түүлэһээччи (земли); куортамнаһааччы (дома); эттэһээччи (рабочего скота).

сов. и несов. что түүлэс (землю); куортамнас (дом); эттэс (рабочий скот).

нареч. уст., обл. ангарга; работать исполу аҥарга үлэлээ; арендовать землю исполу сири аҥарга түүлэс.

түүлэс диэнтэн хай
аата. Табаарыстар, өр сылга дуогабардаһан сири түүлэһии ууратыллыбыта. И. Гоголев
Быйылгы дьыллаах кылаан үллэһиккэ дьон бары даҕаны үтүө сиргэ түбэһэннэр, сири түүлэһии дэлэйдэ. Р. Кулаковскай. Сир иһин төлөбүр сир нолуога уонна арендалаһыы (түүлэһии) иһин төлөбүр курдук олохтонор. «Саха с.»

ж. 1. (наём) түүлээһин, түүлэһии (земли); куортамнааһын, куортамнаһыы (дома); эттээһин, эттэһии (рабочего скота); 2. (плата) түү (за землю); куортам (за дом); эт (за рабочий скот).

I
уктаа I диэнтэн холб. туһ. Аҕабар кыраабыл уктастым
II
туохт. Кимтэн эмэ сири түүлэс. ☉ Арендовать землю у кого-л.
Бөҕө күөлүнээҕи сирдэрин хас да сыллааҕыта Хаҥханта быһа уктаһан ылбыта. А. Фёдоров
III
аат., түөлбэ.
1. Куллука. ☉ Подвёртки под обувь, портянки
Уктастарын, хаатыҥкаларын куурда ыйаан баран, саллаат сүрдээхтик кыһаллан-мүһэллэн маһы кыстаан кэбиспитэ. Е. Неймохов
Онтон Тамара Ильинична дьаһалынан ким халтаҥ сонун, кууркатын, сорох хос ыстаанын, уктастарын аҥаардаан биэрэн, киһилэрин кураанах таҥаһынан таҥыннардылар. П. Егоров
2. түөлбэ. Кылгас остоох таба кээнчэ. ☉ Носки из оленьей шкуры шерстью внутрь (под зимнюю обувь), чижи. Таба тириитэ уктас
□ Бэҕэһээ киэһэ тимир оһоххо куурда уурбут уктаһым оһох суоһуттан бүүрэ тарпыт, атахпын ыга тутар. Н. Габышев
◊ Хайыһар уктаһа көр хайыһар. Эбэм эһэбэр булка кэтэригэр хайыһар уктаһа тиктэ
ср. др.-тюрк. оҕух ‘род обуви’, тюрк. ук ‘войлочный чулок’

1. аат.
2. Туох эмэ чорбойон тахсыбыта, чорбойо сылдьара. ☉ Что-л. выступающее, выпирающее, торчащее откуда-л., выступ
   [Көтөр оҕото] тумсун муостуҥу чорбоҕунан [сымыыт] хаҕын тэһэр уонна сотору таһырдьа тахсар. ББЕ З
3. Муора сорох кыра харамайдарын эттэригэр баар кыратык чорбойо сылдьар уорганнара. ☉ Выступающие наружу органы у некоторых мелких морских животных
   [Моллюска] төбөтүн алын өттүгэр айаҕа баар, оттон «чанчыктарынан» икки бигиир чорбохтоох. ББЕ З
   [Тиһиликтээх чиэрбэ] этин тиһиликтэрин ойоҕосторугар салбах курдук хаптаҕай чорбохтордоох. ББЕ З
4. көсп. Туох эмэ (үксүгэр харчы) ордубута, ордон сылдьара. ☉ Остаток, излишек чего-л. (обычно денег)
   Улуус тардыытын аахтыҥ дуо? Хайдаҕый? Чорбох диэн баар буолсу дуо? П. Ойуунускай
   [Даайыс:] Ити мин аҕам …… чорбоҕун таҥараҕа сиэртибэ дии-дии биэрэр да, иһэ, сигилитэ атын. А. Софронов
   [Хаарты оонньууругар] туох чорбоҕун барытын сүүйтэрэн иһэрэ. СҮК
5. даҕ. суолт. Туох эмэ туттуллубутун, ороскуоттаммыт кэннэ ордор, хаалар. ☉ Остающийся в избытке, в излишке
   Бэл оннооҕор, чорбох үбэ суох Биэрэ эмээхсин кэлэн, ытамньыйа сыһа-сыһа, ытыктыыр ыалларын хомолтолоруттан үллэстибитэ. Д. Таас
   [Остолобуой сэбиэдиссэйэ] 4863 солкуобай суумалаах эбии чорбох бородууксуйаны хаалларыммыта. «Кыым»
   Сир суох, чорбох өлбүгэни түүлэһэллэр, куһаҕан сир. М. Горькай (тылб.)

