аат.
1. Дьахтар эбэтэр кыыл сүөһү тыһыта (ханнык эмэ кыыл) оҕолонуута. ☉ Роды у женщины или самки животного, деторождение
Арыт ийэ кыыл төрөөһүнэ этэҥҥэ ааспат, дьиэтиттэн килиэккэҕэ субу-субу сүүрэн тахсан, ыарыыланарын аһара сатыыр, кутуругун сытырҕаланар. АВЛ ГСФ
Ынах сылга ордук элбэх үүтү биэриитэ бэһис-сэттис төрөөһүнүгэр буолар. КПЫ
Табаһыттарга түбүктээх кэм. Күнүстэри-түүннэри таба төрөөһүнүн кэтээн көрөллөрө, маныыллара. ВН СС
2. Ким, туох эмэ күн сирин көрүүтэ, олоҕун саҕалааһына. ☉ Появление на свет, рождение кого-л.
Өлүү уонна төрөөһүн киһи аймах модун муоратын биир кэм саҥардан иһэр. ДИМ
Идэни талыы син биир иккис төрөөһүн кэриэтэ буолар. БТУоТ
3. Оҕолонуу, оҕону төрөтүү ахсаана. ☉ Количество рождений, рождаемость
Билиҥҥи кэмҥэ оҕо төрөөһүнүн салайыы боппуруоһа оҕо үөскүүрүттэн харыстанар ньымалар сайдыыларыттан ыкса сибээстээҕэ биллэр. ТЕН ИДь
Төрөөһүн аччааһына, өлүү элбэҕэ, үгүс дойдуларга билигин харахха быраҕыллар буолла. «Чолбон»

туохт.
1. Кэмиҥ кэлэн искэр баар оҕоҕор күн сирин көрдөр, оҕолон (дьахтар, ийэ кыыл туһунан). ☉ Производить на свет младенца, детёныша, давать жизнь младенцу, детёнышу, рожать (о женщине, самке животного)
[Ханньалба:] Оҕото суох эмиэ куһаҕан, элбэх оҕолоох эмиэ куһаҕан. Мин эн Кээчэҕин ордоро саныыбын, оттон мин Боккуойам бокуойа суох сыл ахсын төрүүр. П. Ойуунускай
Күкүргэ төрөөн сыыстаран даҕаны буолуо, Өксүүнньэ …… өйө суох уонча хонукка сыппыта. Л. Попов
Ынах үгүс өттө муус устар уонна ыам ыйыгар төрүүр. ГМФ ССССС
2. Ийэҥ иһигэр үөскээн баран, кини иһиттэн тахсан күн сирин көр. ☉ Появляться на свет в результате родов, родиться (о человеке, животном)
Уол оҕо төрөөтөҕүнэ мин ааппын биэрээриҥ. Саха фольк. Уон аҕыс оҕо төрөөн сорохторо орпутуттан Митя улаханнара этэ. Суорун Омоллоон
Кэнчээри элбэх оҕолоох кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Л. Попов
Саҥардыы төрөөбүт ньирэй маҥыраан мэккириир. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. көсп. Туохтан эмэ утумнанан таҕыс, үөскээ (туох эмэ саҥаны, сонуну этэргэ). ☉ Появляться, возникать, рождаться (о чём-л. новом)
Мөҕүмэ, мөҕүмэ — көҥүллүк төрөөтүн Мин ырыам, хоһоонум, Мин уордаах хотунуом! С. Данилов
«Кырдьык мөккүөртэн төрүүр», — диэн олус сөпкө эппиттэр быһыылаах. Күннүк Уурастыырап
Ол күнтэн имэҥнээх тылга сөрөппүтүм, ол күн хоһоонньут төрөөбүтүм. П. Тулааһынап
4. көсп. Халлааҥҥа көстүбэт буола сүтэн баран көстөн кэл, саҥалыы үүнэн бар (ый туһунан). ☉ Появляться, наблюдаться вновь на небе после исчезновения (о новолунии)
Ол күн көрбүт Көмүс туонатыгар, Ый төрөөбүт Ытык дабайыытыгар, Көмүс бэйэбин көлүнэҥҥин, Миҥэ бэйэбин миинэҥҥин Көтөн күпсүйэр үһүгүн, Нохойдоон! С. Зверев
Олунньу төрүт да тымныы буолар чинчилээҕэ: олус өргөстөөх ый төрөөбүтэ. Болот Боотур
♦ Аҕа курдук аҕаттан (төрөөбүтүм, айыллыбытым) көр аҕа
Мин да аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, ийэ курдук ийэттэн төрөөбүтүм. Ньургун Боотур
