состязаться, тягаться; соперничать.

взаимн. от дьорҕой = соперничать, тягаться.

("й" носовой) 1) имеющий отверстие, вход; с... отверстием, с... входом; арҕаанан айахтаах дьиэ дом со входом с западной стороны; 2) имеющий рот; с... ртом; улахан айахтаах большеротый, с большим ртом # айахтаах оҥорбот в споре с ним невозможно тягаться (букв. он оставит без рта); айахтааҕы атыппат красноречивый, искусный в споре (букв. имеющему рот не даёт его раскрыть).

туохт. Тугу эрэ оҥорбуккун, гыммыккын билиммэт буол, аккаастан. ☉ Не сознаваться в чём-л., отпираться от чего-л., отрицать свою вину
Даайа эмиэ мэлдьэһэн и һ э н, аймаммыт, ааттаспыт харахтары көрөн ах барда. Софр. Данилов
Дьөгүөрдээн таһыччы мэлдьэһэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Ха мандыыр ыйыппытыгар Өлүөскэ бастаан мэлдьэстэ, онтон кэнники билиннэ. Эрилик Эристиин
ср. с.-юг. мельджес ‘спорить, бороться, тягаться’, монг. мэлзэх, бур. мэлзэхэ ‘отпираться, отказаться от своих слов’

1. тардыалаа диэнтэн холб. туһ. Бааска сүгэтин төттөрү кыайан ылбакка тардыалаһан ньохоохтоото. Н. Павлов
   Сотору ким эрэ тордох аанын тардыалаһар. И. Данилов
2. көсп., кэпс. Эгил-тэгил күүстээх-уохтаах буолан, тэҥҥэ киирсис, барсымахтас (күрэс былдьаһыытыгар). ☉ Тягаться, состязаться с кем-л., имея равные силы, иметь с кем-чем-л. равные шансы на успех
   Кинилэр [Уус-алданнар сүүрүк аттара] өрөспүүбүлүкэҕэ киирэн бастыҥ сүүрүктэрдиин тардыалаһар буолаллара. «Кыым»
   Кэлиҥҥи сайыннарга Сэмэнньэй салайар …… сибэниэтэ оройуоҥҥа бастаан, өрөспүүбүлүкэҕэ даҕаны добуочча тардыалаһан, массыына, матасыыкыл пуондаларын ылыталаабыт. П. Аввакумов
   Кини маастардары кытта тэҥҥэ тардыалаһара, улахан көбүөргэ тустубут элбэх уопуттааҕа. ПАК СБМ

аат. Саҥарар, ыллыыр-туойар кыахтаах; тыынар тыыннаах барыта. ☉ Все, кто могут говорить, издавать звуки; все живое, относящееся к животному миру
Сайын айахтаах барыта айаарыан сөп. Амма Аччыгыйа
Чыычаахтар — Ылы-чыптар, Ыллаабаттар. Атын да айахтаахтар Айдаарбаттар, Ах бааттар. Күннүк Уурастыырап
Киэҥ Кэҥкэмэ үрэх халлаан сулуһун курдук элбэх күөллэрэ — айахтаах эрэ биһигиттэн аһаатын диэххэ айылаах, уулбут үрүҥ көмүс курдук күлүмнээн, долгуннуран, мэҥийсэ сыталлар. Эрилик Эристиин
△ Саҥалаахиҥэлээх, кэпсээннээх, уус тыллаах, киһи. ☉ Речистый, красноречивый человек
Араҕас хааннаах, Аҥатах быһыылаах, Аһыныылаах санаалаах Атар айахтаах алыһа [саха киһитэ]. «Чолбон»
Хабырыыс Харбаанап оҥойор айахтааҕы утары этиппэт тахсыылаах тыллааҕынан аатырар. П. Аввакумов
♦ <Атар> айахтааҕы атыппат — уус тыллаах; тылынан баһыйан саҥата суох ыытар. ☉ Красноречивый, искусный в споре
Ваня мунньахтарга айахтааҕы атыппат араатар. Амма Аччыгыйа
Лиза, хата, түҥнэри хайыста. Таня олус дьиибэргээтэ, дьыалаҕа суруйалларынан Лиза атар айахтааҕы атыппат, алдьархайдаах уот бэлэс курдуга. А. Сыромятникова
Хайа, араатаргынан да айахтааҕы атыппат үлүгэр инигин? «ХС». Айахтаах оҥорбот — мөккүөргэ кими да тулуппат. ☉ В споре с ним невозможно тягаться. Алыптаах айахтаах поэт. — киһини тардар, абылыыр күүстээх ырыалаах-тойуктаах. ☉ Слагающий песни с чарующей, притягательной силой
Куораты, собуоту туойарга Хоһооммун хонууттан булбутум. Арааһы дьүһүннээн айарга Алыптаах айахтаах буолбутум. Күннүк Уурастыырап
Араан тыаларга Алтан түөстээх Алыптаах айахтаахтара, Айбыт айыыны санаан, Араас ырыаны арыйдылар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Аһаҕас айахтаах — тугу барытын кэпсии-ипсии, ыһа сылдьар. ☉ Болтливый, болтун
Байбаралаах Малаанньа төһө да аһаҕас айахтааҕын, ордук хоһу тыллааҕын иһин оннук акаары дьахтар буолбатах. Л. Попов
[Василиса] тугу истибитин хаһан да иҥиннэрбэт буолара, хас билсэр дьахтарын аайы кэпсии сылдьар аһаҕас айахтааҕа. Н. Якутскай. Дьэллэм (ыллам-дьэллэм) айахтаах — элбэх саҥалаах, кэпсэтинньэҥ. ☉ Любящий поговорить, разговорчивый, словоохотливый
Кини [Мэппиилэй оҕонньор] оннук ыллам-дьэллэм айахтаах дэннэр да, биирдэ, төһө да көрдөспүттэрин үөһэ, тугу да кэпсээбэтэҕин көрбүтүм. П. Аввакумов

туохт.
1. Туох эрэ туһугар дьаныһан туран сыралас, киирсис. ☉ Упорствовать, усердствовать, прилагая усилия в чём-л. (напр., в учении)
Кини үөрэнэн эриһэн эрэр. П. Аввакумов
Ханнык баҕарар үлэ элбэхтик эристэххинэ, сүүрдэххинэ-көттөххүнэ үтүө түмүктэнэр. «ХС»
АЯМ диэн тылга хотугу тыйыс айылҕаны кытта эриһэр, тоҥмут ыстаал ыллыгы кытта өрө тустар уолаттар тыыннара иһиллэргэ дылы. «ЭК»
Иван Игнатьевич үлэлээбитин тухары тиэхиньикэни кытта эриспит …… боростуой саха киһитэ. ДАГ ККК
△ Кими, тугу эмэ кытта өр бодьуустас. ☉ Упорно, настойчиво возиться с кем-чем-л., добиваясь чего-л.
