притеснение, угнетение; гонение.

1) толкотня, теснота, давка; 2) перен. притеснение, угнетение.

и. д. от баттан = угнетение, притеснение; ыга баттаныы придавливание.

возвр.-страд. от баттаа = 2 быть угнетённым, угнетаться, испытывать угнетение, притеснение # өттүк баттан = упереть руки в боки, подбочениться; сыҥаах баттан = подпереть щёку рукой.

аат. Кими эмэ баттааһын-үктээһин, көлөһүннээһин. ☉ Притеснение, угнетение, преследование кого-л. [Дьадаҥы киһи] Үтүргэҥҥэ-хабырҕаҥҥа сылдьан, Үүнүүтэ суох баҕайы Үрүйэ баһыгар олохтонон, Үлэтэхамнаһа үөтэлээбэтэх. Эрилик Эристиин
Хата үтүргэн-хабырҕан барыта ааста: араас хаайыылар, көскө ыытыы, дьэҥдьиир... Өрөбөлүүссүйэ! З. Воскресенская (тылб.)

аат. Кими эмэ кыһарыйыы, быраабын сарбыйыы, оҥорбут уйгутун апчарыйыы. ☉ Притеснение, угнетение, эксплуатация кого-л.
Тибиилээхтиһиктээх күннэргэ Тибийэн-табыйан тураммыт Баай дьон батталын барыахпыт, Барбах дьоннор барҕарыахпыт. П. Ойуунускай
Баайдар хараҥа батталларыттан, хааннаах хабалаларыттан биһиги-ни быыһыыллар. Амма Аччыгыйа
Дьиҥнээх саҥа олох, көҥүл олох кэлбитэ – сэбиэскэй былаас кыайбыта, кыра-хара дьоннор баай батталыттан босхоломмуттара. А. Бэрияк

аат.
1. Туохтан эмэ улахан эрэй-муҥ; ыарахан түбүк. ☉ Большие тяготы; разного рода трудности, забота, печаль
Уус Миитэрэй олох бары кыһарҕаннарын көрүстэ: сэриини, суту, кырыымчык-кылгас кэми. Далан
Уоттаах кураан доҕуһуоллаах сэрии дьылларын кыһарҕаннара кыпчыйбыттара. И. Сосин
Бииртэн биир кыһарҕаннар түбүлээннэр үөрэммэккэ хаалбытыттан эмээхсин билигин да хомойор. ВН СС
2. Кимтэн эмэ күөмчүлэнии, баттаныы. ☉ Притеснение, угнетение со стороны кого-л.
Мин саһыым, аҕаккаам, эйигин Үөксүкү кыһарҕаныгар киллэриэхпин баҕарбаппын. Суорун Омоллоон
Хасхаан бэйэтиттэн тугунан эмэнэн ордук дии саныыр оҕотугар олус кырыктаах этэ. Инньэ гынан Хасхаан кыһарҕаныгар үгүстүк оскуола остуораһын уола Костя түбэһэрэ. Далан
Ордук оҕолорбун аһынабын. Бандьыыт аҕалаах аатыран, саастарыгар кыһарҕаҥҥа сылдьыахтара. Болот Боотур