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт көр адаҕа. Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт, Арбаҕаһын бүрүммүтүнэн үөскээбит, Арсыын туора тиистээх Арсын Дуолай. Күннүк Уурастыырап
Аны төрүүргэ көр аны. Мин эһиэхэ аны төрүүрбэр да этиэм суоҕа. Кыһыллар эһигини син биир имири сотуохтара. Д. Токоосоп
Ийэ курдук ийэттэн (төрөөбүтүм, айыллыбытым) көр ийэ. Мин бу Саха киһи көрөр Сардаҥалаах маҥан халлаанын Үрүт өттүгэр төрүөбүтүм-үөскээбитим, Аҕа курдук аҕаттан айыллыбытым, Ийэ курдук ийэттэн төрүөбүтүм. Ньургун Боотур
Иккис төрөөбүт дойдута көр иккис. Онтон ыла Саха сирэ кини иккис төрөөбүт дойдутунан буолбута. «ХС»
Иккиһин (иккистээн) төрөөбүт саҕа (курдук) санаа көр иккиһин. Барарбар, кырдьыга, эргийэн кэлиэм дии санаабатаҕым. Онон, быһата бу хат төрөөбүт курдук сананан кэлэн олоробун. Суорун Омоллоон
Маайа [силиэстийэттэн босхолонон] иккиһин төрөөбүт тэҥэ санаммыта. «ХС»
Киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа) көр киһи I. Кини Бүөккэни омун-төлөн, уу-хаар тыллаах, быһата, биир киһи итэҕэһигэр төрөөбүт киһинэн ааҕара. В. Протодьяконов
Тэҥн. киһи эрэ аатын ылан (сылдьар). Көрөн төрөө көр көр I. Уоллара олох аҕатын көрөн төрөөбүт оҕо, умса бырах, тиэрэ бырах — үүт-үкчү. Мас төрөөн — мас курдук 2 диэн курдук (көр мас). «Тугу санаммытый?» — диэтэ Слепцов …… кэм да сирэйэ мас төрөөн олорон. К. Симонов (тылб.)
Өл да төрөө көр өл I. Өл да төрөө, [тааҥканы] үлтүрүтүөххэ наада. Н. Туобулаахап
Өл да төрөө, кистэммит отут аты бул. «ХС»
Төннөн төрөөбүт — төннүбүт төрүөх диэн курдук (көр төрүөх). Төрүүр (төрөтөр) оҕону төлкөлөө (уйалаа) көр оҕо. [Тойбохой:] Төрүүр оҕону манна төлкөлүөм Иистэр сүөһүнү манна күрүөлүөм. И. Данилов
◊ Төрөөбүт дойду көр дойду
Киһиэхэ төрөөбүт дойдута Төрөппүт ийэтин кэриэтэ: Сүрэҕин ытатан, ыллатан, Норуот кырдьыгар үөрэтэр. С. Данилов
Кини дьиэтигэр аһыы олорон, төрөөбүт дойдутугар кэлэн эйэлээх, сынньалаҥ олоххо олорор киһи быһыытынан, толору дьоллоохтук сананна. М. Доҕордуурап. Төрөөбүт дьон көр дьон. Төрөөбүт таптыыр дьонноро Ньургуһуну эргэ биэриэхтэрин саныыллар. Ханна, кимиэхэ?.. Лоокуттан атын киһиэхэ… Дьүөгэ Ааныстыырап. Төрөөбүт күн көр күн. Нина саныыр: «Төрөөбүт күн — үөрүү, дьол дииллэр. Ким билэр. Сороххо баҕас төрөөбүт күн ордук элбэх үлэлээх, түбүктээх, сүпсүктээх, ыксаллаах…» Н. Габышев
ср. др.-тюрк. төрэт ‘создавать, творить’, төрү ‘рожать’, тув. төрэ ‘родись’, төрүүр ‘родить’, каракалп. дөреу ‘возникнуть’

туохт. Элбэх оҕолонон, ыччаттанан тэний, кэҥээ. ☉ Размножаться, давая большое потомство, плодиться
Ол иирээки төрөөн-ууһаан, тэнийэн, ууһу-аймаҕы сутуйара сатаммат. Н. Лугинов
Биһиэхэ саас көтөр кынаттаах туола түһэр, сымыыттаан, төрөөн-ууһаан баран, күһүн, тымныйарын кытта, итии дойдуларыгар төннөн биирдэ «суй» гынан хаалаллар. Н. Заболоцкай
Ким эрэ төрүүрууһуур, ким эрэ харчы өлөрөр, ким эрэ историяны, науканы, култуураны өрө тардар. И. Попова

туохт.