Киһи ол курдук балачча өр эриһэн, эһэтин оҕотун туппут, куулга уган кэбиспит. Н. Заболоцкай
Ол уол ийэлээх аҕабын буукубаны ааҕарга, суруйарга үөрэтэн эриспиттээҕэ. П. Аввакумов
Байыкка баатын кытта бэрт өр эриһэн, астаһан, нэһииччэ хоҥнордо. «Чолбон»
Өр эриһэммин, син Күөх Боллох оҕонньортон бэриһиннэрэр буоллум ээ. АИА-А КБ
2. Кими эмэ кытта иэл-тиэл киирис, күрэхтэс, тулуспахтаа. ☉ Бороться, тягаться, состязаться с кем-л., оказывая достойное сопротивление
Арай бэйэтин кытта эмиэ биир саастыылааҕа Көөкөй Бүөтүр балай эмэ эриһэ, барсымахтыы сатыыр. В. Протодьяконов
«Эр бэрдэ эриһэр инигин», — Егор Алексеевич үтэн-анньан көрдө. СЮ ЫБ
Биһиги оҕолорбут саамай эриһиэхтээх уһун дистанцияларыгар ыалдьыттарбыт бириистээх миэстэлэри үллэһиннилэр. «Чолбон»
3
эрийис 4 диэн курдук. Дашалыын бүгүн эмиэ эристим, ол эрээри хоспор ыҥырбатым. Н. Габышев
Иллэҥсийэ эрэ түстэрбит, Коля куорат кыргыттарын кытта эриспитин кэпсээн күллэрэр. Н. Заболоцкай
♦ Иэмэх талах курдук эрис — иэмэх талахтыы (мастыы) эрийсэллэр диэн курдук (көр иэмэх)
Хаартылаан үстэтүөртэ куотуһан, иэмэх талах курдук иэл-тиэл эриспиттэрэ. Р. Баҕатаайыскай
Икки холкуос сороҕор куоттаран, сороҕор куотан куоталаспыттара, иэмэх талах курдук эриспиттэрэ. НД ДК
Иэн иҥиирин курдук эрис көр иэн I. Бөҕөстөр хардары-таары атаакаластылар, иэн иҥиирин курдук тэҥҥэ эристилэр. И. Данилов
Уолаттар ханнык баҕарар үлэҕэ илин-кэлин түсүһэн, иэн иҥиирин курдук эриһэллэрэ. «ХС»

I
туохт.
1. Бэйэ-бэйэҕэр эрилин, иилиһин. ☉ Спутаться, перепутаться, сплестись (напр., о нитках)
Араадьыйа боробулуохалара хатыспытын ураҕас маһынан араара сылдьан, сиһин этэ быһынна. С. Тарасов
Турахин, уҥуоҕа салыбырыы-салыбырыы, Бурхалейтан тардыһан хатыспытынан туран кэллэ. Эрилик Эристиин
Таастыганнар тиэрбэстэрэ бары биир кээмэйдээх буолаллар, оччоҕо бэйэ-бэйэлэриниин хатыспаттар. Хомус Уйбаан
Көлүүр ыттара …… тыһы ыт кэнниттэн ыстанабыт диэн быаларыгар хатыһаллар. В. Санги (тылб.)
2. көсп. Кими, тугу эмэ кытта тэҥҥэ, бииргэ, араа-бараа буол. ☉ Быть вместе, идти рядом, находиться в единстве (по жизни), соединяться
Володялаах Гоша оҕо эрдэхтэриттэн тэҥҥэ хатыспыт дьон. Н. Лугинов
Үлэ-үөрэх тэҥҥэ хатыһан сиэттистилэр. М. Доҕордуурап
Сытыы тыал, сыыдам сырыы бииргэ хатыстылар. И. Данилов
3. көсп. Кими, тугу эмэ кытта киирис, күрэс былдьас. ☉ Состязаться, тягаться, сцепляться с кем-л.
Араас күчүмэҕэйдэри кытта хатыһан, бу маннык кыайыыга кэллибит. Л. Габышев
Биһиги, сахалар, төрүт өбүгэлэрбит тыйыс айылҕа араас эриирдэрин-мускуурдарын кытары хатыһан үөскээтэхтэрэ. С. Никифоров
Бэрт өр сүүрүктүүн хатыһан, ийэ-хара көлөһүнэ сарт түһэн, Оппоос адьас ыксаабытын кэннэ кытыл чугаһаатар чугаһаан истэ. «ХС»
Эдэр саахыматчыттар Игорь Бутаков, Кеша Малышев, Таня Пахомова кырдьаҕас оонньооччулардыын тэҥҥэ хатыстылар. «Кыым»
4. көсп. Кими эмэ кытта туохха эмэ киирис, этис. ☉ Ссориться, спорить с кем-л., придираться, цепляться к кому-л. [Сыҕаайап] харса суоҕар түһэн, бэйэтэ ыйыталаһар, баайсар, хатыһар. Амма Аччыгыйа
Таракаанап завуч буолаат, Андрей Кузьмиһы кытта хатыһан турда. Далан
Дьиэлээх киһи …… үлэтигэр кини кыр өстөөҕө, өр сыллаахтан хатыспыт, эрийсибит, үҥсүбүт-харсыбыт киһитэ. Н. Габышев
◊ Хатыһан туран — дьаныардаахтык, дьүккүөрдээхтик. ☉ Упорно, усердно
Андрей Наумов уонна Федя Фёдоров күнү быһа хатыһан туран саахыматтаан тахсаллар. А. Бэрияк
Аҕам айылҕаны олус билэр, хатыһан туран үөрэтэр. В. Бианки (тылб.). Хатыһа өһүө — дьиэ үрдэ тутулуктаах, бөҕө буоллун диэн туора ууруллар өһүө. ☉ Потолочная балка, укладываемая поперёк для прочности и долговечности строения
Аҕыс миэтэрэ усталаах өһүө кэдэйбэккэ эрэ хотон үрдүн, даҥын, түһэр хаары-ардаҕы хайдах уйуой? Дьэ, ол иһин булан ыллыбыт эбээт биһиги хатыһа өһүөнү. В. Яковлев
Тэлээтинньик көҥдөйө ыанньык хотонун көҥдөйүгэр маарыннатан, хатыһа өһүөлээх оҥоһуллар. СГК ТҮЧ
II
1. аат. Сүөһү тириититтэн тэлэн оҥоһуллубут быа (үксүгэр хатыллыбыт). ☉ Кожаная верёвка, верёвка из полос кожи скота (обычно плетёная)
Хатыс тиийбэт хаһаланан, Дьирим тиийбэт дьилбэктэнэн, Холум тиийбэт хоҥнуоланан, Күндү-үтүө көрүҥнэнэн …… Күн сиригэр үөскээбитим. С. Зверев
Милиционердар Чорууну ороҥҥо бүк баттаатылар, көхөҕө ыйанан турар хатыһынан кэдэрги кэлгийдилэр. И. Гоголев
Тирииттэн тэлиллибит хатыстары, сиэлтэн өрүллүбүт көнтөстөрү салҕаталаан, балай да уһун быа оҥордо. И. Никифоров
2. даҕ. суолт. Тирии, тирииттэн тэлиллэн оҥоһуллубут. ☉ Кожаный, скрученный, сплетённый из кожаных полос
Сыалдьалаан, мутугун солоон, чыпчаалын быһан баран, хатыс өтүүнэн быалаан Сиидэр …… таһаҕасчыт атынан бу манна ньылбы состорон киллэрбиттэрэ. Н. Лугинов
Киргиэлэй дьэ наҕылыйан, хатыс курун сүөрүннэ. И. Никифоров
Оҕус бурҕалдьытын хатыс быанан кэлгийэллэр. КИИ СТ-2
♦ Хатыс (хатыстыы) ууннар (уун) кэпс. — аккынан олус түргэнник (сыһыллан иһэр хатыс уунуор диэри) сүүрт (сүүр). ☉ Мчать, мчаться во весь опор
Кинээс Өлүөскэтэ бандьыыттарга атынан хатыс ууннара турбут. И. Никифоров
Аттарын үрдүгэр түһэн үс аҥыы хатыстыы ууннардылар. Ф. Постников
Аттар хатыстыы ууннулар Харса суох сүүрүүгэ. Э. Багрицкай (тылб.)
