное значение для обеспечения жизнедеятельности человека (напр., для якутов — крупный рогатый скот)
Сүөһү биһиги баайбыт, аспыт, быһата, тыыммыт. Е. Неймохов
[Даарыйа эмээхсин:] Бэйэбит оҕобут диэн, ити бэстилиэнэй тыыммытын [түүлээҕи] эйиэхэ туттарар быһыыбыт ээ, сэгэриэм. Күндэ
Ас киһи тыына, Үөһээ Сырдык Айыылар киһиэхэ ыыппыт бэлэхтэрэ буолар. В. Кондаков
6. көсп. Туох эмэ (хол., саас) буолаары гыммытын, чугаһаабытын сибикитэ, билгэтэ. ☉ Примета, предвестие чего-л. (напр., весны)
Ити быыс кэм этэ: дэлэй олох тыына саҥа биллэн эрэрэ. Далан
Манчаары чуҥкуйбут, тулаайахсыйбыт сүрэҕэр олох, таптал тыына кый ыраахтан ил гына илгийэр. И. Гоголев
Илинтэн арҕаа хас килэмиэтири бардахтарын ахсын алдьархайдаах сэрии амырыын тыына ордук биллэн испитэ. Софр. Данилов
2. даҕ. суолт. Сүрүн, тутаах суолталаах, төрүт. ☉ Главный, решающий, основной
Муҥ саатар, кыратыттан иннэ-сүүтүк, чэй-табах, улаханыттан саа сэбэ курдук тыын табаардары бырахтара сатыам. Болот Боотур
Ити уочаркаларга кини оччотооҕу тыа сирин саамай тыын боппуруостарын ылара уонна олорго ааҕааччылар болҕомтолорун түмэ тардарга кыһаллара. КНЗ ТС
Сиэссийэҕэ өрөспүүбүлүкэ олоҕор тыын суолталаах боппуруостар көрүллүөхтэрэ. «Кыым»
♦ Биир тыынынан көр биир. Ойуун табаҕын тардан бүтүүтүгэр кутуруксут чорооҥҥо кымыс аҕалан биэрбитин биир тыынынан биэстэ-алтата омурдан киллиргэтэн баран, оргууй аҕай олбоҕор тиийэн олорунар. Күннүк Уурастыырап
Биэс биэрэстэ сири уһаппакка-кэҥэппэккэ биир тыынынан сатыы быһа охсон кэбистэ. Н. Заболоцкай
Маннык ахсаан чабырҕаҕын биир тыынынан ким төһө элбэҕи этэригэр куоталаһа оонньооһун буолара. Дьүлэй Бүөкээн. Куһаҕан тыын (абааһы) буулаабыт — кими эмэ ыарыы булан баран арахпат, ким эмэ наар ыалдьан тахсар. ☉ Пристать к кому-л., засесть в ком-л. (о болезни — букв. чёрт (злой дух) преследует). Оҕонньор эрэйдээҕи куһаҕан тыын буулаабыт
□ [Баһыыкка:] …… кыыспытын Абааһы буулаабыт, Ойууну ыҥыран, Дьалбыта тардыахха. Суорун Омоллоон
Нууччаны абааһы буулаабат, нуучча нуучча ыарыытыгар эрэ ыалдьар буоллаҕа дии. Болот Боотур
Кыл тыынынан — кыл тиэтэлинэн (көр кыл). [Кыргыттар] кыл тыыннарынан сыыһа-халты аһаат, үлэлэригэр тэбинэллэрэ. Г. Колесов
Оҕонньор аны өй булан төттөрү түһүө, ыыталыа суоҕа дии санаан, оҕолор кыл тыыннарынан хомунан, таба буута быстарынан ойутан хааллылар. С. Никифоров
Уһун Баһылай, ойоҕор кэлэн кыл тыынынан чэйдээт, кыһыллар эккирэтэн иһэллэрин Силиппиэн этэрээтигэр баран тыллаабыта. А. Бэрияк
