устанавливать, указывать (срок, время, место); болдьообут кэм установленное время, указанный срок # болдьуур киэп грам. условное наклонение.

1) указывать, показывать; суолу ый = указать, показать дорогу; тарбаххынан ый = показать пальцем; 2) велеть, предписывать; ...сокуон ыйар закон предписывает...; 3) назначать, предписывать, определять; врач ыйарынан по назначению врача.

уст. обычно употр. в деепр. ф 1) предопределять судьбу (о божествах, живущих, по древнему поверью якутов, в верхнем мире); орто дойдуга айан-кэрдэн түһэрбиттэрэ фольк. предопределили (его судьбу) и спустили в срединный мир; 2) творить и даровать, указывать и даровать (в обращениях к богам, божествам скота, охоты и т. п.); атыыр сылгыта айан-кэрдэн кулу сотвори и подари мне жеребца.

туохт. Чуолкайдаа, чопчулаа, туох эмэ сөбүн-сыыһатын быһаар, сиһилээ. ☉ Уточнять, указывать, определять действительность чего-л. [П.А. Ойуунускай] биир поэтическай айымньытынан «Кыһыл Ойуун» диэн драматическай поэма, поэт бэйэтэ өссө туочунайдаан эттэҕинэ, «олоҥхо-тойук» буолар. Н. Заболоцкай
[Винокуров иһитиннэриитин] пропагандист эбэн, сороҕун көннөрөн, туочунайдаан биэрэр. ПДН ТБКЭ

туохт. Кимиэхэ эмэ тугу эмэ оҥороругар сүбэ-ама биэр. ☉ Давать совет, указывать кому-л., как поступить, наставлять кого-л.
Онно [Өлүөхүмэҕэ] баран дакылаат оҥортоон, сэбиэскэй былааһы олохтуур төрдүн ыйан-кэрдэн бараммын …… төннөн кэллим. П. Ойуунускай
[Дьэлкэни] дьонугар-сэргэтигэр ханан-ханан көһөн сылдьыахтаахтарын ыйан-кэрдэн, ыраахтааҕыларын суолун төлүүллэрин ыпсаран-хопсорон сөбүлэтэр этэ. П. Ламутскай (тылб.)

I 1) уст. наделять землёй, покосным наделом; 2) диал. выходить на промысловую охоту (в своё охотничье угодье) # сирдээн тимир = фольк. провалиться сквозь землю; сирдээн (да) тимирбитэ, халлааннаан (да) көппүтэ биллибэт как сквозь землю провалился (букв. неизвестно, то ли провалился сквозь землю, то ли улетел в нёбо); сирдээн тимириэҥ , халлааннаан көтүөҥ суоҕа не провалишься сквозь землю, не улетишь в нёбо (всё равно найду).
II водить, проводить (людей по незнакомым местам), быть провожатым, указывать дорогу; бу уол эһигини сирдиэ-ҕэ этот мальчик проведёт вас.

туохт.
1. Кимиэхэ, туохха эмэ хамаанда тылын эт, саҥар. ☉ Отдавать приказ, командовать
Настя ыттарын суолга үҥүлүтээт: «Пат-фу-у!» — диэн хамаандалыыр. Н. Якутскай
Севастьянов турбахтыы түһээт: «Тарҕаһыҥ!» — диэн хамаандалаабыта. Ойуку
Парааты маҥан аттаах холкуос бэрэссэдээтэлэ А.Р. Баишев хамаандалыыра. ТТС ДьКЭ
2. кэпс. Кими эмэ дьаһай, дьаһалымсый. ☉ Повелевать, указывать, распоряжаться
[Варя:] Чэ, киирдэҕинэ, эн кинини хамаандалаар эрэ. Хайдах хамаандалыыр буолар эбиккиний, көрүөҕүм. Суорун Омоллоон
Барыларын хамаандалаан, Олорпот-туруорбат, тула эргийэр. С. Васильев
Кирпииччэ үктээн, оһохторун эмиэ Уйбаан бэйэтэ хамаандалаан оҥорбута. КНЗ ОО