◊ Хатыс устата — биир хаамыы, хардыы устата. ☉ Близкое расстояние, равное одному шагу (букв. длина ремня-повода)
Тэһиин да устата Тэйсэр диэни билбэтэх, Хатыс да устата Хаһан даҕаны Хаалса түспэтэх Атастыылар ити курдук Арахсаллар соһуччутук. М. Ефимов

1. аат. Биир кэлим буолар туох эмэ икки тэҥ чаастарга үллэһиллибититтэн биирдэстэрэ. ☉ Одна из двух частей, вместе составляющих одно целое. Аҥаара таҥара маһа, аҥаара күрдьэх маһа буолбут (өс хоһ.). Суолбут аҥаарын аастыбыт. Пугачев бастаанньата уон ахсыс үйэ иккис аҥаарыгар буолбута
   □ Сиртэн, наай гыннар, уһаайба аҥаарын ылыахтара, уһаайба аҥаара, син биһиэхэ хаалыаҕа. П. Ойуунускай
   Ол аата нэһилиэк аҥаара иһиттэҕэ дии. С. Ефремов
2. даҕ. суолт. Икки пааралыы предметтэн эбэтэр өрүттэн биирдэстэринэн буолар. ☉ Являющийся одним (одной) из парных предметов (сторон)
   Таһырдьаттан саата, бэргэһэтэ суох, аҥаар илиитин түөһүгэр туттубут Михаил көтөн түһэр. С. Ефремов
   Онно Дьүкээбил аан бастаан Дьыл Оҕуһун аҥаар муоһун тосту дайбаан түһэрэр. Н. Якутскай
   Үтэһэҕэ үөлбүтүгэр Чыычаах: «Аҥаар өттүм буста эбээт, Моҕус!» — диэтэ. Суорун Омоллоон
   Арай аан аҥаар чанчыгар урут сиэбит эттэрин уҥуоҕа кубарыччы тоҥон баран чөмчөхтөнөн сытара. А. Софронов
   тюрк. сыҥар
   ♦ Аҥаара буолла — күүстээх ахтылҕантан эбэтэр ыарыыттан улаханнык ырда, дьүдьэйдэ. ☉ Сильно исхудать, отощать от тоски или болезни
   Оҕобун ахтан адьаһын аҥаарым буолла. М. Доҕордуурап
   Оҕонньор кыыһынаан биир сааһыгар диэри ииппит сиэннэрин, Бииктэри, ахтан аҥаардара буолла. Кустук
   Оҕом ахтан аҥаара буолла. Аҕам хаһан кэлиэй диэн күнү бы-һа ыйытан тахсар. В. Протодьяконов. Аҥаар аргыс буолла — туораттан эбиилик буол (хол., ордук-хоһу тылынан, быһыынанмайгынан ким-туох эмэ онто суох ыарахан балаһыанньатын дириҥэтэр буоллахха этиллэр). ☉ Быть лишним, нежелательным добавлением к чему-л. (напр., так говорят, если кто-л. своим лишним словом, необдуманным поведением усугубляет и без того трудное положение кого-чего-л.)
   Татыйаана эмээхсиэн, эн аҥаар аргыс буолбатаххына даҕаны, Сардырҕаан сөппүн көрөн олорор. Эрилик Эристиин. Аҥаара таҥара маһа, аҥаара күрдьэх маһа түөлбэ — икки бииргэ төрөөбүттэртэн биирдэстэрэ мааны киһинэн ааҕыллар, биирдэстэрэ көйгөтүллэн көрүллэр буоллаҕына, итинник этэллэр. ☉ Так говорят о двух родных братьях (сестрах), когда один из них является любимым, а другой — нелюбимым
   Мин эрэйдээх бүгүн баарбын — сарсын суохпун, аҥаара күрдьэх маһа, аҥаара таҥара маһа диэн итинниги этэр эбит буоллахтара. А. Софронов. Аҥаара хаалбыт көр аҥаара буолла. Оҕом ыалдьан аҥаара хаалбыт. Аҥаар да атаҕар тиийбэт — олох тэҥэ суох, мөлтөх, хайа да өттүнэн тэҥнэспэт (көстөр көрүҥүн, өйүн, билиитин, күүһүн аҥаарыгар да тэҥэ суох). ☉ Совсем не равный, уступающий во всем (не стоящий даже половины красоты, ума, знаний, силы кого-л.) (букв. не может тягаться даже с одной его ногой)
   Уйбаан эрэйдээх кыайыылаах үтүө да үлэһит этэ. Билигин кини аҥаар да атаҕар тиийэр үлэһитим суох. Д. Очинскай
   Ананий аҥаар да атаҕар тиийбэт эрээри, Ананийдаан сииллэр. М. Доҕордуурап. Аҥаар кулгааххынан иһит — ким эмэ кэпсиирин ситэ, толору истимэ. ☉ Слушать вполуха, невнимательно
   Мин Пуд Ильич Нинаҕа кэпсиирин аҥаар кулгаахпынан истэбин уонна Нина киэн туттардыы, хайгыырдыы көрбүт харахтарын элэс гынан көрөбүн. Далан
   Аҥаар кырыы көр аҥаар кырыытыттан (кытыытыттан, уһугуттан). Оннук! Наһаа барда дии. Аҥаар кырыы барыбытын кириитикэлээн эрэр. Н. Лугинов
   Сидьиҥ өстөөх сүүһүнэн туох да буруйа суох муҥнаахтары аҥаар кырыы сордоон-муҥнаан кыыллыы дьакыйталаабытын илэ хараҕынан үгүһү көрбүтэ. «Кыым». Аҥаар кырыытыттан (кытыытыттан, уһугуттан) — 1) наар биир өттүттэн, биири да көтүппэккэ. ☉ С одного конца, с одного края, подряд
   Кини [Сеня] эксээмэҥҥэ бэлэмнэнэригэр аҥаар кырыытыттан, сир тиэрэр тыраахтар курдук, тугу да ордорбокко ньиһиччи аахпыта эбээт. Н. Лугинов
   Дьон бу сырыыга урукку курдук тус-туһунан үлэлээбэттэр, бары бииргэ ходуһаны аҥаар кырыытыттан охсоллор. А. Федоров. Кини [кинигэ] лииһиттэн биир да лоскуйу көтүппэккэ эрэ, аҥаар уһугуттан киирэн лэппэччи үөрэтэн барарбыт. Д. Таас; 2) баһын-атаҕын булбакка, тугу да аахсыбакка, тала барбакка. ☉ Не разбирая, без разбора
   Тордоххо Эргэйуо киирэ сылдьыбыт. Били, кини дии кыргыттары барыларын аҥаар кырыытыттан кэргэн кэпсэтэ сатааччы. С. Курилов (тылб.)
