моһуогур диэнтэн хай
аата. Балаҕаннаах ыала туох да моһуогуруута суох күөх сайыны этэҥҥэ туораатылар. «ХС»
Саха литературата …… инники сайдыытыгар моһуогурууларга түбэһитэлээбитэ. СГС СЛКСБ

биһилэхтээ диэнтэн хай
аата. Көтөрдөрү биһилэхтээһин, суор отут сылтан ордуга суох үйэлээҕин көрдөрдө. ДьДьДь
Култуктааҕы ыстаансыйа баар сиригэр (Иркутскай уобалас) биһилэхтээһин көрдөрөрүнэн, үчүгэй усулуобуйа баар буоллаҕына, кырдьаҕас тииҥнэр төрүт көспөттөрүн, сыл ахсын тутуллубут кыыллар хаста да түбэһитэлииллэринэн, дакаастаммыта. ЕОВ ССТБ

сыһ. Эрбии курдук, эрбиигэ майгынныырдык. ☉ Словно пила, подобно пиле
Уһуктаах төбөлөөх үрдүк тииттэр күлүктэрэ оһуу-тоһуу тиистээх олус улахан эрбиилии сыһыыга түһэллэр. Далан
Хоһуласпыт эрбиилии бүүрүктэрдээх сэбирдэхтэр эмиэ түбэһитэлиир. КВА Б

аат. Судаарыстыба былааһа сокуонунан олохтообут, булгуччу тутуһуллар быраабылалара. ☉ Правосудие
Баайдары, тойоттору ыраахтааҕы суута-сокуона көмүскэһэр, араҥаччылыыр. Амма Аччыгыйа
Сэбиэт бэрэссэдээтэлэ мөккүһэн көрбүтүн улаханнык мөхпүт, байыаннай кэм суутунан-сокуонунан куттаан өтөрү-батары саҥарбыт диэн буолбут. Софр. Данилов
Кини [Логин] билбэтэҕинэ ким билиэй, улахаҥҥа түбэһитэлээбит, араас сууту-сокуону кытта турууласпыт киһи. А. Сыромятникова

аат. Ыар содуллаах түбэлтэ (хол., суолга транспорт саахала); алдьархай, иэдээн. ☉ Событие с тяжелыми последствиями, несчастный случай, авария (напр., дорожно-транспортное происшествие)
Уоһук, ардыгар, олоҥхолуу Оһох иннигэр оллооннуур, Былыргы быһылаан, охсуһуу, Кыргыс үйэтин ойуулуур. Дьуон Дьаҥылы
Георгий Днепр кытылыгар кыргыһыыларга элбэхтик сырдыкка-хараҥаҕа кииртэлии, өлөр-тиллэр быһылааныгар түбэһитэлии сылдьыталаабыта. ССС
Дьуһуурунай сонно тута биһигини рациянан ыҥыран ылар уонна: «Маннык аадырыска быһылаан таҕыста, түргэнник тиийэ охсуҥ», — диир. «Кыым»
Суолга тахсар быһылааны сэрэтиигэ государственнай автоинспекция үлэһиттэрин сыралаах үлэлэрин чорботон бэлиэтиэххэ наада. «Кыым»

даҕ. Быһылааннаах, тыҥааһыннаах, олус кутталлаах. ☉ Представляющий опасность, опасный, чрезвычайный
Мүччүргэннээх кэм.  Бо руоҥҥа дубук-дабык туттан, мүччүргэннээх мүнүүтэлэргэ түһэн биэрб и т с а х а н ы м и н б и л б э т э ҕ и м. Т. Сметанин
Киһи туга-ханныга ыарахан, мүччүргэннээх кэмҥэ биллэр дииллэр. КСК
◊ Мүччүргэннээх сырыы — араас түгэннэрдээх түбэлтэ, быһылаан. ☉ Прик лючение
«Одиссея» поэмаҕа Одиссей Трояттан дойдутугар төннөн иһэн түбэһитэлээбит мүччүргэннээх сырыыларын туһунан кэпсэнэр. КФП БАаДИ