Суон тыын, халыҥ тыын нор. айымнь. — үрүҥ (хара) тыын диэн курдук. [Айыы Дьураҕастай бухатыыр:] Дьэ, убайдаах эдьиийим! Эһиги эппит тылгытыттан туоруом суоҕа. Халыҥ тыыммын харыйдаатыгыт, суон тыыммын толуйдугут. Саха фольк. [Айыы Умсуур эдьиийим!] Дьэ, ыраах да буолларгын чугас буол, суох да буолларгын баар буол! Суон тыын толуура, халыҥ тыын хардайа буол эрэ! Ньургун Боотур
Сыккырыыр (суккуруур) тыына эрэ көр сыккыраа. Сеня ийэтэ сөтөл буолан, суккуруур тыына эрэ сылдьар. Н. Босиков
Маайа сүрдээх өр уһуннук сатыы хааман …… Дьокуускай куораты суккуруур тыына эрэ булбута. «ХС». <Сырдык> тыынын толук уурар — ким, туох эмэ туһугар олоҕун биэрэр, өлөр. ☉ Принести в жертву свою жизнь
Нуучча норуотун чулуу уолаттара, кыргыттара …… аан дойду сэриилэригэр төһөлөөх мөлүйүөнүнэн охтоннор, сырдык тыыннарын толук уурбуттара буолуой. Суорун Омоллоон
Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Таптыыр оҕотун тэҥнээҕэ: Кини кэскилин туһугар Тыынын да толук ууруоҕа. С. Данилов
Өрүһүллүбүт, быыһаммыт махталлаах норуот Ийэ дойдуларын туһугар тыыннарын толук уурбут саллааттар кэриэстэрин умнубат. «Кыым». Тыыммар (дууһабар) өһүм суох — тыыннаах сылдьыахпын баҕарабын; өлөр кутталга киирэн биэрбэппин. ☉ Я не хочу умереть; я не пойду на смертельный риск (букв. я не враг своей душе)
Бэйэ тыыныгар бэйэ өһө суох (өс хоһ.). Бэйэлээх бэйэм тыыммар өһүм төрүт суохха дылы. В. Скрябин. Тыыммын уолдьаһыннар- да — өлөрө сыста. ☉ Чуть не убил. Бу киһи холуһун, тыыммын уолдьаһыннараары гынна. Тыына-быара хаайтарар — туохтан эмэ (хол., тугу да гыммат буолууттан) тэһийбэт-тулуйбат. ☉ Испытывать тоску, изнывать (напр., от безделья). Тугу да гынара суоҕуттан тыына-быара хаайтарда. Тыынабыара ыгыллар — 1) туохтан эмэ ыксыыр, ыгылыйар (хол., куттанан). ☉ Испытать чувство безысходности, запаниковать (напр., от страха)
Тогойкин иэнэ тымныйталаан ылла, баттаҕа адаарыҥныы хамнаан, бэргэһэтин өрүтэ сүкпэхтииргэ дылы гынна, тыына-быара ыгылынна. Амма Аччыгыйа
Болугур оҕонньор үйэлээх сааһыгар хаста-хаста буурҕаҕа ылларда, хаар анныгар сытта, өлө сыста этэй! Ол тухары, бу бүгүҥҥү курдук, кини тыына-быара ыгыллыбыта суоҕа. Н. Якутскай
Айан киһитэ көхсө кыараҕастыйан, тыына-быара ыгыллан барда. Н. Заболоцкай; 2) тыына-быара хаайтарар диэн курдук
Киһи тыына-быара ыгыллыах, бадыкыбүдүкү киэһэтэ эргийбитэ. Күннүк Уурастыырап
Тугу да үлэлээбэккэ, таах олороруттан тыына-быара ыгыллара. Н. Якутскай. Тыына-быара ыксыыр — туохтан эмэ (хол., ыарыыттан, куйаастан) ханна да барыан, хайдах да буолуон билбэт буолбут. ☉ Изнемочь (напр., от болезни, жары)
[Кэтириис:] Сүөдэр, ороммор илдьэ тарт, тыыным-быарым ыксаата. А. Софронов