   Орто уҥуохтаах лоп бааччы туттубут, дьиҥ байыаннай киэптээх киһи нууччалыы олус олуттаҕастык да буоллар, аҥаар кырыытыттан кута-симэ турда. П. Филиппов
   Туох даҕаны медицинскэй көмө суоҕуттан, дьаҥ турдаҕына, дьону аҥаар кырыытыттан кыдыйара. И. Аргунов. Аҥаар уоһунан — атын өттүнэн; сороҕор, сорох ардыгар. ☉ С другой стороны; с одной стороны; иногда (букв. одной губой)
   Оо, былыргы олоххо тэҥнээтэххэ туспа да олох буолла. Бассабыыктары аҥаар уоспутунан хайгыыбыт, аҥаарбытынан сирэбит. А. Софронов. Аҥаар уһуктатан сытар — өлөөрү, ыксаан сытар. ☉ Он находится при смерти. Сеня таайа аҥаар уһуктатан сытар. Аҥаарыгар да тиийбэт — кини үлэлиирин, оҥорорун аҥаарын да кыайбат. ☉ Он даже половины его не стоит, т. е
   не способен сделать даже половину того, что делает тот. Эчи, үүтү ылара элбэҕин. Мин кини аҥаарыгар да тиийбэппин. С. Ефремов. Киһи аҥаара — улахан ыарыһах, инбэлиит киһи. ☉ Человек-инвалид (букв. половина человека)
   Кини балыыһаҕа биирдэ өйдөммүтэ. Онтон ылата үлэҕэ төннө илик. Киһи аҥаара инбэлиит буолан хаалбыта. Н. Босиков
   Мин биэс сиринэн баастаах, өстөөх сиэбит, киһи аҥаара киһибин. Суорун Омоллоон. Төбө тыырбыт аҥаара — туох эмэ лоп курдук аҥаара. ☉ Точная, ровная половина чего-л.
   Сокуон этэринэн, төрөөбүт буоргар аҕаҥ баайын төбө тыырбыт аҥаарын чаастанан, ийэҕиттэн хаалбытыҥ. И. Оконешников. Биллэн турар, ыраахтааҕы Тайҕаттан киирбит көмүс барыһын төбө тыырбыт аҥаарын кэриҥин ылыа. Н. Якутскай
   Кинилэргэ [тыа хаһаайыстыбатыгар үлэлиир дьоҥҥо] көмөлөһөр бары дьону аахтахха, бар дьон төбө тыырбыт аҥаара аһылык бородуукталарын эрэ туһугар мөхсөр. «Кыым». Хайа охсубут аҥаара хаалбыт — ыалдьан, санааҕа-онооҕо ылларан эбэтэр күүстээх ахтылҕантан улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит. ☉ Сильно похудеть, отощать от болезни, переживаний или сильной тоски
   Ылдьаана Маайа сүтүөҕүттэн ыла быһа охсубут быһаҕаһа, хайа охсубут аҥаара эрэ ордон хаалбыт.Н. Якутскай. «Оо, оҕом көтөхтөрөөхтөөбүт даҕаны, — диэтэ Маарыйа. — Хайа охсор аҥаара хаалбыт». «ХС»
   Били ыыс араҕас буола саарыгыра ыра уойбутуттан туох даҕаны хаалбатах, соҕурууттан хайа охсубут аҥаара, быһа охсубут быһаҕаһа эрэ ордон кэлбитэ. Далан
   ◊ Аҥаар арыгы эргэр. — испиир урукку кээмэйэ: алта лиитирэ кэриҥэ. ☉ Старая мера спирта: около шести литров
   Онон эн миэхэ, харчытыгар дуу, хайдах дуу, аҥаар арыгыта иэс кулу. Н. Неустроев
   Ол киһи [Петрушкин] Капитонов хас оҕустаҕын аайы: «Байтаһын ынах боруос! Аҥаар арыгы боруос!» — диэн хап гыннара турда. М. Доҕордуурап
   Кини [Доропуун] кыыһын улахан халыымҥа биэрбитин, аҥаар арыгыны көрдөөбүтүн, күтүөт кыыһы кытта илии охсуһар кэһиитин биэс бытыылка арыгыны испитин барытын мэлдьэһэн кубарытта. А. Бэрияк. Аҥаара суох балык — хаптаҕай быһыылаах муора балыга. ☉ Камбала. Аҥаар күүстээх киһи — биэс уон бууту (аҕыс сүүс киилэни) көтөҕөр киһи. ☉ Человек, который может поднять пятьдесят пудов (восемьсот килограммов) тяжести. Былыр аҥаар күүстээх киһи бу алааска олорбут
   □ Сахаттан аҥаар күүстээх киһи үөскээбит буоллаҕына, Гаврил Десяткин буолуо дии саныыбын. СМН ТС. Аҥаар уһук — туох эмэ биир өттүн бүтүүтэ, саамай кытыыта. ☉ Конец, край одной половины чего-л.
   Ону [бурдук отун] салҕааттаан бараммын аҥаар уһугун оҕонньорбор туттаран баран, отум устун таҥнары дьурулаан түстүм. Саха фольк. Тогойкин мутугу тосту үктээн ылан, быа аҥаар уһугар баайда уонна өрө бырахта. Амма Аччыгыйа
   Тэлгэһэ аҥаар уһугар кэчигирээн турар сэргэлэргэ аттар баайыллыбыттар. С. Никифоров. Аҥаарыгар дылы (диэри) — ким-туох эмэ ортотугар диэри. ☉ До половины кого-чего-л.. Биир тыраахтар аҥаарыгар дылы бадарааҥҥа батыллыбыт. Аччыгый (оччугуй) аҥаара — туох эмэ икки чааска үллэһиллибититтэн кырата. ☉ Меньшая половина чего-л.
