украшение, наряд, убранство; дьиэ киэргэлэ убранство дома; киэргэл ойуу узор.

имеющий украшения, наряд, убранство; с... украшением, в... наряде, в... убранстве; украшенный, нарядный.

прил. 1. үтүөкэн, үтүөкэннээх, олус кэрэ; великолепное убранство үтүөкэннээх киэргэтии; 2. разг. (очень хороший) үтүөкэннээх, бэртээхэй; великолепный работник бэртээхэй үлэһит.

I уст. общий внутренний вид жилища, его убранство.
II баран; овца || бараний; овечий; бараан үөрэ отара овец; бараан сон овчинная шуба; бараан этэ баранина.

аат.
1. Кими-тугу эмэ симиир киэргэл, киэргэл оҥоһук. ☉ Украшение
Киһи оҥорор киэргэлэ, симэҕэ, киһи оҥорор ойуута-мандара бу аан дойду отун-маһын ойуутуттан ордук кэрэ буолуох тустаах. Суорун Омоллоон
Кыыс үрүҥ көмүс симэҕэ күн уотугар күлүмнүүрэ …… көрүөххэ кэрэтэ бэрт. Н. Павлов
Ат хас хамсаатаҕын аайы оҕуруота, симэҕэ кылырдаан ылара. А. Сыромятникова
2. көсп., поэт. Сайыҥҥы айылҕа көҕөрбүт ото-маһа, дьэрэкээн сибэккитэ-сэбирдэҕэ. ☉ Зелёное убранство, зелёный наряд природы
Сир-дойду симэҕэ Сиккирии көҕөрбүт. Күннүк Уурастыырап. Сирим-дойдум симэхтэрэ — Сибэккилэр кэрэлэриэн! Л. Попов
Хара тыа бочур солко симэҕин анньынар. А. Фёдоров
3. түөлбэ., харыс т. Ымынах, куор, уоспа ымынаҕа. ☉ Сыпь при оспе и кори
Онтон сотору Марыына уонна Өлөөнө [куор ыарыыга] охтубуттара. Оҕолорум өлүөх буоланнар, симэхтэрэ кыайан тахсыбакка, эрэй бөҕөнү көрбүттэрэ даҕаны. В. Иванов
◊ Кылдьыы (хабарҕа) симэх көр кылдьыы
4
Үрүҥ көмүс кылдьыы симэҕин моонньугар кэтэртилэр. Н. Якутскай
Хабарҕа симэҕэ (кылдьыы) көмүс буолара. БСИ ЛНКИСО-1994
Сир симэҕэ көр сир II. Быйыл сайылыкка сир симэҕэ олус да үүммүт эбит! Суорун Омоллоон
Алаас налыы быарыгар күөх төбөлөөх сир симэхтэрэ бытыгыраан эрэллэр. Л. Попов
Тумул үрдэ сир симэҕинэн киэргэнэн, уус дьахтар аспыт оһуорун курдук, киэркэйэн көһүннэ. М. Доҕордуурап
ср. монг. чимэг ‘украшение, убранство, наряд’, бур. шэмэг ‘убранство; украшения’, др.-тюрк. семэклэ ‘совершать обряд погребения’

аат. Ыҥыыр кэннинэн ат самыытыгар саба уурар, бүрүйэр, ойуулаах-оһуордаах, киэргэллээх таҥас. ☉ Убранство коня: расшитая, украшенная чем-л. ткань, покрывающая крестец, чепрак, попона
Көмүс үүннээх, ыҥыырдаах, көмүстээх оһуордаах сукуна кычымнаах, чаппараахтаах, симэхтээх аттарын көрүүгэ аҕалтаабыттар. Күннүк Уурастыырап
Албаралар, чаппараахтар Ааттыын адьас сүппүттэр. Л. Попов
Кычымы, чаппарааҕы олус сиэдэрэй гына тигэллэрэ. НБФ-МУу СОБ
◊ Чаппараахтаах элэмэс — самыытыттан икки буутун устун түһэр үрүҥнээх элэмэс сылгы. ☉ Масть лошади: пегий с белой окраской в области крестца и задних ног. Чаппараахтаах элэмэс [сылгы] кэлин самыыта эрэ үрүҥнээх. ОМГ ЭСС
ср. осм. чапрак ‘покрышка верховой лошади и седла, шаприк, чапрак’