аат. Аһы хоторорго, сиксийэргэ эбэтэр уутун сүүрдэн ыларга аналлаах түгэҕэр кыра хайаҕастардаах иһит. ☉ Сито, дуршлаг; решето. Сиидэ хамыйах. Эрэһэ сиидэ
□ Сиидэнэн уу баспыкка дылы (өс хоһ.)
[Маринууйдуурга] бэлэмнэниллибит тэллэйи хас да төгүл тымныы уунан сууйан баран, сиидэҕэ сараҕыта түһэллэр. УГС ССКОТ
♦ Сиидэ курдук көр — өтө, курдаттыы көр, бил. ☉ Видеть насквозь когочто-л., знать наперёд о чём-л.
Хомуньуус дьахтар уоттаах хараҕа Өлөксөй оҕонньор сүрэҕин, дууһатын курдаттыы, сиидэ курдук супту көрөр. П. Аввакумов
Кини билбэтэҕинэ ким билиэй, улаханнык түбэһитэлээбит, араас сууту-сокуону кытта турууласпыт киһи. Ханна туох буоларын сиидэ курдук көрө сырыттаҕа. А. Сыромятникова

аат.
1. Биирдиилээн дьон, тэрилтэлэр мөккүөрдэрин быһаарар эбэтэр холуобунай дьыаланы көрөн дьүүллүүр анал тэрилтэ. ☉ Суд (государственный орган)
Өлөрүү, уоруу, талыы, албын суох буолан, дьүүллүүр суут, хаайыы сабыллыбыт. Амма Аччыгыйа
Суутунан да быһаарыллыбыт дьыала тута төлөнөр буолбатах. «Кыым»
△ Кимтуох эмэ буруйданар дьыалатын суут тэрилтэтэ көрүүтэ. ☉ Разбирательство дела судебным органом, судебное разбирательство
«Хата суут ортотугар аахсыахпыт», — диэн саныырга дылы гыммыта. А. Софронов
Махсыын …… Саппырыан оҕонньору кытта үйэтигэр хайдах биирдэ иирсибитин, кинини тоҕо охсубутун уонна суукка хайдах сылдьыбытын туһунан сиһилии кэпсээтэ. А. Бэрияк
Суукка ыҥырыллыбыт туоһулар саалаттан таһаарыллыбыттарын кэннэ, бэрэссэдээтэллээччи «буруйдуур түмүгү» аахпыта. М. Попов
△ Дьыаланы көрөр судьуйалар (хом. суолт.). ☉ Судьи
Түмүк уураах ылына атын хоско тахсыбыт суут тардылынна. П. Филиппов
2. аат., эргэр. Үлэ ханнык эмэ көрүҥүнэн дьарыктанар эбэтэр салайар тэрилтэ. ☉ Учреждение, организация
Аныгы суут аатын киһи сатаан да ааттаабат ээ... Өрөкүөм... Урукку сууттар ааттара судургу буолара. А. Софронов
Кырдьык, кини уола үөрэҕин бүтэрэн кэлэн, куоракка балык харыстабылын суутугар саҥардыы үлэлээн эрэрэ. Сэмээр Баһылай
Ону [таастары] кини куоракка тааһы үөрэтэр суукка киллэрэн биэрбитэ. С. Ефремов
◊ Норуодунай суут истор. — биирдиилээн дьон мөккүөрүн быһаарар алын сүһүөх суут. ☉ Народный суд
Дьэ онон хос аатыттан өһүргэнэн алдьархайга түбэспит Махсыын …… ыйдарыы бөҕөнөн норуодунай суут дьиэтин булбута. А. Бэрияк
[Костя Светланаҕа:] Эн иннигэр хас да хонукка оройуоҥҥа киирэн норуодунай суукка сырыттым. И. Находкин. Табаарыстыы суут истор. — уопсастыбаннас буруйдааҕы холуобунай дьыалаҕа тардыбакка сэмэлиир суута. ☉ Товарищеский суд
Табаарыстыы тыйыс суукка Киристэпиэл ырытыллар, Ол ынырык суостаах чааска Киристэпиэл ытамньыйар. И. Гоголев
Бу ас [арыгы] содула элбээн истэ, араас оһолго, иирсээннэргэ түбэһитэлээтим …… табаарыстыы суукка тиийэ буруйдана сырыттым. ПДИ КК
Хомуньуус Андросов Роман Егорович табаарыстыы суут бэрэссэдээтэлинэн быыбардаммыта. ПДН ТБКЭ