   Оҕонньоро сылгытын оччугуй аҥаара өлөн, көмүс да биир көдьүүһэ суох, толооҥҥо дагдайан хаалбыт. Күннүк Уурастыырап. Биэрэстэ аҥаара — уста кээмэйэ: биэс сүүс миэтэрэ кэриҥэ. ☉ Мера длины, равная примерно пятистам метрам. Хайыһардьыттар биэрэстэ аҥаара сири бардылар
   □ Биэрэстэ аҥаарыттан ордук усталаах перемычкаҕа, тыһыынчанан дьон үлэлииллэригэр тиийбиттэрэ. В. Яковлев. Буут аҥаара эргэр. — ыйааһын кээмэйэ: аҕыс киилэ кэриҥэ. ☉ Мера веса, равная примерно восьми килограммам. Маҕаһыыҥҥа туттарбыт оҕурсум аҕыс киилэ, ол аата уруккунан буут аҥаара буолла. Былас ордуга былас аҥаара эргэр. — уста кээмэйэ: балтараа саһаан эбэтэр үс миэтэрэ кэриҥэ. ☉ Мера длины, равная примерно полутора саженям, или примерно трем метрам. Мииппээн оҕонньор кэбиһэр отун туоратын былас ордуга былас аҥаара оҥорбут. Киилэ аҥаара — ыйааһын кээмэйэ: биэс сүүс кыраам. ☉ Мера веса, равная пятистам граммам. Киилэ аҥаара эт атыыластым. Көс аҥаара — уста кээмэйэ: биэс биэрэстэ кэриҥэ. ☉ Мера длины, равная примерно пяти километрам
   Нарыйалаах Сергей тиийэллэрэ көс аҥаарын курдук хаалла — өссө да биир чаастаах айан. В. Яковлев
   Онно ааспыт сырыыга даҕаны көс аҥаарыттан ордук усталаахтары эрэ киллэрбиппит. Я. Козак (тылб.). Күн аҥаара — сарсыардаттан күн ортотугар диэри эбэтэр күн ортотуттан киэһээҥҥэ диэри кэм. ☉ Промежуток времени с утра до обеда или с обеда до вечера. Бүгүн күн аҥаара айаннаатыбыт
   □ Күн аҥаара аахсан кыыкырытыста. М. Доҕордуурап. Күрүө аҥаара эргэр. — ортотунан сүүс биэс уон – икки сүүс бугул кэлэр өлүү ходуһа сирэ. ☉ Сенокосный надел, дающий в среднем сто пятьдесят – двести якутских копен
   Баай киһи 2 күрүө дойдулаах буоллаҕына, кыра дьон күрүө аҥаара, чиэппэрэ дойдулаах этилэр. Эрилик Эристиин. Муунта аҥаара эргэр. — ыйааһын кээмэйэ: икки сүүс кыраам. ☉ Мера веса, равная двумстам граммам
   «Оттон үгүс көмүһү да булбатарбын, саатар муунта аҥаарын да курдук көстөрө буоллар!» — дии саныы-саныы тооройон чокуйар Ылдьаа оҕонньор. Н. Якутскай. Сыл аҥаара — бириэмэ кээмэйэ: сыл икки гыммыт биирэ эбэтэр алта халандаарнай ый. ☉ Мера времени: полгода (шесть календарных месяцев). Женя аны сыл аҥаарынан үөрэҕин бүтэрэр
   □ Манна сыл аҥаара үөрэммитин кэннэ куурустара сабыллар. И. Бочкарев. Түүн аҥаара — киэһэттэн түүн ортотугар диэри эбэтэр түүн ортотуттан сарсыардааҥҥа диэри кэм. ☉ Промежуток времени с вечера до полночи или до утра
   Өлүөр эбитэ буоллар дьиэтин түүн аҥаарынан булуо этэ. «ХС». Улахан аҥаара — туох эмэ икки чааска үллэһиллибититтэн улахана. ☉ Большая половина, большая часть чего-л.. Бүгүн айанныыр сирбит улахан аҥаарын бардыбыт. Үйэ аҥаара — бириэмэ кээмэйэ: биэс уон сыл. ☉ Мера времени: полвека (пятьдесят лет)
   Үйэ аҥаарын кэриҥэ Кининэн [саха тылынан] мин саҥардым. Баал Хабырыыс
   Арай кинини тумнубатах Үйэ аҥаара көрбөт буолуу, Былыр сиэбит одуруун. Р. Баҕатаайыскай. Чаас аҥаара — бириэмэ кээмэйэ: отут мүнүүтэ. ☉ Мера времени: полчаса (тридцать минут). Киинэбит чаас аҥаарынан саҕаланар
   □ «Оо! Абам эбит, саатар Марисаны кытта бырастыылаһарга чаас аҥаара көҥүллээбэт буоллахтара», — диэн [Бурхалей] киҥинэйэн кэбистэ. Эрилик Эристиин
   Чаас аҥаарын кэриҥинэн Аким Романович быраһаайдаһан, айаҥҥа туруммута. Н. Заболоцкай
   Сөп, табаарыс комбат, кэлбэтэхтэринэ аны чаас аҥаарынан уһугуннарыам. С. Ефремов
   Чаас аҥаарын кэриҥэ өссө олорон, кэпсэппэхтии түһэн баран, Бэдэһиэйэп дьиэлээбитэ. Бэс Дьарааһын. Ый аҥаара — бириэмэ кээмэйэ: уон биэс хонук. ☉ Мера времени: полмесяца (пятнадцать суток). Исай командировката — ый аҥаара
   □ Ый аҥаарынан Маайыс тутуу хамыыһыйатын чилиэнэ буолан хаалла. Амма Аччыгыйа
   Кырдьык, ый аҥаара буолаат биһигини мобилизациялаан, этэрээт тэрийэн, бандьыыттар уйаларын үрэйтэрэ ыыппыттара. Софр. Данилов

1. аат.
2. Кытаанах умнастаах, хойуу лабаалардаах, өр сыллаах үүнээйи уопсай аата. ☉ Д ер е в о ( растение)
   Хойуу мастаах тыа. Отонноох мастар. Маһы кэрт.  Таһырдьа хараҥа. Мастар …… барбах барыһан аҕай көстөллөр. Күндэ
   Дьэ лиҥкинээн мастар да мастар буолан бардылар. Суорун Омоллоон
   Хатыҥ мас с эби рдэ ҕи н тыа лла р х а р а с у о л ү рд үгэр тамныыллар. Дьуон Дьаҥылы
   △ Оннук үүнээйи охтон бүтүннү ү эбэтэр чаастарынан ыһылла сытара. ☉ Валежник; щепки
   Ходуһа маһын ыраастаа. Бу мастары хомуйан умат.  Ыттар тугу да булбакка, маһы үрдүнэн көтүөкэлии сылдьыбыттар. Суорун Омоллоон
3. Тутууга уонна оттукка анаан бэлэмнэммит матырыйаал (бэрэбинэ, хаптаһын, саһаан, ч у у р к а у о. д. а.). ☉ Строительный лесоматериал; дрова
   Батараактар артыаллаһан, иккилии-үстүү дьукаах олорор дьиэлэрин мастарын сырса-сырса кэрдэн кэбистилэр. П. Ойуунускай
   Серёжа тыаттан мас таһыыга үлэлэстэ: эрдэ кэрдиллэн бэлэмнэммит бэрэбинэлэри торуоһунан тыраахтарга холбоон биэ рэр. Н. Лугинов
   Хоспох иһэ хабысхараҥа, тимир оһохторугар укпут мастара сыр-мыр умайан таһыргыыр, таһырдьа буурҕа улуйар. Н. Якутскай
   Мэхээс үс атынан куоракка саһаан уонна кураанах мас тиэйэр. «ХС»
   3
   тыа диэн курдук. Кыыл кыһынын маска тахсар, сайынын муора арыытыгар киирэр. Далан
   Кыыл таба үөрэ үйэ тухары биир суолунан — туундараттан маска, мастан туундараҕа — күһүн-саас көһөр. Багдарыын Сүлбэ
   Эмиэ намыһах кэдээл алыыны туораан кыыл нөҥүө маска тахсыбыт. «ХС»
4. даҕ. суолт. Мастан оҥоһуллубут. ☉ Деревянный
   Мас дьиэ. Мас күрдьэх. Мас кытыйа.  Дьадаҥы буоламмын, таҥнары сапсыйа турар үөлэстээх, буруолуур оһохтоох, түөрт муннуга чоҥкуйа кырыарбыт мас балаҕаннаах эти м. П. Ойуунускай
   Хаҥас ороҥҥо мас кытыйалар, мас чааскылар, туос иһиттэр, т и м и р т э р и э л к э л э р - - д ь ү ү л э -д ь а абыта суох кыстанан сыталлар. Күн дэ. Мас дьааһыктар үрдүлэригэр …… сиидэлэр ыйаммыттар. «ХС»
   ♦ Атырдьах маһыныы араҕыс көр атырдьах
   Биир төгүрүк сыл ааста кинилэр атырдьах маһыныы арахсыбыттара. Н. Лугинов
   Адьас ыраатта ол кыыстан уол атырдьах маһыныы арахсыбыта. С. Васильев
   Кутурук маһа буол (гын) көр кутурук. Ньырбачаан убайыгар куолутунан кутурук маһа буолбута. Далан
   «Бэйэҕит барыҥ! Үс сылы быһа сөбүн кутурук маһа гынныгыт. Түксү!» — диэн сирбиэтэнэр Сеня, дьиҥнээхтик кыыһыран буолбатах, ааттатаары. Н. Лугинов
   Тойон киһи бы һыытынан Абдуркулла уолугар: «Лаап пы быһыылаах, манна киириэх!» — диэн баран, дьулуруйан киирэн барда, кэнниттэн Мундербек кутурук маһа буолан киирсэ турда. Эрилик Эристиин
   Маҥкы маһын курдук күөрэс гын — куйуур маҥкытын курдук күөрэс гын диэн курдук (көр маҥкы). [Кинээс оҕонньор:] Эмиэ биир бассабыык итэҕэһигэр төрөөбүт эристиин урукку саах күрдьээччи, ынах ыаччы кумалаан уола. Сотору эмиэ маҥкы маһын курдук күөрэс гына түһ эрэ буолуо. Суорун Омоллоон
   Павлов 1922 сыллаахха амнистияланан баран, маҥнайгы холкуостар кэмнэригэр тыа сирдэригэр эмиэ баанда тэринэн, маҥкы маһын курдук күөрэс гына түстэ. ЛБС
   Малинины төһө да инники кирбиигэ ыытталлар, х а й а а н даҕа ны ы р а а х ты ы л кэтэҕэр, маҥкы маһын курдук күөрэс гыммыта эрэ баар буолуо. К. Симонов (тылб.)