I
туохт.
1. Ханнык эмэ предмет, көстүү о. д. а. аатын эт. ☉ Говорить, произносить название, имена предметов, явлений и т. д. Ньуоҕуһут таба диэн уҥа өттүгэр көлүллэр, көнө сүрүннээх, муоһаланар табаны ааттыыллар. А. Софронов
Саха норуотун кэтит кэскилин, тэбэр сүрэҕин ииппит, хорук тымыра буолбут өрүс диэн ааттыахтарын да ааттыыллар эбит. П. Ойуунускай
2. Кимиэхэ, туохха эрэ аат биэр, ааты иҥэр (анал ааты, эбэтэр уопсай метафора курдугу). ☉ Давать имя (собственное или нарицательно-метафорическое); нарекать кого-что-л. [Күлүк:] Хантан да кээлтим-баартым биллибэккэ, күлүк курдук сырыттаҕым дии, киһи обургу сыыһан да ааттыа дуо? А
Софронов. Аҕабыыт ааттаабыт аата кумааҕыга эрэ сылдьара, кини ааттаабыт аата үс дойдуну бүрүүкүү барара, устуллубат тирии буолара, суоруллубат сыбах буолан сыстара. П. Ойуунускай
Биир саамай оччугуй кутуйах баар. Күөрэгэй кинини, олус кыратын иһин «Туораах» диэн ааттаата. Т. Сметанин
Чульманы Саха сирин саамай соҕурууҥҥу салгынын аартыгынан ааттыахтарын ааттыыллар. «ХС»
3. кэпс. Ханнык эрэ чопчу санааны үөскэт, тылы тарҕат (үксүгэр сөбүлээбэт, омнуолаах). ☉ Распространять, укреплять какое-л. мнение, слух о комчем-л. (обычно отриц., предосудительное)
Биһигини отой үлэлээбэт күүлэй дьонунан ааттыылар. С. Данилов
Быыпсай кинээс Александр ытыллыан үс хонук иннинэ «дойду түүлэһэ» диэн ааттаан баран, нэдиэлэ кэриҥэ буолан төннүбүтэ. М. Доҕордуурап
4. Ким, туох эрэ туһа диэн, анаан сорук оҥостон (кэл, бар эҥиннээ -ан сыһыарх туохт. ф-гар). ☉ Делать что-л. со специальной целью, заниматься чем-л., поставив перед собой целью достичь именно чего-л. (в ф. деепр. на -ан)
Эн биһикки кыыспытын ааттаан, ыраах улуустан ойох ыла кэлэллэрэ биллибэт. Сороххо Күтэр Уйбаан уола баҕалаах буолсу. Н. Неустроев
Дьону көмүү нөҥүө күнүгэр Каландаришвили этэрээтэ саха норуотугар ааттаан суруйбут суруга бэчээттэннэ. Амма Аччыгыйа
◊ Ааттыыр этии тыл үөр. — предмет аата эрэ ааттанар, хайааһына ситэриллэрэ наадата суох, биир эрэ тутаах чилиэннээх этии. ☉ Номинативное предложение. Ааттыыр этии төрүт түһүккэ турар биир тылынан эбэтэр субуруччу ааҕыллар интонациялаах хас да тылынан бэриллиэн сөп
□ Ааттыыр этиилэр уус-уран айымньы саҕаланыытыгар уонна драматическай айымньылар ремаркаларыгар үксүн баар буолааччылар. ЧМА СТҮөТ. Албан ааттаа — ким эмэ аатын-суолун киэҥник биллэр, сураҕырт. ☉ Прославлять, давать громкую славу, знаменитое имя
Киһини үлэ көтөҕөр, албан ааттыыр (өс хоһ.). Айыылаах киһини таҥара баара буоллар байытыа, барҕардыа, албан ааттыа, чыынныа-хаанныа суох этэ. И. Гоголев. Хос ааттаа — киһини быһыы быһан, дьүһүннээн ааты иҥэр. ☉ Давать прозвище кому-л.
Кини ньилбэгэр соттору уурунан олорон, чэйдиир үгэстээх, ол иһин сахалар кинини «Соттордоох Дудаар» диэн хос ааттаабыттар. Л. Попов
Дьонноро Уйбааны Хос ааттаан «Күүрээннээх Уйбаанчык» диэбиттэр. Эрилик Эристиин
II
туохт.
1. Иэйэн-куойан, айманан күүскэ көрдөс. ☉ Молить, умолять, заклинать (часто со слезами)
[Маайа:] Доҕоор, ааттыыбын, көрдөһөбүн, эн миигин итэҕэй, эрэн, сымыйаҕа охтума, мин туох да буруйум, айыым суох. А. Софронов
Ааттыыбын, аҕаккам оҕотоо! Өлөрүмэ, өһөрүмэ. Н. Неустроев
[Күннэй:] Тыый даа, аҕам оҕотоо... Туох буоллуҥ? Охсоору гынныҥ дуу? Ааттыыбын. Суорун Омоллоон
2. Уоскут, саатат (хол., оҕону таптаан, эйэҕэс тылынан). ☉ Успокаивать, утешать (напр., ребенка). Оҕону ытатымаҥ, ааттаан, уоскутан утутуҥ
□ Хас оҕом кыҥкыйын уйабын Ардыгар аҕалыы ааттыыбын. Р. Баҕатаайыскай
△ Санаатын табан сөбүлэһиннэр, тылгар киллэр. ☉ Делать уступчивым, покладистым, сговорчивым (своими ласками, уговорами)
Ый отут хонугун тухары салгылатыҥ: этэ-хаана ыраастаннын. Ыраастанан баран кэргэнин ааттаан ылан кэллин. Саха фольк. «Тукаам, ааттаама, араас буолан, — диэтэ кини. — Соҕуруу барыа буоллар бардыын-бардын, олох да кэлбэтин». Далан
Арай биирдэ Сүөмэ Аҕатын туут хайыһарын, Ааттыынааттаан уларсан ылла. С. Данилов