ас диэнтэн бэй., атын. туһ.
1. Туох эмэ сабыылаах турбута арылын, арыллан кэл (хол., аан). ☉ Открываться, быть открытым (напр., о двери)
Хаайыым күлүүһүн тыла халыгыраата, аан аһылынна, икки ньиэмэс киирдэ. Т. Сметанин
Аан аһыллар. Утуу-субуу улаханнык куттаммыт, соһуйбут дьон киирэллэр. Н. Якутскай
Утуйбут куорат уһуктар — Олбуордар ааннара аһыллар, Ынахтар тахсан маҥыраһаллар. С. Васильев
Ким кэлбитигэр соччо сэҥээрбэккэ кинигэтигэр умса түһэн олорбут киһи, оттомноохтук көрбүт күөх харахтара мичээрдээбитинэн, икки чараас уостара аһылла түстүлэр. П. Филиппов
△ Икки аҥыы арылын (хол., быыс). ☉ Раздвигаться, раскрываться (напр., о занавесе). Быыс оргууй аһылынна
□ Кулууп түгэх саалатын быыһа аһыллан икки аҥыы тэлэлиннэ. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ бүөлэнэн, сабыллан турбута арылын. ☉ Раскупориваться, распечатываться, открываться (напр., о бутылке). Остуолга турар бытыылкалар аһылыннылар
□ Бочуонак хайдах аһылларын киниттэн ыйыта да барбатылар, кини этиэн иннинэ бэйэлэрэ быһаардылар. Амма Аччыгыйа
Оһох аттыгар хас даҕаны кэнсиэрбэ бааҥката аһыллан, кураанахтанан сыталлар. Н. Якутскай
3. Туох эмэ хатааһына төлөрүй, арылын (хол., күлүүс). ☉ Отпираться, отмыкаться, быть отпертым, отомкнутым (напр., о замке). Ампаар күлүүһэ нэһиилэ аһылынна — дьэбиннирэн хаалбыт
4. Ким-туох эмэ кистэлэҥэ, итэҕэһэ уо. д. а. арылын, биллэн хаал. ☉ Обнаруживаться, раскрываться, вскрываться (напр., о какой-л. тайне, недостатке кого-чего-л.). Кинилэр баар-суох кистэлэҥнэрэ аһылынна
□ Ыраах ыалдьыт ыаһаҕа Ыһыллан барбыт, Аҕалара тойон албына Аһыллан эрэр эбит. С. Зверев
«Холбос» киһитэ бастаан Алдаҥҥа баһаам элбэх көмүс аһыллыбытын, онно сүүһүнэн оробуочайдар кэлбиттэрин туһунан кэпсээтэ. И. Никифоров
5. Саҕалан, тэрилин (ханнык эрэ үлэхамнас, хайааһын туһунан). ☉ Начинаться, открываться, быть открытым (напр., о школе и т. д.)
Манна ити курдук аан бастаан ситэтэ суох орто үөрэх оскуолата аһыллыбыта. П. Филиппов
Европаҕа иккис фронт аһыллыбыта буолуо дуо? Амма Аччыгыйа
Биирдэ бэс ыйыгар биһиги холкуоспутугар лааҕыр аһыллар сураҕа иһиллибитэ. И. Гоголев
Мантан салгыы сарсыҥҥы күн Оренбург куораты сэриилээн ылар туһунан кэпсэтии аһылынна. Эрилик Эристиин
6. Оһон, үтүөрэн иһэн тохтоон хаал, сэтэрий (баас, урукку ыарыы туһунан). ☉ Вновь раскрываться, вскрываться, вновь разбередиться (о ране, старой болезни). Спиридон Дмитриевич араанньыта аһыллыбыт
□ Саатар, атаҕым бааһа аһыллан, Сир өтүппэт соругар ылларан, Бэйэм эмиэ санааҕа баттатан, Буомнаан сылдьарбын кини көрбөтүн. И. Егоров
♦ Айаҕа аһылынна көр айах I
Иккис бытыылка түгэҕэ кууруута Сыгынньах ойуун хаана сымнаата, Алыһардаах удаҕан айаҕа аһылынна. Н. Якутскай