   Мас акаары көр акаары. Оҕонньор үс уоллааҕа: улахана — өйдөөх, мааны, ортокута — халы-мааргы, оттон кырата — мас акаары. ЕА ЭС
   Тэҥн. окко-маска (маска) умньаммат акаары. Мас аччык — туос аччык диэн курдук (көр аччык). [Николай Хандыковка:] Ити Доҕолоҥ обургу дьадайыам диэн, баар суох соҕотох кыыһын аһаппата буолуо дуу? Кымырдаҕас курдук дии, быстыахха айылаах, букатын мас аччык. А. Сыромятникова. Мас диэм суоҕа — булан эппиэттиэм, маһынан охсорбун да кэрэйиэм суоҕа. ☉ Не побоюсь даже палкой ударить (найду как ответить)
   [Маарыйа:] Чэ, туран кэл эрэ, мин да мас диэм суоҕа, буор сирэй. Бэс Дьарааһын. Маска оҕус (охсон кэбис) — туга да суох хаал, бүтэр, барытын бараа (ас-үөл, туох эмэ хаһаас туһунан). ☉ Исчерпать все запасы пи щи, остаться ни с чем (букв. ударить по дереву)
   Кыһыны быһа аччыктыыр эрэйин көрөн кыстаабыт сордоох, балыксыт оҕонньор, биир солуурга толору күөнэҕи, иккис солууругар сэттэ моонньоҕонун буһаран ыргытан кэбиспит уонна барытын маска охсубут. И. Гоголев
   Матаҕаларын бэлиэр маска охсон кэбиспиттэр үһү. «ХС»
   Куртаҕа курулуйара, айаҕа куурара. Табах тардыах баҕа баһаам. Тулуйуо суох курдук. Ону баара саппыйатын маска охсубута ыраатта. В. Санги (тылб.). Маска уймаммат гына — 1) киһи аахсан да туһаммат, тугу да иилэн ылбат гына (иир-кутур, итир). ☉ Безрассудно, так, что своих не помнит (вести себя — напр., от старости, болезни, пьянства)
   Илиисэ эмээхсин маска уймаммат гына иирэн, киһи-сүөһү тук буолбата. Болот Боотур
   Сорохтор, биирдэ эмэ төбөлөрө эргийдэҕинэ, маска уймаммат гына тиэриллэн тураллар: үөхсүүтэ, охсуһуута, кэргэни атаҕастааһына, онтон да атына суох сатамматтар. ЧКС ОДьКИи; 2) олус хойуутук, дэлэгэйдик. ☉ Обильно, в огромном количестве, не счесть (о чём-л.)
   Улахан күөллэргэ араас балык, омуннуу таарыйа эттэххэ, маска эрэ уймаммат гына үөскүүр. «ХС». Маска умньаммат мэник — сиэри таһынан олус мэник. ☉ Отчаянный шалун, сорванец
   Тукаам, ол уолу кытта сылдьыма, маска умньаммат мэник. НАГ ЯРФС I. Маска эрэ ыттыбакка сылдьар кэпс. — киэбирэн, тииһигирэн хайдах да буолуон булбат. ☉ Вести себя высокомерно, кичиться и заноситься
   Ити үөдэн, эмиэ киһи буолан, атын үлүгэрдик киэмсийэр ээ… Билигин биһиги бөлөнөхпүтүгэр уойан, маска эрэ ыттыбакка сылдьара буолуо. П. Ойуунускай
   Мас <хайдыбытыныы> көнө көр көнө I. Мас көнө дьон ыраас суобастаах, үлэттэн атыны билбэт, мэлдьи аҕыйах саҥалаах буолааччылар. Г. Нынныров
   Анфиса букатын мас к ө н ө , муус ыраас буолбатах. Кини хараах тара уустук, бэйэтэ этэринии «бутуур», «олох элбэххэ үөрэппит» киһитэ. ФЕВ УТУ. Ирбиһэх мас хайдыбытыныы көнө, үгүс тыла суох, киһи тылыгар кииринигэһэ суох диэннэр, кинини кытары Моһой кэпсэтиэх буолла. Уот ч. Мас курдук кэпс. — 1) булгуччу, хайаан да, биир тыла суох. ☉ Обязательно, непременно, во что бы то ни стало
   Мас курдук барар-барбат тылгын этэ оҕус! Амма Аччыгыйа
   Аҕата киэһэ кэлэн уолугар: «Эйигин мас курдук үөрэттэрбэппин», — диэн эмиэ хомотто. Бэс Дьарааһын
   «Сарсын мас курдук ол харчыны аҕал», — диир Хаҥханта, уордайан олорон. «ХС»; 2) тугу да гыммакка, сөҥөн, хамсаабакка (туохтан эмэ соһуйан дуу, өйдөөбөккө дуу туран, олорон хаал). ☉ Как истукан, истуканом (стоять, сидеть)
   Мас курдук олорон хаалымыаҕыҥ, Бараныахпытыгар диэри Барсыспахтаан хаалыаҕыҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Ньукулааскы туох буолбутун өйдөөбөккө, мас курдук туран эрэ хаалла. «ХС». Мас-таас курдук — бигэтик, кытаанахтык, ханалыппакка, биир-икки тылынан (эт, саҥар). ☉ Твёрдо, решительно, категорично, как отрезать (сказать)
   Василий Макарович, Кыыс Хотун итинник мас-таас курдук тыллаһыа диэбэтэх киһи, чинэрис гына түстэ. А. Сыромятникова
   [Остуорас дьахтар Дабыыкка:] Милииссийэ тахсыбыт, эйигин мас-таас курдук ыҥыртарар. У. Нуолур
   Дьон ыйыттахтарына Дьэбдьиэ ордук мас-таас курдук быһаччы эппэккэ, сэрэнэн, тугуна н эм этэ ханалытан аккаастыыр буолбута. «ХС». Мастаах дойдуга баппат — кимниин да сатаан тапсан олорбот. ☉ Ни с кем не уживается. Мастаах дойдуга баппат Баламат майгылаах Баранаак эбиккин. И. Т е п л о у х о в - Т и м о ф е е в. Мас тас диирин уйбат — кыраны да уйбат, олус ньиэрбинэй, киҥнээх. ☉ Вспыльчивый, раздражительный
   Кэбис-кэбис, киниэхэ инньэ диэбэппин, мас тас диирин уйбат дьахтара. «ХС». Мас тосторунан I кэпс. — олус түргэнник (сүүр). ☉ Очень быстро (бежать, мчаться)
   Саа тыаһыттан соһуйбут куобах мас тосторунан ойдо. НАГ ЯРФС II. Мас тосторунан II кэпс. — олус куруубай, кыайан бэйэтин туттуммат. ☉ Грубый, резкий, невежливый
   Силипиэни кытта сэрэнэн кэпсэтээр, мас тосторунан майгылаах киһи. НАГ ЯРФС II. Мас төрөөн көр мас курдук
   2
   Манчаары аба ҕатын тылыттан, албыннаабыта баламатыттан соһуйбута бэрдиттэн мас төрөөн хамсаабакка хаалла. Софр. Данилов. Балачча кэтэспиппит кэннэ Ойуунускай олбуор түгэҕиттэн бу тахсан тиийэн кэллэ. Биһиги эрбиибитин ыһыктан кэбиһэн баран, үһүөн хамсаабакка мас төрөөн, саҥата суох кини диэки көрөн турдубут. Н. З аболоцкай. Мастыы бат — туохтан эмэ кыккыраччы аккаастанан, батан кэбис. ☉ Отказаться наотрез от чего-л.