туохт.
1. Туох эмэ буолбутун көрбүт-билбит буолан бигэргэт, туоһу буол. ☉ Быть, выступать свидетелем чего-л.
Суукка сымыйанан кэрэһиттииллэрин сөбүлэһиэхтэрэ дуо? Н. Якутскай
Доппуруостанааччы таба өйдүү сатыыр. Пахомову этэрэ буолуо дуо? Ким кэрэһиттиэй? Н. Борисов
2. Тугу эмэни туоһулаа, бигэргэт; тугу эмэни туоһулуур, бигэргэтэр чахчыны аҕал (ый). ☉ Указывать на какие-л. свидетельства, факты, подтверждающие, доказывающие что-л. Сотору тииттэр быыстарынан балаакка туналыйан көһүннэ
Киһи баарын кэрэһиттээн, оһох турбата аҕыйах кыымынан сөтөлүннэ. Нэртэ
Эбэ уонна эһэ былыр былыргыттан дириҥник ытыктанар дьон. Ону тылбыт-өспүт, үгэстэрбит кэрэһиттииллэр. ЧКС АК

аат.
1. Байыаннай чаас, хараабыл, ону тэҥэ байыаннай аҥаардаах тэрилтэ начаалынньыга, салайааччыта. ☉ Начальник воинской части, подразделения, военного корабля, а также военизированной организации, командир
Үрүҥ хамандыыр ордоотоон иһэн тылын быһаҕаһын төттөрү ыйыстан кэбиспит. Софр. Данилов
Саҥа көрдүм хартыынаҕа Чапаайап хамандыыры. П. Тобуруокап
Миитэрэй оруота хамандыыра. Мин кини оруотатыгар түбэстим. Күрүлгэн
△ Дьон бөлөҕүн салайар киһи. ☉ Человек, возглавляющий группу людей, командир. Пионерскай этэрээт хамандыыра
□ [Устудьуоннар тутар этэрээттэрин] хамандыыра буоларга бэйэҕин чаҕылхайдык көрдөрүөхтээххин. «Кыым». «Саха Чикас» хамандыырынан Раиса Кириллина буолар. «Саха с.»
2. көсп. Хамаандалыырын, дьаһайарын сөбүлүүр киһи. ☉ Человек, который любит указывать, распоряжаться, командовать
Хамандыыргын дуо эн, отчуоттатаары гынаҕыҥ? Амма Аччыгыйа
Ньургун аны маҕаһыын иһин-таһын саҥардан, уоруйахтар киирбэтиннэр диэн тимир күрүө туттаары тииһэр. Өссө биир хамандыыр көһүннэҕэ ити. У. Ойуур

I
аат. Ханан барары көрдөрөр бэлиэлээх (хол., лабааны, талаҕы кыбытан) үүнэн турар мас эбэтэр сиргэ батары анньыллыбыт мас, ураҕас. ☉ Дерево или палка с тальниковой поперечиной, специально воткнутая в землю, чтобы указывать направление дороги едущим сзади путникам, ориентир, указатель. Туоруур сиргэ маһы анньан ыйык оҥостобун
□ «Ол барбалаан иһэҥҥин Дьөҥкүүдэ эбэ хотуҥҥа көтүтэн түһүөҕүҥ уонна кытаатан эбэни арҕаа баһын тутуһаар», — диир
Суолу ыйан биэриигэ ити курдук улуу Дьөҥкүүдэ бэйэтинэн бэлиэ, бэйэтинэн ыйык буолар. Багдарыын Сүлбэ
II
ыйык мас аат., итэҕ., эргэр. Былыргы саха итэҕэлинэн төбөтө тохсус халлааҥҥа тиийэ үүнэр үрдүк, суп-суон ытык мас. Онно ойууттар, удаҕаттар, аптаах дьон төрөөн-ууһаан үөскүүллэр. ☉ По представлениям якутов: священное дерево, вершина которого доходит до девятого неба, окружность его невозможно определить, а в наростах этого дерева зарождаются шаманы, шаманки и все те, кто знаком с колдовством и волшебством.
ср. тюрк. ыйык ‘выбранный для жертвы, относящийся к ритуальной жертве’