I
1. аат.
1. Быһар, охсор тэрил биитин, уһугун тахсыыта, сытыы кырыыта. ☉ Острый край режущего, рубящего орудия или острый конец колющего предмета
Киргиэлэй хататын ылан, быһаҕын сытыылаан, түргэн-түргэнник сотуолаата, быһаҕын кылаанын эрбэҕинэн бигээн көрдө. И. Никифоров
[Мичээр] хотуурун кылаанын тарбаҕын төбөтүнэн бигээн көрдө. В. Тарабукин
Сүөдэр Бөтүрүөбүс анньыытын кылаанын эрбэҕин сүрэҕинэн бигээн көрдө. Айталын
2. көсп. Өрө көтөҕүллүү, күүрээн; уох. ☉ Душевный подъем; горячность, пыл
[Маарыйа:] [Бассабыыктар] өр барыахтара суоҕа. Таҥара кинилэр өргөс кылааннарын сарбыйара чугаһаан, ыган турар. А. Софронов
Иннокентий Тускаев …… ыар муҥнааһыҥҥа түбэспитэ биллэр этэ буолан баран, өргөс кылаана мүлүрүйбэтэх курдук хорсуннук туттара. Эрилик Эристиин
Өйдөтүүлээх үлэ нуктаан, Өрөбөлүүссүөннэй кылаан сыппаан, Илиилэрин аллара ыһыктыбыттар. С. Васильев
3. көсп., үрд. Туох эмэ үрдүкү чыпчаала, өрөгөйө. ☉ Пик, вершина, острие
Аһыыбыт-абабыт кылаанын кэккэбит иһигэр кистээммит, харахпыт ууларын саһыаран, уордаахтык хардыылаан испиппит. Эллэй
Тыл көмүһэ, тыл кылаана, Тыл сүмэтэ буоллаҕа. В. Сивцев
Артыыс күүһэ-уоҕа, айар кылаана иннигэр эрдэҕинэ уот-кыым саҕар сөптөөх буолуо этэ. «ХС»
2. даҕ. суолт.
1. Ордук сытыы кырыылаах, уһуктаах. ☉ Острый, заточенный
Кытаанаҕы кыайар, хоччоххойу хотор Кылаан уһуктаах бу кыра таас, Күндүл күн толбонунан күлэ сытар Күлүмнүүр өҥнөөх бу хара таас. И. Эртюков
Икки тииҥ мастан маска кынаттаах курдук кыырайа көтөллөр, эккирэтиһэн, бэс кылаан чыпчаалыгар бииргэ баар буолаллар. И. Сосин
Киһи сүгэни ылан эргим-ургум тутан көрбүт, тарбаҕынан сүгэ кылаан биитин бигээбит, арааһа, сөбүлээбит. ҮҮА
2. көсп. Сытыытынан-хотуутунан, хорсунунан баартан бастыҥ, талыы. ☉ Лучший из лучших, отборный
Уол оҕо ньургуйар ньургуна, Уон кырыы кыттыспыт кылаана, Киһиттэн килбиэннээх кэрэтэ Килбэчис гыммыта баар этэ! Р. Баҕатаайыскай
Үтүөкэннээх дьүһүннээх, Үрдүк үскэллээх Кыыс оҕо кылаан бэрдэ, Уһук туйгуна кини эбит. П. Ядрихинскай
Били Быыпсай оҕонньор дии. Ыскылаат харабыллыыбын диир. Дьэ эр кылаана, кырдьыбатын, кыанарын! М. Тимофеев
3. көсп. Төрүт, тутаах, сүрүн суолталаах. ☉ Имеющий важное значение, основной, главный
Поэт айымньытын биир кылаан чыпчаала — «Нуучча сиригэр ким үчүгэйдик олороруй» диэн поэма. Софр. Данилов
Биир кылаан кыһалҕалара — кинигэ тиийбэт эбит. С. Руфов
Ыһыах педагогиката, оһуокай педагогиката — саха норуотун педагогикатын кылаан чыпчааллара. К. Уткин
ср. тюрк. гылав ‘лезвие, острие; верхний слой дынной мякоти’, кирг. кылоо ‘отточенный край режущего предмета’
II
аат. Түүлээх кыыл ньуолах түүтүн үрдүнэн кытаанах уһун түүтэ. ☉ Длинный жесткий волос в шерсти животного, ость
Түөһүгэр күннээх, кырымахтаах хара саһыл барахсан түүтүн кылаана эргичиҥнэттэҕин аайы соруйан ымсыырдыбыт курдук, күн уотугар араастаан толбоннуран көһүннэ. С. Никифоров
[Сылгы] нуолур түүтэ үрүҥ, кылаан түүтүн төбөтө көҕөрөн көстөр, хара түү булкаастаах, атахтарын сэбэрэтэ бороҥ түүлээх буоллаҕына күөх бороҥ дэнэр. Сылгыһыт с. Хара тыаҕа сылдьар сонордьуттар кэпсээннэринэн, күн-дьыл хойутаан тииҥ кыайан сиппэтэх, киис кылаан аспатах. «Кыым»
△ Бурдук куолаһыгар, сорох атын отторго туораахтарын төрдүттэн үүнэр кытаанах уһун салаалар, кылыс. ☉ Тонкий длинный отросток на колосе у злаков, трав, ость. Бурдук куолаһын кылаана
♦ Иннэ кылаанын саҕа — бэрт кыра, дуона суох, быыкаайык. ☉ Ничтожный, совершенно незначительный, мизерный, с булавочную головку
Үлэбитин баһыттан атаҕар диэри кырдьыгынан кэпсээҥ. Иннэ кылаанын саҕаны эбимэҥ. М. Доҕордуурап
Үс сыл иитиэхтээбит таллан хотойун көрбүтэ, доҕоор, тупсуу бөҕөнү тупсубут …… үс бүгүйэх тостубут сиһэ иннэ кылаанын саҕа энчитэ суох гына көнөн хаалбыт. Д. Апросимов
Иннэ кылаанын саҕаны Эрэйдэммэтэр даҕаны Күөх үүнүүнү кэбийээччи, Көдьүүстээҕи көҕүтээччи [түүлээх үөн]. В. Чиряев. Кылаана да кыларыйбат — букатын туох да буолбат, хотторбот. ☉ Быть неуязвимым
Хаартаҕа көр эрэ. Днепр уҥуор эн лоп курдук сэттэҕэ тиийэр сириҥ бу баар. Сылбырҕа бөлөх итиннэ диэри кылаана да кыларыйан көрбөккө тиийиэхтээх. К. Симонов (тылб.)
◊ Кылаан түҥэтик (үллэһик) эргэр. — оттонор сири үүнүүтүнэн көрөн үллэрии. ☉ Уравнительное (по степени травостоя) распределение сенокосных угодий
Бу буор түҥэтиги көтүрэммит, бу быйылгы кытаанах дьылга, булгуччу кылаан түҥэтиги ыытыахтаахпыт, туох үүммүтүн уоспутунан үллэстиэхтээхпит. Суорун Омоллоон
Быйылгы дьыллаах кылаан үллэһиккэ дьон бары даҕаны үтүө сиргэ түбэһэннэр, сири түүлэһии дэлэйдэ. Р. Кулаковскай
Сирдэрэ үүнүүтэ суох буолан сутуур кутталламмыттарга оттонор үүнүүлээх ходуһаны тиксэрэр кылаан түҥэтиги тэрийиигэ улахан үлэни ыытара. ЯНС ДьДьТ