   Сүүрүүлээх [киһи аата] тустууну мастыы баппыта. «ХС». Мастыы тардыс — кимниин эмэ тэҥҥэ киирис, эгил-тэгил буол. ☉ Тягаться с кем-л. на равных
   Бастакы декадаҕа эһиги бастаабыккыт, иккискэ кинилэр, билиҥҥитэ мастыы тардыһан иһэҕит, ый түмүгэр хайаҕыт буолар. «Кыым». Мас хатырыгын курдук — олус элбэх, дэлэгэй буолан сыаналаммат, улахаҥҥа ууруллубат буолбут. ☉ соотв. как грязи (очень много)
   Кырса, саһыл мас хатырыгын курдук, оннук сыаната суох буолбут, тэбэ сылдьаллар, иһэхтэригэр кэһэллэр диэн үгүс куоратчыт кэпсээн кэлээччи. А. Софронов. Мас чаакы буол түөлбэ. — тугу эмэ кэтэһэн мээнэ сырыт. ☉ Болтаться без дела в ожидании ч его-л.
   Куоракка киириэхтэрин баҕалаахтар [массыына кэтэһэн] МТС гарааһын таһыгар эрдэ, киэһэттэн мустан, мас чаакы буолаллара. «ХС»
   Маһын ииктэтэр (ытатар) көр ииктэт. Халлааммыт маһын ииктэппит. НАГ ЯРФС II. Окко-маска (маска) умньаммат акаары — өйүнэн тиийиммэт. ☉ соотв. дубина стоеросовая. Тэҥн. мас акаары. Оруо маһы ортотунан — сиэргэ баппаттык, тосту-туора, баламаттык (быһыылан, саҥар-иҥэр). ☉ Бесцеремонно, нахально (вести себя, высказываться); соотв. лезть на рожон
   Атаанап оруо маһы ортотунан [Макаровы] эккирэтэр, араас бөҕү-саҕы кини туһунан була сатыыра иһиллэр. Д. Таас
   Бу дьахтар анараа Аанчык курдук, оруо маһы ортотунан, була сатаан мөҕөмөҕө сылдьыбат идэлээх. Н. Босиков
   Поэзия туһунан кэпсэтэ олордохторуна, э н оруо маһы ортотунан бэйэҥ үлэҥ былаанын туһунан кэпсээн киирэн барыа суохтааххын, …… ол кэпсэтии култуурата. ФВН ЭХК
   ◊ Аргы мас көр аргы
5. Аҕам илимин аргы маска ыйаата. «Кыым»
   Арыҥах мас көр арыҥах. Арыҥах мас анныгар бэйэ куобах кирийиэҕинэнкирийэн олорорун Никиитэ уол тэһэ к ө р ө н ы л л а. «ХС». Баттык мас — 1 ) а т аҕа ыалдьар киһи хонноҕор тирээн хаамарыгар туттар анал балтыһах маһа. ☉ Кос тыль
   Сотору икки баттык маска тайанан, эргэ синиэлин тэллэҕэ соҕотох сототугар охсуллуммахтаан, Түмэп пий тиийэн кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Василий түннүк сэҥийэтигэр өйөннөрө ууруллубут …… баттык мастарын ы л ла. Н. Лугинов. Уҥа диэки биир аан аһылынна …… олус дьүдьэйэн, саһаран хаалбыт киһи баттык мастарга хоннохторуттан ыйанан, быган көрдө. Л. Т о л с т о й (тылб.); 2) тугу эмэ баттатарга туттуллар мас. ☉ Деревянная подпорка
   Дьиэбитигэр ким эрэ сылдьыбыт, баттык маспытын ылан кэбиспиттэр. Эрилик Эристиин
   Дьиэ маһа көр дьиэ I. Холкуостаахтар дьиэ маһын таһаннар хотоҕостоотулар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Ис мас — тэбиэх диэн курдук. Уус Анатолий оҕотун ис маһын эбиэттэн киэһэ оҥоруох буолла. В. Яковлев
   Утар. тас мас. Кыс мас көр кыс II. Бүөтүр кыс маһыгар, бэрэстээ к үрдү г эр сү г э уга буолар хатыҥы суора турар. Р. Кулаковскай
   Сарсыарда, барыахтарын иннинэ, Сэргэйдээх Киирик кыс маска олорон кэпсэттилэр. «ХС»
   Кыстык мас көр кыстык I. Оҕонньор кыстык маһыгар тахсан эҕэрдэлии хаалла. Амма Аччыгыйа. Кэрэх мас — кэрэх ыйаммыт маһа. ☉ Дерево, на которое вешали шкуру жертвенного животного
   [Хатан Тэмиэрийэ:] Аан дойду атыыра, Ааттаах ойуун өллө, Муҥатыйдым, Муҥурданным …… Ким кэлээхтээн Кини курдук кэрэх маска кэп туонуоҕай? П. Ойуунускай
   Мас арыыта көр арыы II. Мин нуормалаах килиэппин мас арыытыгар умньаан аһыы олордум. Н. Габышев
   Балы гы соркуойдааһыҥҥа хайаан да мас а р ы ы т а эрэ туһаныллыахтааҕын өйдүүр наадалаах. ТИИ ЭОСА
   Өскөтө быһах эбэтэр биилкэ балык сыттаах буоллахтарына, тымныы ууга мыылалаан сууйуллар, онтон мас арыытынан оҕунуохтаан үчүгэйдик сотуллар. «Кыым». Мас көтөрө — ойуурга үөскүүр, онно олохтоох бултанар көтөрдөр уопсай ааттара. ☉ Лесная дичь
   Бу тыаҕа тииҥ, кырынаас, куобах суоллара, мас араас көтөрдөрүн суоллара элбэхтэр. Амма Аччыгыйа
   Ахсаана суох мас көтөрдөрө: улар, куртуйах, бочугурас, хабдьы кыһыннары-сайыннары үөрдүүр. И. Данилов
   Ардыгар мас көтөрүн Кэрэмэс дьиэтин ааныгар таһар идэлэннэ. «ХС». Мас кыстыыр — дьиэ таһыгар оттор маһы эрбиир, хайытар сир; хайытыллыбыт маһы дьиэ иһигэр сааһылаан уурар сир. ☉ Место во дворе для распилки и расколки дров; место в доме для складывания поленьев