Остуолтан туран эрдэхпинэ, Даайам айаҕа дьэ аһыллыбыта. Софр. Данилов
Оҕонньор айаҕа аһыллыбытыттан мин улаханнык үөрдүм уонна биир тылы сыыһа түһэрбэккэ сэргээн истэн олордум. И. Данилов
Уоһа аһылынна көр айаҕа аһылынна. [Охоноон] оннук элбэх саҥата суох буоллар да, уоһа аһылыннаҕына, кими баҕарар астыннарыан сөптөөх лоп бааччы сэһэннээх. Н. Кондаков
«Арыгыны элбэхтик истэхтэринэ уостара аһыллыа», — дии санаан, оҕонньор сотору-сотору үрүүмкэлэргэ арыгы кутуталаан бычалытар. Н. Якутскай
Ол киэһэ Эркэй уоһа аһыллан, эмис собо миинин иһэ-иһэ, сылгыһыт буолбутун усталаах-туоратыгар түбэһитэлээбит араас быһылааннарын туһунан кэпсии олордо. И. Федосеев
Хараҕа (хараҕа-кулгааҕа) аһылынна көр харах. Бачча сааспар диэри олоҕу билбэт да буолар эбиппин. Билигин эрэ хараҕым аһылынна, билигин эрэ олох аҥаар кырыытын көрдүм. П. Ойуунускай
Собостуопкалааччылар саҥа күүһү ылбыт, харахтара аһыллыбыт, сүрэхтэрэ чэпчээбит курдук хорсуннук, эрдээхтик тутталлар-хапталлар. П. Филиппов
Дьон хараҕа-кулгааҕа аһыллан, баайдары утары туран өрөлөстөр, тугу тулутуох этэй, хайа күүс бөҕө буоллаҕа дии. Күндэ
Хонноҕо аһыллар көр хоннох. Баһыкыйа, кырдьык, санаата көммүт быһыынан, хоннохторо улам аһыллан, убаҕас кыллаах уһун кутуруга охсуллан, айаннаан кудулутта. Амма Аччыгыйа
Хас күн аайы үлэ үлүскэннээхтик баран өрөһөлөнөн истэ. Кэнникинэн, оннооҕор Хаадьаҥ Гаврил хонноҕо аһыллан, син балай эмэ сабаһар буолбута. М. Доҕордуурап
Кулун бастаан утаа эрэ кыайан сүүрбэт, хонноҕо аһыллан, тыыллан сүүрдэҕинэ, бука, атахтаах ахан буолуохтаах. ЧМА СБ. Киэһэнэн, сөрүүдүйэн, отчуттар хоннохторо аһыллан, хотуурдарын тыастара кууһурҕас. Кэпсээннэр
Этин сааһа аһылынна көр эт II. Маайа, бу сэһэни истэн олорон, хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталаан сырытта. Н. Якутскай
Кэтириис ити тыллары истээт, кулгааҕа итийэ, этин сааһа аһылла түстэ, ойон туран таһырдьа ыстанна. С. Новиков. Сыанаҕа атыллаатар эрэ этин сааһа аһыллан, кэтэҕин аһыттан тилэҕэр тиийэ эмискэ «дьар» гына түһэрэ. Н. Лугинов
Тэҥн. куйахата күүрдэ. Этэ аһылынна көр этин сааһа аһылынна. Баабыр күрүөҕэ тиийиитигэр, киниэхэ онно туох да суоһаабатын биллэр даҕаны, этэ аһыллан, дьигис гынан ылла. Н. Заболоцкай
Аҕата уламулам ыксаан, этэ аһыллан, куйахата күүрэн барда. Н. Павлов
Эт-этэ аһылынна көр этин сааһа аһылынна. Харах уутун көрөөт, һиатак [кыыс] этэтэ аһыллан, дьигиһийэн, мэнэрийэн эрэр курдук буолбута, таҥаһын тэллэхтэрэ тыал көтүтэн эрэр сэбирдэҕин курдук дэйбиирдэммиттэрэ. Эвен фольк. Өксүүнньэ, өлбүт киһи ууттан тахсан, тымныы илиитинэн имэрийтэлээбититтэн, эт-этэ аһыллан ыалдьан, өлөөрү аҕай олорбута. Күндэ