аат.
1. Кими, тугу эмэ киэргэтэр, тупсарар оҥоһук, мал, симэх. ☉ Украшение, наряд, убранство
Таас киэргэл. Дьиэ киэргэлэ. — Быйыл харыйа оонньуура элбээбит. Ордук …… кылабачыгас киэргэллэр дэлэйбиттэр. Н. Лугинов
Кини кыһыл, үрүҥ көмүстэн кутан, уулларан араас киэргэллэри оҥороро. ИЕВ СУу
Убайым миэхэ остуол, ыскаап киэргэллэрин оҥорор этэ. ОАП ОДьТС
△ Туох эмэ (хол., олох, сирдойду, айылҕа о. д. а.) көрүҥүн, киэбин тупсарар ким, туох эмэ. ☉ Украшение, краса, гордость (жизни, природы и т. п.)
[Василий Петров:] Сир олоҕун киэргэлэ, аан дойду алгыһа дьахтар баар. П. Ойуунускай
Киһи диэн бу аан дойду киэргэлэ буолуох тустаах. Суорун Омоллоон
Саас буолан, от-мас көҕөрөн, ийэ сир кэрэ солко киэргэлин кэтэн …… турар кэмэ этэ. Эрилик Эристиин
2. көсп. Ким, туох эмэ киэн туттуута. ☉ Предмет гордости
Көмүлүөк оһох, дьиэ бастыҥ киэргэлэ мин буолабын ээ диэбиттии …… нэлэйэн турар. Р. Кулаковскай
Таас дьиэлээх аҕыс кылаастаах оскуола — сырдык бөһүөлэк киэргэлэ. Н. Габышев
[Киирик:] Эн биһикки Тамарабыт, оҕобут бүтүн нэһилиэк, холкуос киэргэлэ буолар. С. Ефремов

аат., хом. суолт.
1. Киһи олороругар аналлаах уонна хаһаайыстыбаҕа наадалаах тутуулар. ☉ Жилые и хозяйственные постройки
Кэнники ойох ыллаххына дьиэ-уот туттарга уһаайба онно наада буолуохтаах. П. Ойуунускай
[Муҥуураптар балаҕаннара] холкуос дьиэтэ-уота үксээн, үрдээн истэҕин аайы, кинилэр балаҕаннара улам кыччаан, иинэн, кирийэн иһэргэ дылы. Амма Аччыгыйа
«Кырдьаҕастар бу Байбал баҕайы киһи-хара буолан эһэтин өтөҕөр дьиэ-уот туттан, буруо таһааран олордоҕо диэхтэрэ», - диэтэ Байбал. Күндэ
△ Дьон дьиэлэнэн олохсуйбут сирэ. ☉ Обжитое место. Сатыы киһи ситэн кэллэ: «Хайа, Кумаа. Дьиэуот чугаһынан биллибэт дуу?» Н. Габышев
2. көсп. Дьиэ ис тэриирэ. ☉ Внутреннее убранство дома
Дьиэни-уоту миинньиктиири, Дьөгүөрдээни таһааран сытыарары аҕай кытта …… Бииктэр биэссэр көтөн түстэ. Амма Аччыгыйа
Дьэбдьиэй күнү-күннүктээн Дьиэтин-уотун хомунна. Күннүк Уурастыырап
Чэ, бу остуолу сайылааҥ, дьиэни-уоту үөһэ-аллара тардыҥ. Эрилик Эристиин
Киһи өйдөөн көөртө, дьиэтэ-уота харбаммыт, барыта ыраастыйан, өтөххө соччо маарыннаабат буолбут. Н. Заболоцкай
3. көсп. Дьиэ-кэргэн бэйэтэ бас билэр хаһаайыстыбата. ☉ Домашний очаг (собственное хозяйство семьи)
Ол курдук ахтан-ахтан баран, дьиэҕэ-уокка тиийэн сынньана-сылаанньыйа хонор дэлэкээннээх үчүгэй буолуо дуо! Н. Заболоцкай
Дьиэҕэ-уокка тиийдэххэ, биһиги даҕаны дьон күндүтүн-маанытын саныыр дьоммут. С. Ефремов
Кини бу дойдуга олохсуйбатах, ойох-уруу ылбатах, дьиэ-уот тэриммэтэх ускул-тэскил сылдьыбыт киһи. Ф. Софронов
◊ Дьиэни-уоту көр - хаһаайыстыбаны дьаһай (дьиэ иһинээҕи, таһынааҕы үлэтин толор). ☉ Смотреть за домом, домашним хозяйством
Ким аскытын астыай, ким дьиэҕитин-уоккутун көрүөй? С. Ефремов
Улахан кыыстара Маайа дьиэ-уот, сүөһү-ас көрөр кыһалҕатыттан быйыл үөрэхтэн матан, хотон, дьиэ хотуна буола сылдьар. Ф. Софронов
Сүөһүтүн-аһын, дьиэтинуотун көрө-көрө, түүнүн атаҕар туора биир оҕону, төбөтүгэр туора биир оҕону, улаҕатыгар биир оҕону уктан сытара. С. Васильев

