убыль, спад; көтөр кэлиитин аҕырыма спад (периодический) в прилёте птиц; уу аҕырыма спад воды (в реке).

утихать, идти на убыль (о дожде, снеге, ветре и т. п.); ардах сэллээбэт дождь не перестаёт.

идти на убыль, спадать, уменьшаться; приостанавливаться; уу кэлиитэ аҕырымнаабыт вода перестала прибывать; оннооҕор күөл уута аҕырымныыр погов. вода в озере и та убывает (т. е. нет ничего вечного).

аат. Аҕыйааһын, көҕүрээһин. ☉ Уменьшение, убыль. Үлэ оҥорумтуотун аччааһына
□ Метафизиктар этэллэрин курдук баарга барытыгар буолар процесстары аҥаардас улаатыы эбэтэр аччааһын курдук, көрүү улахан сыыһаҕа тиэрдэр. ДИМ

сов. 1. кого-что (продать) батар, атыылаа, эргит; 2. кого-что, разг. (отделаться) батар, киэр гын; сбыть ненужные вещи тупата су ох маллары батар; 3. (пойти на убыль — о воде) түс; вода в реке сбыла өрүскэ уу түспүт.

туохт. Уурайан астан бар, аҕыйаа, мөлтөө, сэдэхсий. ☉ Затихать, идти на убыль (напр., о дожде). Тыал сэллээбит. Ардах сэллээтэ
□ Айдаан арыычча сэллиирин кытта Хабырыыс туран, Сахаар диэки ыйан баран эттэ. Амма Аччыгыйа
Ытыс тыаһа сэллээн эрдэҕинэ Сэмэнчик эмиэ кэҕис гынна. Н. Якутскай
Өр-өтөр буолбата, омуннаахтык курулаппыт дохсун ардах бастаан сэллээн, сыыйа тохтоон хаалла. «ХС»

аат. Тугу эмэ аһара туттан ороскуот таһаарыы, туохха эмэ үбү-малы барааһын. ☉ Убыток, ущерб
Сылгыны дэлби иитиэххэ наада. Сылгы аһылыгар улахан хоромньута суох. А. Фёдоров
Киһи билэринэн, Напалеон I Россия норуотун олоҕор бэрт үгүс алдьатыыны, хоромньуну оҥорбута. Н. Якутскай
[Генерал:] Биһиэхэ ордук элбэх хоромньуну өстөөх абыйаассыйата уонна артылыарыйата оҥороллор. И. Гоголев
ср. кирг. коромжу ‘ущерб’, хак. хорам ‘утрата, потеря’, монг. хоромж ‘убыль, уменьшение’

туохт.
1. Туох эмэ дьайыытыттан (хол., тымныыттан, куйаастан) хоҥкуйан санньыччы түс, нуоҕай (үксүгэр от, сибэкки туһунан). ☉ Никнуть, склоняться, сникать (о растениях)
[Ч ы ы ч а а х ] өлбүт сибэкки курдук Намыйан хаалбыта. Суорун Омоллоон
Сыы гынас куйааска сырылаан сыламныыр сыалаах от намыйда, сөрүүҥҥэ сиигирдэ. И. Чаҕылҕан
Намыйдаргын да тостума, Чиккэйдэргин да быстыма. С. Васильев
2. көсп. Күүстээх уоҕуҥ баранан астан бар, уҕарый, сэллээ (хол., тыал, ардах). ☉ Идти на убыль, стихать (напр., о силь ном ветре, дожде)
Уһун синньигэс күөлгэ киирбитим. Тыал күүстээх балаһата манна намыйар эбит этэ. Н. Абыйчанин
[ Халлааны кө рө-көрө кырдьаҕас саллаат Карпов:] Ол у с д а ҕа н ы намыйбыт, ыыстыйбыт. Хаардыыр дуу, ардыыр дуу? Н. Ефремов
ср. монг. намуйх ‘быть низким, плоским, пологим’, халх. нами ‘гнуться, нагибаться’