Күнүс олус куйааска, бырдахха, сүөһү ордук тыынабыара ыксыыр бириэмэтигэр, Доропуун оҕонньор сүөһүнү сөрүүн сиргэ хорҕотон, сынньатан абырыыр. Н. Заболоцкай
Тыына-быара ыксаабыт [муус көтөҕөн иһэр] Хачыгыр көтөн түһэн дьиэ ортотугар тиийэн эрдэҕинэ, били аан аспыт уол эккирэтэн кэлэн, этэрбэһин соһуллан иһэр быатыттан үктээтэ. Эрилик Эристиин. Тыына быһынна (тымныйда) кэпс. — өллө, суох буолла. ☉ Умереть, скончаться
[Ол курдук] Тыһыынчанан суол омук Тыына тымныйбыта баар үһү. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Мотуона испиискэтин хаатын] тыына быстаары аҕай сытан, кырдьаҕас эбэтигэр саҥата суох туттаран кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Муҥнананмуҥнанан баран нөҥүө күнүгэр оҕо тыына быстыбыта. Болот Боотур. Тыына ыараабыт (күлүгэ хараарбыт) кэпс. — киһини өлөрөн ыар көрүҥнэммит; ханнык эмэ ыар айыыны оҥорон санаатыгароноотугар таһаҕас оҥостубут. ☉ соотв. камень на душе
Миигин да өлөрөн ордук үтүө ааттаныаҥ суоҕа... Дьөссө тыыныҥ ыарыа, күлүгүҥ хараарыаҕа. Ньургун Боотур
Үтүөҕэ тиксиэҥ суоҕа, Хата, Тыыннааҕы быстахпына, Тыыным ыарыа, Күлүгүм хараарыа. А. Софронов. Тэҥн. тымныы (хараҥа) күлүктэн. Тыына эрэ баар — арыычча тыыннаах эрэ. ☉ Едва жив. Оҕонньор эрэйдээх тыына эрэ баар. <Сыккырыыр> тыына эрэ орто — улаханнык ырда-быһынна, нэһиилэ тыыннаах эрэ хаалла. ☉ Сильно истощиться, едва остаться в живых
[Туртас] кытыыны былдьаһа сатаахтыыра да, күүһэ-күдэҕэ бараммыт, сыккырыыр тыына эрэ ордон иһэр быһыылааҕа. И. Федосеев
Уолаттар ийэлэрин булан өрүһүйэ барбыттар да, аараттан сыккырыыр тыыннара эрэ ордон, төннүбүттэрэ. И. Данилов
Тыын былдьаһыга (былдьаһыыта) көр былдьаһыы. Тыынар тыыннаах тыын былдьаһыгар куотар, Ханна эмэ хаспаҕы булан саһар. С. Данилов
Атым аны тыын былдьаһыгар ууга баттыа диэн дьиксинэр. С. Дадаскинов. Тыын быстарынан (быстыаҕынан) — улахан ыксалынан, тиэтэлинэн. ☉ В крайней спешке
Хайа, бэйэлэрэ даҕаны тыыннара быстарынан сылдьаллар ини. Д. Таас
Аттарым эрэйдээхтэр тыыннара быстыаҕынан …… ыстанан кэбистилэр. В. Башарин
Арай …… эбэм уҥа сыһыыны хайыы-үйэ ортолообут. Биһиги кини кэнниттэн эмиэ тыын быстарынан ыстаммыппыт. Д. Васильев. Тыын быһаҕаһынан тыынар — аҕылыыр, бөтүөхтүүр (тугу эмэ олус түргэнник, ыксыы-ыксыы оҥорон). ☉ Запыхаться (делая что-л. поспешно, торопливо)
«Оо дьэ, күүс эһиннэ... Өллүбүт!» — Дьэкиим, тыын быһаҕаһынан тыынан, быстах-быстах саҥарара иһилиннэ. Д. Таас
Балбаара ыаллара саһан сытар бүтэҥи сыбар тыаларыгар тыын быһаҕаһынан тыынан биир оҕонньор тиийэн кэлбитэ. Б. Лунин (тылб.)