1. аат.
2. Ойуу-бичик, туох эмэ сиэдэрэй ойуута, силигэ. ☉ Богатый, изысканный узор
   Биэрэ этэрбэспин тиктэ, мандардаах билэбин оҥордо. Саха нар. ыр. II
   Тит Тороев түннүк кэрэнииһин сахалыы мандарын кыҥаан көрө турда. Л. Попов
   Таҥара дьиэтин эркиннэрин сырдык араҕас кыраасканан соппуттара …… туус маҥан кэрэниистэрэ, эҥин эгэлгэ мандара ол көрүөхтэн дьикти хартыынаны ситэрэн биэрэр. НВ БК
3. поэт. От-мас арааһа, байыма, сиэдэрэй көстүүтэ. ☉ Щедрое, богатое убран ство природы. Күһүҥҥү кэм! Көрүөххэ дьэ дьикти! Сүрэҕим сөбүлүүр Эн тиһэх мандаргын, — Таптыыбын айылҕа сиэдэрэй кэхтиитин, Хампаҕа, көмүскэ сууламмыт тыаларын… КВА Б
   Тэбистэҥник кэчигирэспит мандардаах …… Суо ла үрэх бырааннарын: көҕөрө унаарар субурҕаларын умсугуйа көрөҕүн. И. С осин. Кустук сэттэ дьүһүнэ, Күммүт күлүм чаҕыла, Барҕа буор сир мандара, Барылара баар манна. Д. Васильев. / / Норуот тылын баайа, дэгэтэ, толбоно араастаан туттуллуута. ☉ Богатство, образность, красочность, сочность (языка)
   [Айымньылар тылбаастара табыллыбыттара] суруйааччы суруйар истиилин, уус-ураннык ойуулуур тылын мандарын табатык биэрииттэн …… тылы, олоҕу үчүгэйдик билэллэриттэн буолуохтаах. «ХС»
   Айы мньы ты лын ырытарга суруйааччы туттар баай тыла, истиилин уратыта, араас мандара оҕо кыаҕыгар ылбычча баппат курдук өйдөнөр. ФГГ СТМЛ
4. даҕ. суолт. Ойуулаах-бичиктээх, сиэ дэрэй оҥоһуулаах. ☉ Узорчатый, красочно, искусно отделанный
   Эбэлэрэ туостан араас мандар иһит тигэрэ. «ХС»
   Мааччах, таналҕан, кытыйа Мандар ойуута дьэргэйэн, Халыҥ сандалы тэриллэр …… Үүт-сүөгэй үрүлүйэр. «ХС»
   ◊ Ойуу (оһуор)-мандар — уустук оҥоһуулаах, ойуу-дьарҕаа. ☉ П р и ч у д л и в ы й , искусно нанесённый узор, роскошное убранство
   Мин үрүҥ көмүстэн киэргэллэри, ытарҕалары, кириэстэри, бэчээттэри ойуу-мандар оҥорон, дуйдаан кутар буолбутум. И. Иннокентьев
   Бороҥ кумааҕыга баһаархай сирииптэринэн туох да ойуута-мандара суох бэчээттэммит нүөмэрдэр. А. Олбинскай
   Атыыһыт д ь и э т э , икки кыбаарталы мүлчү түстэххэ кэлэр. Биир мэн ди эм эннэ эх, уһун, үгүс түннүктээх, тас өттө оһуор-мандар …… бөҕө. М. Прилежаева (тылб.)
   ср. др.-тюрк. мандар ‘вьющееся растение’, мандарлан ‘обвиваться, быть обвитым вьющимся растением, повиликой’