туохт.
1. Уоҕуҥ-күүһүҥ хараан, намыраа, мөлтөө. ☉ Пойти на убыль, на спад (в объёме, силе)
«Дьэ, ити баар, — Дьэлмэ кэпсэтии уҕарыйаары гыннаҕына, эбии күөртээн биэрэн иһэр. — Биир кыһалҕа атынтан үөскүүр». Н. Лугинов
Бу тухары улахан унньуктаах охсуһуу уҕарыйбат, тохтообот. Н. Якутскай
Уот силлиэ холорук уҕарыйан, астан, улам намырыйан истэ. С. Тимофеев
△ Туохтан эмэ өрүкүйэн баран уоһун, уоскуй. ☉ Успокоиться, уняться, улечься (о волнении, страсти)
Онтон, уоҕа-төлөнө уҕарыйбытын кэннэ, кыратык, быһыта-орута тыл бырахсан кэпсэттибит. Н. Заболоцкай
[Сөдүөччүйэ:] Уой, доҕоруом! Уурай, тохтоо-болҕой! Уоскуй, уҕарый эрэ! А. Сыромятникова
[Сидор Сидорович Ираҕа суругар:] Эн биһиги уоттаах тапталбыт хаһан да уҕарыйыа суоҕа, өрүү тыыннаах кэрэ сибэккилэринэн киэркэйэн, сириэдийэ, симэнэ туруоҕа. В. Ойуурускай
2. көсп. Намыраа, тохтоо (ыарыы күүһүн туһунан). ☉ Стихнуть, отступить (о болезни)
Байанай быарын тииһигэ — эмиттэн дуу, итиигэ угуттанан дуу, — арыый уҕарыйда. Софр. Данилов
Ыарыыта уҕарыйыах быһыыта биллибэтэ, хата эбии сэтэрэн истэ. «ХС»
Ый саҥа төрөөһүнэ киһиэхэ улаханнык дьайар, ити кэмҥэ киһи бэл ыарыыта уҕарыйар, санаммыт санаатын толорор. «Чолбон»

туохт.
1. Киэҥ буолан баран бүтэһигин диэки сыыйа эбэтэр тосту соҕус кыараа, төгүрүйэ суптуй. ☉ Суживаться, стягиваться с краёв к центру
Халлаан бүтэйэ хараҥаран, сирдойду көхсө үмүрүйэн барда. Софр. Данилов
Маппый холкутук, үөрүйэхтээхтик туттан, тула өттө үмүрүйэ кырыарбыт төгүрүк кыараҕас аҥхалаакка бүө маһы чугаһатта. А. Фёдоров
Кэбиһиилээх оттор үрдүүллэр, үмүрүйэллэр. Н. Габышев
Ходуһа сирэ улам үмүрүйэн бүтэн хаалла. С. Никифоров
△ Сыыйа тула өттүттэн сабыллан, оһон бар (баас туһунан). ☉ Стягиваться, заживать (о ране)
[Романов:] Саҥаттан саҥа баас арыллан истэҕинэ, эргэ баас үмүрүйдэр-үмүрүйэн, оһон хаалыа суоҕа дуо? Амма Аччыгыйа
Илиитин бааһа үмүрүйэн, испитэ тардан истэ. ИИФ УС
2. көсп. Бүт, бүтэн бар, түмүктэн (хол., үлэ). ☉ Заканчиваться, завершаться, приходить к концу (напр., о работе)
Күннэр аастахтарын аайы кинилэр үлэлиир үлэлэрэ улам үмүрүйэн испитэ. Н. Лугинов
От хомуура үмүрүйэн эрдэҕинэ бурдук хомуурун үлүскэннээх үлэтэ тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
Күннээҕи үлэ-хамнас түбүгэ-садьыга үмүрүйэ быһыытыйан, тула туох барыта чуумпурбукка, иһийбиккэ дылы. «Кыым»
△ Кыччаан, бүтэн бар. ☉ Уменьшаться, сокращаться, идти на убыль
Кинилэр иэстэрэ-күүстэрэ да үмүрүйэн барыах курдук этэ. Амма Аччыгыйа
ср. калм. үмр ‘втягиваться, стягиваться’