Тыын киллэрдэ көр киллэр. Ньургуһун тыын киллэрэн, илиитин хамсатан баран эмиэ нам барар. Суорун Омоллоон
Балбаара сарылаабытынан сиргэ сууллан түһэн өр соҕус талбаара сытан баран, тыын киллэрэн ыҥырҕаан ытаан барда. Эрилик Эристиин
Томмот хаста да өйүн сүтэрбитэ. Ону тыын киллэрэ-киллэрэ, дьүһүлээбиттэрэ. «ХС». Тыын көһүттэн түөлбэ. — быстаран, хоргуйан өлөөрү олорор киһи эбэтэр ыал туһунан этэллэр. ☉ Оголодать, изголодаться (о человеке, семье)
[Куба] ааттаһардыы тоҥхолдьуйа-тоҥхолдьуйа утары хайыспытыгар …… сах сиэтин, манан да уһуннук тыын көһүттэр биллибэт дии санаат, туран кэлбитим. ИИА К
Тыынын салҕаа көр салҕаа. Бөрө, айаҕа таптаран өлөөрү да сытан, Тыынын салгыы кэлбит булчуттан Кутуругун купчутан ааттаспат, Аһыытын килэтэр, суоһурҕана көрсөр! И. Гоголев
[Хандыы:] Биир биэбит маска түспүтүн бэҕэһээ тыынын салҕаатыбыт. А. Фёдоров
Дьон сонно тута, ураҕастарын быраҕаат, быһахтарын оруу-оруу, дөйүтүллүбүт муҥнаахтары [табалары] тыыннарын салгыы охсон тэл мастарга соһоору сырсан кэллилэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Тыынна салҕаа көр салҕаа. [Сэллик атыыһыт] аҕыйах манньыатынан тыын салҕаныах айылаах, күн тура-тура иэстэрин ирдээн, тэлиэгэлээх атынан куораты биир гына айаннатан таҥкынатара. Н. Лугинов
[Сыа хаар] Көтөргө-сүүрэргэ Күүстээх тымныыга Көмүс ньээкэ уйа буолар, Тымныынан аҥылыйбытын иннигэр Тыын салгыыр, абырал буолар. И. Федосеев. Тыын сирин таарыйтарбыт — өлөрдүү бааһырбыт. ☉ Быть смертельно раненым (букв. у него задето жизненное место). Тайах тыын сирин таарыйтарбыт. Тыын сирэ — кыыл эбэтэр киһи тыыннаах буоларыгар сүрүн суолталаах уоргана. ☉ Жизненно важный орган (животного, редко — человека)
Эмээхсин, сонньуйаат, кэпсээтэ: «Мин уолум ньыгыл таас кэриэтэ. Сэгэрим хонноҕун анныгар Арай биир сымнаҕас, тыын сир баар». И. Гоголев
Тыын сиригэр таптарбын диэн чыыбыспын тардан кэбиспиппэр, часкыйбытынан ыстанан турбута, иккиһин ыппытым — умса баран түспүтэ. ВА ИиТ
Сиэгэн …… тайахха үрдүгэр ыстанан, дириҥник батары харбаан тыҥырахтарынан кытаахтаат, били ыстаал бөҕө тиистэринэн туппут кыылын тыын сирин — моонньун, сүнньүн быһа кэрбиир. «ХС». Тыын таһаарбакка — кыратык да ордорбокко (эс, суох гын). ☉ Без остатка, подчистую (уничтожать)
Бу алааска куобах үөскээри гыннаҕына, тыын таһаарбакка, бултаан эһэн кэбиһэллэр. ГНС СТСДТ. Тыын толуга — быыһанаары толук, сиэртибэ курдук бэриллэр туох эмэ. ☉ Жертва ради спасения жизни. Бэйэ мэнньийиитэ буолбут, Тыын толуга буолбут Үстээх хаардаах Хара дьаҕыл атыыры Үтэйэн иһэбин. Саха фольк. Тыын тыыҥҥа харбас — тыыннаах хаалаары тугу да оҥороргун кэрэйимэ. ☉ Идти на всё ради спасения своей жизни
[Бииктэр:] Туох гынаары кини кэлтэччи биһи сүрэхпитигэр быһахтанарый, синэ-биир — тыын тыыҥҥа харбас — Дьууру сайылаан кэбиһиэх! Суорун Омоллоон