I
аат. Дьиэ-уот ис көстүүтэ, тэрилэ. ☉ Общий внутренний вид жилища, его убранство
Дьиэлэр хоруобуйалара ситэн, ис барааннара оҥоһулларын кытта Иван уус, Лука бэйэлэрин дьиэлэригэр көһөн киирдилэр. М. Доҕордуурап
Дьиэ ис бараана үчүгэй тээбириннээх. И. Бочкарев. Музей салалтата бу дьиэни «Олоҥхо балаҕана» диэн ааттаабыт. Билигин дьиэ ис бараанын оҥороору бэлэмнэнэ сылдьаллар. «ХС»
Дыбарыас ис бараана эмиэ ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйданан таҥыллыбыт. «Кыым»
♦ Алаһа бараан дьиэ көр дьиэ
Айыллан үөскээбит Аан ийэ дайдым, Аламай маҥан күнүм, Алаһа бараан дьиэм Быдан дьылларга Быралыйа бырастыыларыҥ! П. Ойуунускай
Кинилэргэ [уоллаах кыыска] соргуну баҕаран, Алаһа бараан дьиэлэригэр, бу, Сүүс киһи сүбэлиир алгыһынан Сүрэхтэригэр уоту отуннубут. Р. Баҕатаайыскай
Ийэ бараан дойду көр дойду. Эдэр ыччаттарым, Эрэллээх дьоннорум Ийэ бараан дойдуларыгар Эргийээхтээн кэлбиттэрин Эҕэрдэлээх тылбынан Эрчийдэҕим буоллун! Саха нар. ыр. III. Көй бараан уйа фольк. – көрүлээннарылаан, көччүйэн улааппыт дьиэ-уот, сир-дойду. ☉ Родимый дом, родимое гнездо, где прошли детство и юность
[Үрүҥ Уолан:] Сирим симэҕэ Сириэдийэн тахсыбыт. Көрдөөх-нардаах Көй бараан уйабытын Үөһээ дойдуттан Үргүөр үргүйбэтин, Аллараа дойдуттан Аргыар аргыйбатын. П. Ойуунускай. Байдам тутуу, Барылы кэскил, Баай Барыылаах, тойон эһэм! Көй бараан уйабытын Көрөн таҕыс, Аал уоппутун, Алаһа дьиэбитин анааран аас. Саха фольк. Кэрис бараан дьүһүннээх, кэлтэгэй ыйдаах фольк. – олоҥхоҕо Аллараа дойдуну хоһуйар уустук кубулуйбат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, который используют при описании Нижнего мира в олонхо
Кэлэҕэй киһи кэлэҕэйдээн Кэлтэрэҥнии турарын курдук, Кэлтэгэй кэрис бараан ыйдаах [Аллараа дойду]. П. Ойуунускай
Кэрис бараан дьүһүннээх Кэлтэгэй ыйдара-күннэрэ Түҥнэри эргийэннэр, Түүннэри-күннэри Ытыс таһыйар Ыас хараҥа буолла. Ньургун Боотур. Ньүдьү бараан дьүһүн фольк. – кытаанах, суостаах, кырыктаах көрүҥ (олоҥхо бухатыырын туһунан). ☉ Жесткий, суровый, внушительный вид (о богатыре в олонхо)
[Ньургун Боотур] Найҕа былыт курдук Наахара хааннанна, Ньүдьү бараан дьүһүннэннэ, Сирэйиттэн-хараҕыттан Сиэрэ уота Сирдьигинэччи тоҕунна. П. Ойуунускай. Ооҕуй бараан ордуу фольк. – бухатыыр олорор дьиэтин-уотун хоһуйуу. ☉ Описание жилища богатыря
[Саха Саарын Тойону] Кырымах хаар түспэтэх, Кыһын диэн кэлбэтэх, Самаан сайын саргылаабыт Сандал маҥан дойдуга Ооҕуй бараан ордуулаан Олохтообуттара эбитэ үһү. П. Ойуунускай
Орто туруу бараан дойду көр дойду. Чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр Орто туруу бараан дойдум Ураанай кус туоһахтатын курдук Туналыйа көстөн кэллэ. Саха фольк. Үктээтэр өҕүллүбэт, Баттаатар маталдьыйбат Орто туруу бараан дойду Тупсан, торолуйан үөскээбитэ эбитэ үһү. С. Васильев
Дьэ, сэгэрдээр! Орто туруу бараан дойду Дьоллоох уйгу быйаҥ олоҕуттан Туораан хаалар Хомолтото бэрт буолаарай. Өксөкүлээх Өлөксөй. Суо бараан дойду – улахан, дьоһуннаах, аатырбытсураҕырбыт дойду. ☉ Большая, знаменитая, широко известная страна