аат.
1. Ыйааһын, ыарахан көмөтүнэн дьайыы. ☉ Давление с помощью тяжести, веса
Арыыга бултааһын, муус баттааһына, өрүс эстиитэ – барыта түүл буолбутуттан Семен Иванович олус үөрдэ. Т. Сметанин
2. көсп. Баттал, дьону көлөһүннээһин. ☉ Угнетение кого-л., насилие над чьей-л. волей, эксплуатация
Оробуочайдары экономическай өттүнэн баттааһын …… маассаны өй-санаа уонна сиэр-майгы өттүнэн дьадатыы, хараҥардыы араас көрүҥнэрин үөскэтэн таһаарар. ЭБТ
◊ Илии баттааһын – тугу эмэ бигэргэтэн, туоһулаан докумуоҥҥа бэйэҥ кылгатыыгынан суруйан ааккын-суолгун хаалларыы. ☉ Подпись
Устудьуон Шаталов Покровскайы суукка биэрэргэ ыҥырар суруктаах кумааҕыга устудьуоннар илии баттааһыннарын хомуйа сылдьан тутуллубута. П. Филиппов
Сэтинньи сүүрбэ түөрт күнүгэр холбоһуктаах сэбиэскэй-американскай коммюникеҕа илии баттааһын буолла. «Кыым». Салгын баттааһына – салгыҥҥа убаҕастар уонна гаастар киэптээһиннэрин түмүгэр үөскүүр тыҥааһын. ☉ Атмосферное давление
Оннооҕор массыына күүһэ-уоҕа салгын баттааһыныттан, сиигиттэн, уматыгын састаабыттан эҥин тутулуктаах. Н. Лугинов
Ардах чугаһаатаҕына, салгын баттааһына улаатар, сиигэ элбиир. И. Сосин
Сылыйбыт салгын өрө тахсар, онон сир үрдүнэн салгын баттааһына намтыыр. СПН СЧГ. Хаан баттааһына – 1) ис уорганнар сорох ыарыыларыттан киһи тымыра тыҥыыр кэмигэр хаан хамсааһынын күүһэ. ☉ Артериальное давление
Сальсолин, протовератрин, серпантин диэн алкалоидтар тымырга хаан баттааһынын намтаталлар уонна гипертонияҕа улахан көдьүүстээхтэр. МАА ССКОЭҮү; 2) киһи тымырдара тыҥааһыннара, күүрүүтэ (хаан хамсааһынын күүһүрүүтүн түмүгэр үөскүүр ыарыы). ☉ Болезнь, связанная с повышенным артериальным давлением, гипертония
Билиҥҥи кэмҥэ хаан баттааһына эдэр дьоҥҥо олус чаастатык көстөр ыарыыга кубулуйда. — Үлэтин үгэнигэр, мунньахтыы баран иһэн сааһын тухары муҥнаабыт хаанын баттааһыныттан эмискэ өлбүтэ. «ХС»

1. аат., кэпс.
2. Барыылаах-кэлиилээх, элбэх киһи күннэтэ сылдьар, тэпсэр сирэ. ☉ Очень людное место, где ежедневно топчется народ
   [Баһылай:] Бу аҕам оҕонньор …… суол кытыытыгар олох оҥостон кэбиһэн, хас кэлээччи-барааччы тэпсилгэнэ оҥордоҕо. А. Софронов
   Оҕонньоттор …… киирэн-тахсан, аан сабыллара суох, дьиэни тоҥ хаһаа, дэлби тэпсилгэн оҥорон кэбистилэр. В. Иванов. Куораттар, төһө да сайын аайы абитуриеннар тэпсилгэннэрэ буоллаллар, олус «тымныылар». НТП СОЭС
3. көсп. Баттабыл, аҥаардастыы атаҕастааһын. ☉ Притеснение, угнетение
   Дьэкиимэп ойоҕо Натааһа ийэҕин тэпсилгэн гыммыта. Эрилик Эристиин
   [Миитэрэй] ийэтин тэпсилгэнигэр сылдьар, хамначчыт кыыһы Мотуруонаны дьалыҥнаахтык таптыыр. Н. Түгүнүүрэп
   Дьону кытта сатаан быһаарсар, өйгүнэн-санааҕынан атыттары баһыйар буоллаххына, тэпсилгэнтэн өрүһүллэҕин. «Чолбон»
4. даҕ. суолт. Аанньа хараллыбакка, туһаҕа тахсыбакка хаалбыт. ☉ Из-за отсутствия надлежащего внимания ставший бесполезным, непригодным (о чём-л.)
   [Сир быйаҥа] харайбатыҥ да хаалар, тэпсилгэн буолар. М. Тимофеев
   [Таас чох] түөрт уон-биэс уон бырыһыана үлтүрүйэн хочуолунайдар тастарыгар тэпсилгэн буолар. «Кыым»
   ♦ Тэпсилгэн оҥостор — кими эмэ куруук атаҕастыыр, баттыыр. ☉ Подвергать кого-л. постоянным притеснениям, угнетениям
   [Бөҕө Даадай — Харачаевка:] Бүгүҥҥү күнү быһа үөхпүккүтүгэр сөп буолбакка, аны тэпсилгэн оҥостор буоллаххытына, дьэ көрүлээтэхпит. Эрилик Эристиин
   [Ийэм:] Көр да маны, килиэп куһуогунан хомуруйан тэпсилгэн оҥосто сылдьаары... И. Попова