Сэрии сокуона кытаанах — «тыын тыыҥҥа харбас» диэн ол буоллаҕа. Далан
Купуулар туттахтарына, биһигини аһымматтара чуолкай, онон тыын тыыҥҥа харбас. Е. Неймохов. Тыын хорбох — таах сибиэ, халтай, туһата суох. ☉ Зря, напрасно (букв. в ущерб духу, энергии)
Ээ, [тыраахтар чүмэчитин ыла барбыт уол] кэлэрэ чугаһаабыта буолуо. Бостуой, тыын хорбох... Р. Кулаковскай. Тыын ук — 1) туохтан эмэ (хол., ыалдьан, аччыктаан) ыксаабыт, муҥур уһукка тиийбит киһиэхэ көмөлөс, быыһаан ыл. ☉ Помогать, спасать кого-л., попавшего в беду (букв. вложить жизнь)
Иэдэйиэх киһини Иккис күн, киэһэлик, Дьонноро кэлэннэр Тыын уган тураллар. С. Данилов
Куличкин …… төгүрүктээһиҥҥэ түбэһэн аччыктаан быстарбыт табаарыстарыгар тыын укпутун туһунан кэпсиир. Н. Тобуруокап
Ыарыы буулаан, санааҥ түһэр, Ыраас күнүҥ саппаҕырар. Арай маннык мүнүүтэҕэр Амарах эмчит тыын угар. С. Спиридонова; 2) тугу эмэ ханнык эмэ (үксүгэр саҥа) ис хоһоонноо, саҥардан биэр. ☉ Вносить во что-л. новое содержание
Ойуунускай саха литературнай тылын байыппыта, онуоха кини ийэ тылтан бэл сорҕото умнуллан, эргэрэн эрэр өттүлэрин кытта сатаан туһанан, ол тылларга саҥа тыын укпута. Н. Заболоцкай
Биһиги хуорбутун сүнньүнэн торумнаабыппыт, дьардьаматын эрэ бэлэмнээбиппит. Онон билигин кинини симиэхпитин-киэргэтиэхпитин, тыын угуохпутун, мөссүөннүөхпүтүн, уобараһын айыахпытын наада. АҮ
Биһиги суруйааччыбыт Юрий Чертов айымньытыгар, чуолаан, Хотугу сиргэ дьон кэлэн олохсуйуута, ол сири баһылааһына, уларыта тутуута, саҥалыы тыын уган биэриитэ көрдөрүллэр. «Кыым». Тыыныгар топпут түөлбэ. — тыын быһаҕаһынан тыынар диэн курдук. Эмээхсин эрэйдээх, оҕолору сырса сатаан, тыыныгар топпут. Тыыныгар тур (тиий) — кими, тугу эмэ өлөр. ☉ Лишать жизни, убивать кого-л.
Өскө кыайан куоппатахпына, ити дьиикэй тутатына тыыммар туруо. Р. Кулаковскай
[Таабылап:] [Өлөксөөс] аҕатын дьарыйбыппын биллэҕинэ, түүлэ-битэ да суох, кырдьык тыыммар турар киһи буолуо. Н. Туобулаахап
Харчылаах дьахтар диэннэр талыахтарын, кырбыахтарын, биитэр тыыныгар туран баран кистиэхтэрин да сөп. «ХС». Тэҥн. тыынын быс. Тыын ыл — кыратык сынньана, уоскуйа түс. ☉ Перевести дух, передохнуть, отдышаться
Кыратык тыын ылаат, Эмиэ үҥэн барара, Кыччыгыйдык сыҕарыйаат, Эмиэ сыта түһэрэ. Күннүк Уурастыырап
Мин кыратык тыын ыла түһээт, эмиэ киһибин соһоору оҥостон эрдэхпинэ талах быыһыттан биир киһи утары сүүрэн кэллэ. С. Никифоров
[Ыттар] бастакы уохтарыгар наһаа омуннаахтык түһэн күүстэрэ тахсан хаалааччы, ону тыын ыллара түһэр үчүгэй буолар баҕайыта. С. Тумат. Тыынын атыылыыр кэпс. — ким, туох эмэ туһугар тугу да оҥорорун кэрэйбэт, туохха барытыгар сөбүлэһэр. ☉ соотв. продавать душу кому-л.
