садьый диэнтэн холб. туһ. Уҥа өттүлэринэн Урбачыһа сылдьаннар, Уордаах үлүгэрдик Умсарыта садьыстылар, Өөҕүргэһэ-өөҕүргэһэ Өттүктэһэн өрүкүстүлэр. П. Ядрихинскай

сах I диэнтэн холб. туһ. Уйан хатат уота Умсарыта сахсан барда, Иҥиирин тыаһа лыҥкынаата, Илбиһирбит курдук буолла, Тарбаҕын тыаһа лачыгыраата, Табык охсубут курдук буолла… П. Ойуунускай

тыаһы үт. туохт. «Өөх-өөх» диэн саҥар. ☉ Кряхтеть, покряхтывать (при сильном напряжении)
Уҥа өттүлэринэн Урбачыһа сылдьаннар Уордаах үлүгэрдик умсарыта садьырыстылар, Өөҕүргүү-өөҕүргүү Өттүктэһэн өрүкүстүлэр. П. Ядрихинскай
Тугутчааннара ийэлэрин тула өөҕүргэһэ сүүрэллэр. Н. Абыйчанин

баччыктас диэнтэн хай
аата. Бэрт кыараҕас сиргэ, тустуу, тустуу диэн буолуо дуо, ыбылыта тутуһуу, хам баттаһыы, баччыктаһыы алдьархайдааҕа саҕаламмыта. Далан
Бэрт сыранан төлө көтөн тахсан умсарыта баттаһан баччыктаһыы кэмигэр туох баар күүһүн мунньунан утарылаһаачытын буутуттан кууһан төбөтүн оройунан хойуоһуннара тиэрэ уурбута. «ХС»

туохт.
1. Төбө-төбөттөн илгиэлэс. ☉ Дергать, таскать друг друга за волосы, пригибая головы вниз
Тыаллаах Өксөө уонна Сыыспай Сүөкүлэ тарбахтарынан баттах баттахтарыттан ылсан, умсарыта кирдиэлэһэ тураллар эбит. «ХС»
2. көсп. Дэлби мөх-эт. ☉ Сильно отругать, отчитать
[Махсыым оҕонньор:] Микииттэ, тоҥсоҕой үөл мастан үөннэһэ сатаабытыгар дылы, быһа хасыһан, кирдиэлэһэн тахсар буоллаҕа үһү. Харысхал

ыл I диэнтэн төхт
көрүҥ. Кууһума хаста даҕаны хаһыакка хайҕанан бэчээтэммитэ уонна бириэмийэ ылыталаабыта. А. