туохт. Уһун, аһаҕас дьириһийэр тыаһы таһаар (хол., сылгы кистииригэр маарынныыр). ☉ Издавать звонкий вибрирующий звук (напр., похожий на ржание лошади)
Ат таныыта тардыргыыр, тыбыыран дырылатар. П. Ойуунускай
Муҥур тииккэ олорор элиэ кулуннуу кистээн дырылатта. Амма Аччыгыйа
Толору уулаах төбүлэх устун мотуордаах оҥочолоохтор өрөтаҥнары сүүрдэн дырылаталлара. А. Данилов

аат. Өрүс, муора кытылга бүөрдүү үтэн тахсыбыт, чычаас түөлбэ уута эбэтэр өрүс күһүөрү уу түстэҕинэ бысталанан хаалар тас үөһэ, төбүлэҕэ. ☉ Часть водного пространства, вдавшаяся в сушу, залив
Хоту сырыттахха, Тиксии диэн улахан, акыйаан ааллара кэлэн тохтуур хомолоро баар. Далан
Улуу өрүс хочотугар Куба түһэр хомотугар, Ыйырбахтаан ылар курдук Эҕирийэн тыына турдум. Л. Попов
Өрүс хомотун үрдүк биэрэгин үрдүгэр ыт мунна баппат хойуу арыы талах иһигэр балыксыт балаакката саһан турбута хас да хонно. В. Ойуурускай

I
туохт.
1. Аа-дьуо нуоҕайа хамсаа (хол., наһаа уһун, төбөтүгэр лабаалардаах имигэс талах туһунан). ☉ Плавно, мягко клониться, склоняться (напр., о длинной и упругой иве)
Төбүлэх кытыытыгар, эдэр хатыҥы кытта куотуспуттуу айылҕа отонноох мастара күөгэйэллэр. А. Сыромятникова
2. Биир тэҥник, намыыннык долгулдьуй (туох эмэ долгуннурар урсунун туһунан). ☉ Плавно качаться из стороны в сторону, колыхаться (о зыбкой поверхности чего-л.)
Сир ийэ, күөх солконон бүрүйбүт курдук, көҕөрөн күөгэйбит. Эрилик Эристиин
Лоҥкууда үрэх сааскы уута түһэн, соломмут кытыллар долгуннура оонньуур күөх үүнүүнэн күөгэйдилэр. М. Доҕордуурап
♦ Күөгэйэр күнүгэр сылдьар көр күн
Оччолорго Баһылай күөгэйэр күнүгэр сылдьара, кылыыга кыттара. «ХС»
II
даҕ., эргэр. Ньулдьаҕай, ситэ-хото илик. ☉ Неокрепший, слабый. Күөгэй оҕо. Күөгэй киһи

I
аат. Быстах кэмҥэ тугунан эмэ тутайан хааччахтаныы. ☉ Временная нужда, ограничение в чем-л.
Саҥа иэскэ тэптэрии, хабалаҕа хаптарыы, бырыһыаҥҥа быстарыы хайа онтон тахсаарай?! Күннүк Уурастыырап. Быстарыы да кэмнэригэр, кини син бултааналтаан өрүһүйтэлиирэ. И. Бочкарев. Тэҥн. быстыыҥка
II
1.
быстар II диэнтэн хай. аата. От үрэхтэргэ дулҕатын быстарыы, илдьириттэрэн ходуһа оҥорууну кытта уутун режимин тупсарыы улахан оруоллаах. ПАЕ ОС
2. түөлбэ. Өрүс арыытын быһа охсор аппа, көҥүс курдук кыараҕас төбүлэх. ☉ Узкая оврагообразная протока, пересекающая речной остров. Бу быстарыынан бардаххына, отууга тиийиэҥ. Арыыны ортотунан улахан быстарыылаах
◊ Быстарыы мэһэмээн түөлбэ. — быстахха туттуллар кыра чабычах, мэһэмээн. ☉ Небольшая берестяная посуда для временного пользования
Дьиэҕэ-уокка күн аайы туттуллар араас убаҕас аһы кутарга аналлаах туос иһиттэри, холобур, кыра кээмэйдээх оҥоойуктары, быстарыы мэһэмээннэри, мээрэйдэри, үүт, уу кутар улахан ыаҕастары тигэллэр. ПИО ТС

1. аат. Кэккэлэһэ алаастар, сыһыылар, күөллэр икки ардыларыгар үрдүк сиргэ баар сэдэх кыра мастардаах чараас тыа, ойуур. ☉ Перелесок с мелкими редкими деревцами, тянущийся длинной узкой полосой между соседними аласами или озерами
   Төбүлэҕи кыйа өксөйөбүн. Өр хаамтарбата — балаакка тардыллыбыт кыҥырайа бу кэллэ. Сэмээр Баһылай
   [Үрүйэ] тардыылара туруору кыҥырайдарынан хаймыыламмыт …… хара маһынан саба үүммүт систэринэн быысаһаллар. В. Миронов
2. даҕ. суолт., көсп. Уһун, синньигэс (үксүн киһи сирэйин туһунан). ☉ Длинное, узкое (обычно о лице)
   Кыҥырай сирэйдээх киһи. ПЭК СЯЯ
   Абыраамап …… бу ыраас хааннаах кыҥырай сирэйдээх, саха-нуучча икки ардынан эдэр киһи саха тылын иэҕэн өйдүүрүн …… иһигэр улаханнык сөхтө. Л. Попов
   «Уот иччитин ырыата сүрүөн!» — диир кыҥырай сирэйдээх биир саллаат. «ХС»
   ◊ Кыҥырай ойуур <тыа> — кыҥырай 1 диэн курдук
   Доргуулап утуусубуу хотоспут сыһыылары сыыйда, сэдэх харыйа мастардаах кыҥырай тыалары быһыта түстэ. Л. Попов
   Чараас кыҥырай ойууру быһа түһээт, мин кыра эрдэхпиттэн саамай таптыыр сирбэр биирдэ баар буолбутум. Далан

туохт.
1. Кими эмэ көрөр оҥор. ☉ Возвращать кому-л. зрение
«Тоойуом, Миичикэ хараҕа ыалдьан сабылынна. Эмп гыныах этэ, манна ииктээ эрэ» — диир. Аккаастаһабын да, ол убаҕас убайбын Миичикэни харахтыах тустаах үһү. Р. Кулаковскай
Бити итэҕэйэр эмээхситтэр Катяны кини доҕор кыыһа Галина «харахтаабыт» диэн быһаарбыттар. СД ТАББИ
2. Хараххынан көр, кимниин эмэ көрүс. ☉ Видеть, встречать кого-л., сталкиваться с кем-л.
Аата, эйигин харахтыыр, эн саҥаҕын истэр күннээх эбиппин ээ. Н. Неустроев
[Киис Бэргэн:] Мин хааны харахтаатахпына мэйиим туймаарыйар. И. Гоголев
Күөл үрдүгэр, үрдүк тиит чыпчаалыгар ханнык эрэ урут харахтаабатах көтөрүм түһэн олорор. Хомус Уйбаан
3. Муҥха кынатын хараҕынан тахсан иһэн иҥин (балык туһунан этэргэ). ☉ Попадаться в ячеях крыльев невода (о рыбе)
Күндүөбэй муҥха кынатыгар харахтаабыт. Н. Габышев
Мантан чугас, өрүс төбүлэҕэр, икки илими бырахпытым, баран көрбөппүт ээ, баҕар биир эмэ хаахынай харахтаабыта буолаарай? Е. Неймохов

1. даҕ.
2. Дьалбаа соҕус, мэник-тэник (оҕо). ☉ Озорной, шаловливый (обычно о ребёнке). Кырдьык да, уонча саастаах Улдьаа уолчаан оонньуоҕар Эриэккэс мал быһыылаах. И. Гоголев
   Арай аллара төбүлэх иһигэр хас даҕаны улдьаа уол болуоттан болуокка ыстаҥалаһа сылдьалларын көрдө. Болот Боотур
   [Славка:] Дорообо, улдьаа уолчаан. Ханна сүтэ сырыттыҥ? Пьесалар-1956.
3. Барыгас-кэлигэс, толоругаһа суох, дьоһуна суох. ☉ Ветреный, беспутный, непутёвый (о ком-чём-л.)
   Бу ааспыт сылларга бэйэтэ даҕаны урукку улдьаа олоҕун ситиһиннэрэ сатаан олус быстан хаалла. Н. Лугинов
   Билигин да уу балыгын курдук улдьаа киһи. Болот Боотур
   Оччоҕо ол улдьаа дьону Олус наһаатык хотумаҥ. И. Эртюков
4. аат суолт. Дьалбаа соҕус, мэниктэник оҕо. ☉ Озорник, проказник, шалун
   Кылаас иһин кэрийэ Чуумпу хаамсар учууталлыын, Көрсүөрбүттэр улдьаалыын. И. Гоголев
   Чобоорхойдо суумката: «Туох даҕаны манньаҕа Хаалбаппын бу улдьааҕа». Ф. Софронов
   ◊ Орой (улдьаа) мэник көр мэник
   Улааттаҕын аайы улар мэйии буолбут уоннаах улдьаа мэник (өс хоһ.). Уончалаах улдьаа мэник сылдьаммын Бу тиэргэнтэн тэлэһийбитим. Баал Хабырыыс
   Кыра киһи Тойук — букатын улдьаа мэник оҕо. «Чолбон». Улдьаа мэник уолаттар Онно хаардаах хайаларга Хайыһарынан сырсарбыт. «ХС»
   Ул- дьаа сырыт — улдьаар диэн курдук. Дьэ эн даҕаны оҕоҕун үөрэппитиҥ холоон. Сайын саамай улдьаа сылдьар кэмигэр тыаҕар баран хаалаҕын. Тумарча
   Оччолорго үлэҕэ хойутаабыт эбэтэр үлэттэн эрдэ барбыт, улдьаа сылдьыбыт киһи борогуулсугунан көрүллэн дьүүллэнэрэ. В. Протодьяконов