Ийэ барахсан оҕо иннигэр бу курдук тыынын атыылыыр. Эрилик Эристиин. Болот, төһө да тыынын атыылаан туран мииннии-оттуу сатаатар, Огдооччуйаны кыайан өрүһүйбэтэҕэ. Н. Заболоцкай. Тыынын биэрэр — олохтон туоруур, өлөр; туох эмэ туһугар олоҕун сиэртибэлиир (үксүгэр кыргыһыыга сылдьан). ☉ Умереть, скончаться; жертвовать жизнью во имя чего-л. (обычно на поле боя)
Наада кэлиэ — Дойдукам, Тыыммын биэриэм Эн тускар! Эллэй
Аҕаларбыт сэриигэ сэргэстэһэ кэриэтэ сылдьан сырдык тыыннарын биэрбиттэрэ. Н. Габышев
Мин аҕам сэттэ уон иккис сааһыгар диэри хаһан да ыалдьыбатах бэйэтэ биир күн аһаабыт кэннэ, ороҥҥо өйө суох охтубута, ол кэннэ, биир күөс быстыҥа буола илигинэ таҥараҕа тыынын биэрбитэ. УАЯ А
Тэҥн. олоххун биэр. Тыынын (тыыҥҥын) былдьаһар көр былдьас. Тыын былдьаһа сытар киһини утары көрөр диэн баар — итини тулуйуохха наада. Күрүлгэн
Баһылай адьас мөлтөөн, тыынын былдьаһан чиччигинээтэ уонна аргыый мас төрдүгэр уйуттумуна түһэн барда. «ХС»
Тыынын быс көр быс. Бу дойдуга киһи тыынын быһаары кэтээччи-манааччы эрэ элбэх: буурҕа, аас-туор олох, муора үрүҥ эһэтэ, торҕон бөрө үөрэ. Н. Якутскай
«Бачча сыл тухары көлөһүммүн босхо сиэбитин үрдүнэн, аны тыыммын быһара хаалбыт эбит буоллаҕа», — диэн баран, киһим саҥата суох бөтөн барда. Н. Заболоцкай
Өстөөх …… сүүһүнэн тыһыынча киһи хаанын тоҕор, тыынын быһар. «ХС»
Тэҥн. тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа). Тыынын иһиллээ көр иһиллээ. Дьэ, хайа түргэнинэн, бу Айаал ороспуонньугу, сир да анныгар буоллар ситэн, …… тутан аҕала охсуҥ, тириитин тэнитиэхпин, тыынын иһиллиэхпин, тымырын баттыахпын. Суорун Омоллоон
Аны мин истэрбэр Глаша туһунан ону-маны саҥарыаҥ да, тыыҥҥын иһиллиэм. Л. Попов
Тэҥн. тыынын быс. Тыынын тарт — тыыныгар тур (тиий) диэн курдук. [Уот Уһутаакы:] Уой да, тойон убаккаам! Тахса охсон тыынын тардыый! Суорун Омоллоон
Эһигини аллара таҥара дьиэтин таһыгар, ыстаапка илдьэбит. Онно дьону хайдах кэбилээбиккит курдук бэйэҕитин кэбилээн туран, тыыҥҥытын тардыахпыт. Эрилик Эристиин
Айыы тойон таҥара, тылбын иһит. Ньукуус уола Тимэппий — тыыннаах абааһыны, Уоһук кыыһа Өрүүскэ дэриэтинньиги тыыннарын тарт! Күндэ. Тэҥн. тыынын быс. Тыынын таһаарар — тугу эмэ гынан (хол., ытаан) мунньуллубут кыһыытын-абатын, муунтуйбутун таһаарар, санаатын, чэпчэтэр; дуоһуйуор диэри кимниин эмэ кэпсэтэрипсэтэр. ☉ соотв. отвести душу
Мин ийэбин хомоттум — төрүт да кэпсэтэр киһи баҕалаах буолан олорор эмээхсини күлүү гынан сыыстым дии саныыбын уонна кэпсэтэн, муунтуйбутун аһаран, тыынын таһаарабын. Далан
Сахаар оҕонньор билигин даҕаны …… дьыл баһыгар-атаҕар хайаан да тыынын таһаара, чэпчии-сэргэхсийэ, кэргэнин уҥуоҕар тиийээччи. В. Яковлев
Кыысчаан сылтан ордук кэмҥэ ыар баттык гыммыт санаата чэпчиэр, тыынын таһаарыар диэри күүскэ ытаабыта. И. Федосеев
△ Хас да күн устата тэптэн туран тыалыран, силлиэрэн баран уоскуйар, налыйар (күнү-дьылы, халлааны этэргэ). ☉ Проясниться, успокоиться, побушевав в течение нескольких дней (о погоде)