   Ыстапаан …… мас кыстыырга сытар сүгэтин ылан уот иннигэр эргим-ургум көрө олордо. А. Софронов. Мас кыыла түөлбэ. — 1) тыалаах сиргэ үөскүүр кыыл таба. ☉ Дикий северный олень, обитающий в лесной полосе
   Мас кыыла таба атын көрүҥнэриттэн лаппа улахан буолар. «ХС»; 2) улар. ☉ Глухарь. Мас кэрдээччи — тутууга эбэтэр уокка отторго анаан маһы суулларар, бэлэмниир киһи. ☉ Лесоруб
   Дьукаахтыылартан иккистэрэ …… бириискэҕэ туттуллар шахта өйөбүлэ, тирээбилэ бэрэбинэни кэрдэ кэлбит мас кэрдээччи. Н. Заболоцкай
   Мас кэрдээччилэр тыаны кэрийбиттэрэ, мастары охторон барчалаабыттара. «ХС»
   Урут, биллэн турар, мас к э рдээччи туттар тэрилинэн сүгэ уонна тимир эрбии буолара. «Кыым». Мас ойуун — бөкүнүк, биитэр түөрт кырыылаах мас оонньуур (кылгас атахтаах, арыый уһун тутаахтаах, холоруктатан оонньууллар). ☉ Юла (волчок)
   Тыы раахы көтөрүм мас ойуун курдук күөл үрдүгэр кукунайа-кукунайа ууга суптурута түһэн ылар. Н. Неустроев
   Дьон быыһынан …… тиэтэйбит официант калар мас ойуун курдук ытыллан ааһаллар. Н. Заболоцкай. Мас сыыһа — тугу эмэни уһанарга, тутарга эбэтэр маһы мастааһыҥҥа тахсар мас бытархайа. ☉ Щепка
   [Дьэбдьиэ:] Ханнааҕы маспытын оттор үһүбүт. Кыс маспыт эстибитэ. Арай мас сыыһа киллэрээ инибин, онтукабыт да бүппүт быһыылааҕа. Суорун Омоллоон
   Уол куһун тостубут кынатын биир сэбирдэҕинэн суулаата, таһынан чараас мас сыыстарын тутта, ол таһынан таҥас кырадаһынынан бобо кэлгийдэ. Т. Сметанин
   Лэкиэс Түргэн соҕустук хоруобун үгэххэ киллэрэр уонна тахсан мас сыыһын харбыыр. С. Ефремов. Мас тардыһыы — саха национальнай спортивнай кү рэхтэһиитин көрүҥэ: икки киһи сиргэ утарыта олорон, атахтарынан тэбинэн, биир маһы тутан бэйэ-бэйэлэрин тардыһыылара — маһы төлө ыыппыт, өн дөйбүт киһи кыайтарар. ☉ Якутский национальный вид спорта (букв. перетягивание палки): проигрывает тот, кто первым выпускает палку или тот, кого перетягивает на свою сторону противник
   Ыһыахха сырсыы, мас тардыһыы, тустуу кэнниттэн, киэһээҥҥи сөрүүн түһэн эрдэҕинэ, ат сүүрүүтэ саҕаланна. Н. Босиков
   Мас тардыһыы кыһыннары даҕаны дьиэ иһигэр оонньонорунан үчүгэйдээх. ЧМА ЭТНББ
   Мас тардыһыы кыттааччылары барыларын кытта тардыһыы ньыматынан [круговой ньыманан] ыытыллар. СНККБ
   Мас туруйата көр туруйа. Мас туруйата уйатын уулаах, бадарааннаах сиртэн чугас суон тиит маска оҥостор. «ХС». Мас усса эргэр. — төрөөбөт дьахтар. ☉ Бесплодная, нерожающая женщина. [Огдооччуйа:] Ийэм эргэ тахсан баран, отуччатыгар диэри төрөөбөтөх, этэргэ дылы, мас усса дьахтар буолан сы лдьыбыт. И. Г оголев. Мас ууһа — маһынан уһанар, дьарыгырар киһи. ☉ Столяр
   Хабырыыс эһэтэ Сэмэн оҕонньор — ааттаах мас ууһа. Амма Аччыгыйа
   Тамалакааҥҥа бы лыргыттан быйылга диэри мас уустара олохсуйбуттар уонна ол дьиэлэрин оҕолоругар биэрэн испиттэр. «Кыым». Мас үөнэ — мас хатырыгын анныгар үөскүүр, чиэрбэҕэ майгынныыр үрүҥ дьүһүннээх лыахтыҥылар ыамалара. ☉ Древесница (личинка бабочки)
   Баараҕай көҥдөй тииттэн мас үөнүн көрдөөн киргил, Тыа чуумпутун уйгуурдан, Тыҥкыначчы ытаабыта. Күннүк Уурастыырап
   Дьиэ маһын мас үөнэ тобулута сиирэ үгүс буолар. Ону быыкаайык хайаҕастар баар буолбуттарыттан көрөн билиэххэ сөп. Дьиэ к. Мас үрүмэччитэ — күл курдук болоорхой дьүһүннээх, улахан истээх лыах. ☉ Шелкопряд сибирский
   Мас үрүмэччилэрэ кытарымтыйбыт сэбирдэхтэр үрдүлэригэр көтөн эйэҥнэһэллэр. «ХС»
   Олох мас көр олоппос. Дьэргиэйэп олох маска олоро түстэ, уһун сототун оллооннуу уурунан кэбистэ. Амма Аччыгыйа
   Сибэккилээх бөлкөйдөр тастарынааҕы олох мастарга кырдьаҕастар сэһэргэһэ таарыйа сиэннэрин кэтииллэр. Н. Лугинов
   Түннүк анныгар соҕотох орон, хос ортотугар кырааскатын өҥө биллибэт буолбут бэйэ оҥоһуута остуол, лаппычах икки олох мас тураллар. «ХС»
   Тайах мас көр тайах II. Тоҥус сордонон-муҥнанан, иннинэн-кэннинэн иҥиэхтии иһэн, табалара үргүбүтүгэр тайах маһын мүччү тутта. П. Ойуунускай
   Эмээхсин тайах маһын тайаарыччы дайбаан, ааҥҥа тиийдэ. Амма Аччыгыйа
   Тайах маска тэптэ рэн туран өкчөччү түспүт эмээхсин былааа тын уһугунан эмиэ хараҕын соттумахтаата. Е. Неймохов
   Тас мас — куор чах диэн курдук. Тас маһыгар сөптөөх үчүгэй харбыыл баар сирин ыйан биэрдэ. В. Яковлев. Утар. ис мас
   ср. уйг. маш ‘растение семейства бобовых’, тюрк. аҕач, аҕаш, агач ‘дерево’