Суостаах суодаллаах Һуун омук сэриилэрэ Суо бараан дойдулары титирэтэр. С. Данилов. Суо бараан сорук – улахан суолталаах, дьоһуннаах илдьит. ☉ Важное поручение, имеющее большое значение
Кимтэн кииннээх Халлаан даллан өксөкүтэ Таҥнары сабардаатыҥ диэтэргит, Уулаах былыт уугуйдаах Уйуллаан Куо тус бэйэбинэн Суо бараан соруктанан кэллим. П. Ядрихинскай. Туруу бараан дойду фольк. – уйгулаах олохтоох Орто дойдуну ойуулааһын. ☉ Живописание богатого, изобильного Среднего мира
Тоҕус иилээх-саҕалаах Туруу бараан дойдум Долгун туонатыгар Олорсо сылдьаммын, олоҥхолоон да көрүүм. Саха нар. ыр. III
Туруу бараан дойдубун, Торҕо томороон халлааммын Тунаарар иитин одуулаан Тус илин хайыһан Туһаайа көрөн турбутум. С. Зверев
Туруу бараан дойдум Туналыйар туоһахтатыгар Бухатыыр үөскүөх, Буойун олохсуйуох Улуу толооно Олоҕурбута эбитэ үһү. С. Васильев
Кини [Чиэнэ] иннигэр киҥкиниир киэҥ халлааннаах, онон-манан уһулута ойон тахсыбыт улуу хайалардаах, көстөр-көстүбэт күөх саҕахтаах туруу бараан дойду чураадыйа луҥкуран сытта. И. Данилов. Түлэй (түлүк, түмэн) бараан түүн – дьон кытаанахтык утуйар түүн үөһүнээҕи кэми ойуулааһын. ☉ Описание глубокой ночи, когда люди спят крепким сном
Төгүрүк мөҥүөн сирбит Түлэй бараан түүнүн Төлө анньан, Чаҕыл күндээр күн Кылбайан таҕыста. Р. Баҕатаайыскай
Түмэн бараан түүҥҥэ Түҥ-таҥ түһэн, Түлэс-балас бардахпына, Түҥнэстигэс түүллэри Түһэтэлиир буоллаҕым үһү. А. Софронов
Түптэ сааллан саа тыаһа Ыраах эҥсэн түспүтэ, Түлүк бараан түүн үөһэ Кыргыс уота күлбүтэ. В. Чиряев
◊ Хара бараан – 1) харатыҥы, харатыҥы кыыһаан (сирэй). ☉ Смуглый
Кини хара бараан буолан баран ис киирбэх сирэйигэр мэлдьи муҥура суох дьол сылаас кыыма сыдьаайара. Н. Лугинов
Ийэтэ уолчаанын хара бараан дьүһүннээҕин иһин таптаан Харачаан диэн ааттыыр. «ХС»
Хара бараан кыыс ахтар хараҕа мичилийэ, Күн-түүн ыраатар Күндү сэгэттэйин. С. Данилов; 2) көсп., поэт. улам хараҥаран иһэр; хараҥа. ☉ Описание постепенно наступающей темноты
Бэс ыйын Бэртээхэй кэмигэр Хара бараан түүнүм Халбарыйа устуута, Аан ийэ дойдум Айманан уһугунна. Нор. ырыаһ. Килбиэн көмүс күммүт Кэрии тыаҕа түстэ
Хара бараан түүммүт Хойдон ыараан истэ. М. Тимофеев
II
1. аат. Хойуу будьурхай түүлээх, токур муостаах кэбинэр кыра дьиэ сүөһүтэ. ☉ Баран
Бу киэҥ истиэп тухары Муссерен сүүһүнэн ааҕыллар барааннара үөр-үөрүнэн төттөрү-таары кырылаан көстөллөрө. Эрилик Эристиин
Бөрө барааннарга эрэ тойон ини. Амма Аччыгыйа
Дьоҥҥо тарҕатарга анаан сибиинньэ, хоруолук, бараан тупсаҕай боруодаларын үөскэтэллэр. И. Данилов
2. даҕ. суолт. Бараан тириититтэн (түүтүттэн) оҥоһуллубут. ☉ Бараний, овчинный
Күөх былааччыйалаах, кылгас бараан сонноох, сэлтэкэччийбит кыра кыыс миэхэ сулбу хааман кэллэ. Амма Аччыгыйа
Бурхалей ылан эргэ бараан бэргэһэни кэтэн көрбүтэ, кини бааччахтаах төбөтүгэр сөп түбэстэ. Эрилик Эристиин
Арай биирдэ Миимээн оҕонньор үүтээнигэр аан туманы кытта бараан тулууптаах күтүр улахан киһи бэрис гына түспүт. И. Данилов