Тоҕус күн хачааллаан, Тоҥорбут бу халлаан Дьэ тыынын таһаарда, Дьэҥкэрдэ, ылаарда. Болот Боотур
Үнүр түүннээх күн тухары силлиэрбит халлаан чуумпуран, тыына тахсан баран, аны, түүннээх күн хаардаан намылыппыта. В. Яковлев
Сир-дойду чэмэлийэ сырдаата, киэҥ халлаан тыына тахсан, киэлитэ кэҥээн, киһи хараҕа саатар саҥа түспүт ыраас хаара кылбааран сытта. С. Никифоров
Тыынын тымныт — тыыныгар тур (тиий) диэн курдук. Элбэх киһи тыынын тымныппыт баҕайы. Тэҥн. анараа дойдуга атаар, баһын хатар, буору уоптар, ийэтигэр-аҕатыгар атаар (ыыт), күн сириттэн (күнтэн) сүтэр, өбүгэлэригэр ыыт, сиһин үөһүн быһа тарт (үктээ), тыынын быс, тыынын иһиллээ (тыҥыраҕын хастаа), тыынын тарт, умса (умсары) уур, үрүҥ күнтэн сүтэр. Тыынын уһат — тыынна салҕаа диэн курдук. Күн ийэм, Күөмэйбин көлдүөрүт, Тыыммын уһат, Тылбын сымнат! А. Софронов
Саханы тыынын уһаппыт, бу уһун тымныы кыһыннаах сиргэ олохсуйарыгар көмөлөспүт сүөһүнэн Дьөһөгөй оҕото — саха сылгыта буолар. В. Кондаков. Тыыҥҥар тот түөлбэ. — 1) тыыныҥ хаайтар, аҕылаа, боптор. ☉ Страдать одышкой, задыхаться. Хайа, тыыҥҥар тотон олороохтуугун дуу?; 2) ыксаа, тиэтэй. ☉ Торопиться, спешить
Тохтоо, бэйи, олус тыыҥҥар тотума. Тыыҥҥар турун кэпс. — бэйэҕэр тиийин диэн курдук (көр бэйэ). Ол киһи тыыныгар турунан өлбүтэ. Тыыҥҥын (кэтэн) манан көр манан. «Адьас тыатааҕы оҕонньор уораҕайын үрдүгэр сылдьар курдук санан, — Уһун Лэппиэрэй уолун эмиэ такайан барда, — хара тыа харахтаах, хонуу сир кулгаахтаах: тыыҥҥын манана сырыт». Л. Попов
[Тииҥ Мэйии] киһиэхэ көмөлөһөрдөөҕөр бэйэтин тыынын мананара. Г. Угаров. Тыыҥҥын тэскилэт — улахан иэдээнтэн, өлүүттэн тугу да быраҕан туран куот, быыһан. ☉ Спасаться бегством от беды, смерти
Хас да сүөһү өлө сытар, биир ат кэлин сотото тостон баран, тостубутуттан алларааҥҥытын онньоҕунан барбыт этэрбэс курдук онньоччу үктэнэ-үктэнэ, тыын тэскилэтэн куотаары тула эргийэ сылдьар. Эрилик Эристиин
[Бандьыыттар] табаларын, наарталарын, астарын-үөллэрин, саппаас сааларын барытын хаалларан, тыыннарын эрэ тэскилэттилэр. ВНГ ГОПХ
Кинини уҥуох тутуохтааҕар Киргиэлэй бэйэтин тыынын нэһиилэ тэскилэтэн турар. «ХС»
Үрүҥ тыыммын өллөйдөө көр өллөйдөө. Хара тыыммын Харыйдаан хаххалаа, Үрүҥ тыыммын өрүһүйэн өллөйдөө! П. Ойуунускай
Үрүҥ тыын өллөйө көр өллөй II. Өйдүүр инигин, били эн биһи Өлөртөн саспыт тааспытын Биһиэхэ иһэн, киниэхэ түһэн Буулдьа чаһырҕаан ааспытын. Оччоҕо үрүҥ тыыммыт өллөйө, Хара тыыммыт харыһыга Буолбут курдуга, үрдүү үллэйэр, Буордаах тааспыт боһомото. И. Эртюков
«Үтүөнү үтүөнэн боруостуох буолларгын, мин эйигин ол эккирэтэн иһэр тоҕус аттаах дьонтон быыһыам этэ», — диир оҕонньор үрүҥ тыын өллөйө буолаарай диэн. Л. Габышев. Үрүҥ тыынын өрүһүй фольк. — кими эмэ улахан иэдээнтэн, өлөр өлүүттэн быыһаа. ☉ Спасать кого-л. от гибели, спасать чью-л. жизнь (букв. белое его дыхание спасать)
«Ол тоҕо кэллиҥ?» диэтэххинэ — эн үрүҥ тыыҥҥын өрүһүйэ, халыҥ тыыҥҥын халхалыы кэллим. Ньургун Боотур
Алдьархайга түбэспит Айыым аймахтарын Үрүҥ тыыннарын өрүһүйэн көрбөккө эрэ Төннөрүм аата диэн суох! Суорун Омоллоон
[Эдэр ойуун — Дыгыҥҥа:] Дьэ биһиги кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. «Чолбон». Үрүҥ (хара) тыын — киһи олоҕо. ☉ Жизнь (человека)
Хара тыыммын Харыйдаан хаххалаа, Үрүҥ тыыммын Өрүһүйэн өллөйдөө! П. Ойуунускай
Оҕоҥ үрүҥ тыынын субу илиибэр тутан турабын. Күндэ
[Эдэр ойуун — Дыгыҥҥа:] Дьэ, биһиги кырдьаҕастарбыт эйигин үрүҥ тыыммытын өрүһүйэр киһилээхпит диэн эрэнэр этилэр. «Чолбон». Хара тыыммын харыстаа фольк. — өлөртөн быыһаа, абыраа. ☉ Защищать, спасать кого-л. от смерти, гибели (букв. чёрное дыхание моё защити)
Хара тыыммын харыстаа, үрүҥ тыыммын өллөйдөө! Саха фольк. Субу дьорҕоот дьоннорунан Чурумчукуга Чупчуруйдаан үрүҥ тыынын өллөйдүүр, хара тыынын харыстыыр сурук суруйбут эбит. Эллэй
◊ Тыына кылгаата (тыынара кылгаата) көр кылгаа
[Местников] кислородунан тыынан сытар эбит. Онтукатын араардар эрэ, муннун төбөтүгэр, уостарын тулатыгар күөхтүҥү күлүктэр көбүтэлээн тахсаллар, тыына кылгаабытынан бараахтыыр. Амма Аччыгыйа
Онтон улам ыраатан истэхтэрин аайы, тыыннара кылгаан, көлөһүннэрэ сарт түһэн барбыта. А. Сыромятникова
Маҥнай ыалдьааччы үлэлии үөрэммит үлэтиттэн ордук илистэ сылайар буолбутун итиэннэ күүскэ хамсаннаҕына (түргэнник хаамтаҕына, кирилиэһи дабайдаҕына) аҕылыырын, тыына кылгыырын бэлиэтиир. АВД РОХ. Тыын ат (таба) — суһал сырыыга анаан сылайбыт миҥэни солбуйар саҥа, сэниэлээх миҥэ (ат, таба). ☉ Ездовой или упряжный скот (конь, олень) на замену выдохшегося для выполнения срочного дела
Онно Сутуруоха төрдүгэр кинини билсэр биир баай эбээн тыын табалары бэлэмнээн олорор буолуохтаах. Болот Боотур
Ньукулаас, илин дал кэтэҕэр тыын аты бэлэмнээн турабын. А. Бэрияк
Кинээс кинээһи хайаан дьүүллүө баарай, инньэ гынан били хаһаахтарга ас-таҥас уонна эттээх тыын аттары биэрэн, Дьокуускай куоратыгар тэрийэн ыыппыта үһү. ФГЕ СТС. Тыына уһаата — 1) аҕылаан, эппэҥнээн баран холкутук тыынан барда. ☉ Начать дышать ровно, выровнять дыхание
[Ат] Үөрэммит сиригэр, Үүммүт салгыныгар Тыҥата кэҥээтэ, Тыына уһаата. П. Ойуунускай; 2) холкутуйа, кыратык уоскуйа түстэ (хол., улахан ыарыһах ыарыытын тииһигин кэмигэр). ☉ Успокаиваться, получать временную передышку от чего-л. (напр., от сильного приступа болезни)
Саһыл ааһа көтөр, куобах төттөрү ыстанар. Ол аайы куотааччы тыына уһуур, эккирэтээччи эрэйэ элбиир. Амма Аччыгыйа
Өс киирбэх, онтон ыла сыыйа-баайа тыына уһаан, ыарыыта намыраан үтүөрэргэ барбыт. «Чолбон». Тыына (тыына-быара) хаайтарар — тыынарыгар салгына тиийбэт. ☉ Дышать с трудом, задыхаться
[Хаппыт Суруксут:] Тыыным хаайтарар, тыынаары гыннахпына сэбиргэҕим анньар... Күндэ
Тибиэт үрдүк хайаларын салгына убаҕас, кислорода аҕыйах буолан киһи мэйиитэ эргийэр, тыына хаайтарар, аҕылыыр, баһа туох да сүрдээхтик ыалдьар. Х АаКА. Тыын былдьаһыга — тыынар тыыннаах өлүөн иннинээҕи туруга. ☉ Предсмертная агония. Оҕонньор тыын былдьаһыгар сытаахтыыр
ср. др.-тюрк., тюрк. тын ‘душа; дыхание’