1. Ханнык эмэ сиргэ күн сирин көрөн, улаатан олохсуй, хантан эмэ төрүттээх буол (киһи туһунан). ☉ Родиться и вырасти в каком-л. месте, происходить откуда-л. (о человеке)
Хайдах итинник дьикти, эриэккэс, улахан поэт саха ханнык эрэ тыатын быыһыгар төрөөн-үөскээн ааспытын мин сөҕө саныыбын. Суорун Омоллоон
Кини мантан арахпат, манна төрүүр-үөскүүр, манна кырдьар — өскөтүн киниэхэ дьылҕата кырдьар сааһыгар тиэртэҕинэ! Н. Заболоцкай
2. Ханнык эмэ сиргэ төрүөхтэнэн тэний, ууһаа (кыыл-сүөл туһунан). ☉ Размножаться, давая потомство, плодиться, разводиться где-л. (о животных)
Бу дойду тойон кыыла, мохсоҕоло, кырбыйа, хараҥаччыта барыта онно мустан уйаланан төрүүр-үөскүүр. Күннүк Уурастыырап
Куруҥ — куобах төрүүрүгэр-үөскүүрүгэр бэртээхэй миэстэ. Ас да баар, куотар-күрэнэр да сирэ үгүс. ПАЕ КБАТ
3. көсп. Туохтан эмэ утумнанан таҕыс, үөскээ. ☉ Зарождаться, возникать, происходить из чего-л.
Тылтан тыл, сэһэнтэн сэһэн төрөөн-үөскээн, Доропуун оҕонньор көрдөөх эдэр хоноһотунуун билсиһиилэрэ улам улаатан, доҕордоһуута үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Билигин патриотизм диэн Ийэ дойдуга муҥура суох бэриниилээх буолуу тыына саамай төрүүр-үөскүүр, өссө күүрэр кэмэ, ону хас түгэн аайы өйүүр, сайыннарар буолуохха. И. Никифоров

1) рожать (о женщине); телиться (о корове); жеребиться (о кобыле, ослице и т. п.); щениться (о суке, лисице и т. п.); котиться (о кошке, об овце); высиживать, выводить птенцов (о птицах); бу күөлгэ кус бөҕө төрөөбүт на этом озере множество утиных выводков; 2) родиться, рождаться; уол төрөөтө родился мальчик; боруода ынахтан боруода ньирэй төрүүр от породистой коровы родится породистый телёнок; саҥа төрөөбүт новорождённый; төрөөбүт ийэ родная мать; төрөөбүт дойду родина, родная земля; төрөөбүт күн день рождения; төрөөн баран көрбөтөҕүм (манныгы) такого я в жизни (букв. с рождения) не видел; төрүү илик оҕоҕо биһик оҥорбукка дылы погов. всё равно, что готовить люльку для неродившегося ребёнка (говорится о любителях строить воздушные замки или загадывать наперёд; погов. связана с фактом высокой детской смертности в дореволюционной Якутии); 3) уродиться (о картофеле); быйыл хортуоппуй бэркэ төрөөбүт в этом году хорошо уродился картофель # төннөн төрөөбүт выродок; төрөөбүт тыл родной язык; тылтан тыл төрүүр слово за слово (букв. от слова рождается слово); ый төрөөбүт народился (новый) месяц.