аат.
1. Хаа, сүрүн устун тохтообокко мэлдьи устар уу улахан кээмэйдээх сүүрээнэ (саҕаланар уонна түһэр сирдээх буолар, үксүгэр борохуот сылдьар буоллаҕына итинник ааттанар). ☉ Река (большая, судоходная)
Сүүрүктээх ууну, улахан буоллаҕына өрүс диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
Талахтар быыстарынан өрүс уута ол ыраах кылабачыйан көстөр. Т. Сметанин
2. кэпс. Өрүс хочото, быраантан өрүс уутугар диэри тайаан сытар сир (үксүгэр ходуһа сири этэллэр). ☉ Долина, пойма реки (обычно о покосных угодьях)
Сахсаала Сэмэн өрүскэ, Хаҥалас сиригэр, киирэн, оттуу сылдьыбыт. Саха ост. II
3. түөлбэ. Өрүс тас үөһэ, төбүлэҕэ, сүрүн үөстэн арыынан араарыллыбыт үөһэ. ☉ Рукав реки, отделённый от фарватера островом, протока
Нам дьоно тас үөһү, төбүлэҕи өрүс дииллэр эбит. Багдарыын Сүлбэ
◊ Өрүс арыыта көр арыы I
Өрүс арыытыгар баар ууга хас да кус түһэн аһыы сылдьар. Т. Сметанин
Өрүс балыга көр балык. «Оҕолор манна илимнииллэр эбит, — Ваня Сивцев күөл диэки ыйан кэбистэ, — Собо, мунду, өрүс балыга кытта баар». С. Никифоров. Өрүс баһа — өрүс саҕаланар сирэ уонна кини тулата, өрүс саамай үөһээ сүүрээнэ. ☉ Исток реки, верховье реки. Дьүүктэлэртэн уу үрүччэ көрүҥнэнэн иҥнэл хоту сүүрүгүрэр, Үрүччэлэр бэйэ-бэйэлэрин кытта холбоһон өрүс баһын үөскэтэллэр. Өрүс кирбиитэ — өрүс тардыытын араарар үрдэл сир, арҕас. ☉ Водораздел
Бырама оройуонун улахан аҥаара өрүстэр кирбиилэригэр сытара. В. Яковлев. Өрүһү өксөй — өрүс сүүрүгүн утары уһун. ☉ Плыть против течения реки
Кыһын кини эйигин өрүһүнэн өксөйбүт үрүҥ көмүс муора уомулунан күндүлүөн сөп. Н. Габышев
Кинилэр борохуотунан Алдан өрүһү өксөйбөхтөөн иһэн, биир салаа өрүс төрдүгэр кэлэн, түһэн хаалбыттара. Г. Колесов. Өрүс сүнньэ — өрүс уута устар сирэ. ☉ Русло реки
Өрүс сүнньүн тутуһан соҕурууттан хоту биир сөмөлүөт көтөн сундулуйан иһэр. Т. Сметанин
Садырыын уута чаалыйдаҕына, муора уута таһымнаатаҕына, Сүҥкэн өрүһүм сүнньүн сүөрэ тардан Сүүрүгү көҥүл сүллүтэр Сүдү көрүҥнээх. С. Зверев. Өрүс тардыыта — өрүс бары салааларынан ууну хомуйар, тардар иэнэ. ☉ Бассейн реки
Өрүс салааларыныын ууну ылар сирин өрүс уутун тардыыта диэн ааттыыллар. МНА ФГ. Өрүс төр- дө — өрүс муораҕа, күөлгэ эбэтэр атын өрүскэ түһэр сирэ. ☉ Устье реки
Өлөөн диэн өрүс төрдүгэр атыыһыт дьаарбаҥкатыгар сылдьа таҕыстыбыт. А. Софронов
Енисей өрүс төрдүгэр Сибиир руднигар көскө ыытарга анаталаабыта. Эрилик Эристиин. Өрүс туруу- та — ыкса күһүн, кыһын саҥатыгар өрүскэ кыдьымах устан бүтүүтэ, өрүс хамсаабат мууһунан бүрүллүүтэ. ☉ Ледостав (на реке). Ыкса күһүн өрүс туруутун кэтэһэн, дойдубутугар тахсарбыт. Өрүс умнаһа — өрүс хочото, биир бырааныттан атын бырааныгар диэри сирэ. ☉ Долина реки, поречье
Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһын үүннэрэргэ олус табыгастаах. «ХС». Өрүс уҥуоргута — өрүс нөҥүө, анараа өттө. ☉ Заречье. Өрүс уҥуор бардым
□ Өрүс уҥуоруттан сэрии уордаах ньиргиэрэ иһиллэр. Т. Сметанин
Институтун бүтэриэҕиттэн атын, өрүс уҥуоргутунааҕы бырабылыанньаҕа үлэлиир. «ХС». Өрүс үөһэ — өрүс уутун үгүс өттө устар дириҥ сүнньэ, сүлбэ. ☉ Основное русло реки, стрежень, фарватер
Өрүс үөһэ — өрүс хочотун уу сүүрдэр дириҥ чааһа. МНА ФГ. Өрүс хааһа — 1) өрүс хаатын сыыра. ☉ Высокий берег русла реки
Эһэ өрүс хааһын өрө сүүрэн таҕыста. Т. Сметанин; 2) өрүс хаатын сыырын үөһээ өттүнээҕи көнө сир. ☉ Ровное место над крутым прирусловым берегом реки
Ньургууна таптыыр өрүһүн хааһынан, киэҥ Өлүөнэ эбэ эҥээринэн баран иһэллэр. А. Сыромятникова
Кини өрүс хааһыгар сайын олорор ыскамыайкалаах. Н. Габышев
Өрүс хааһын кыйдара соҕус айаннаан иһэр буолуохтаахпыт этэ. С. Федотов. Өрүс хобордообут — саас өрүс уута аллара түспүт, өрүс мууһа көтөҕүллүбүт. ☉ Вода, залившая весной лёд на реке, ушла под него, лёд на реке поднялся
Өрүс хобордообута ырааппыт, эстэрэ чугаһаан турар. Т. Сметанин. Өрүс хочото — быраан уонна өрүс кытылын икки ардынааҕы дэхси (үксүгэр хонуу) сир. ☉ Долина реки. Улуу өрүс хочото киэҥ бөҕө буоллаҕа дии… Өрүс эстиитэ — саас өрүс халаана саҕаланыытыгар кыһыҥҥы мууһун алдьатан уһуннарыыта, көмүөл киириитэ. ☉ Ледоход (весенний)
Арыыга бултааһын, өрүс эстиитэ, Семён Ивановиһы муус баттааһына — барыта түүл буолбутуттан олус үөрдэ. Т. Сметанин
Саас хаар ирэрэ, Көтөр кэлэрэ, Үрэх сүүрдэрэ, Өрүс эстэрэ Олус да үчүгэй. Күннүк Уурастыырап
ср. тюрк. үгүз, др.-иран. раш ‘река’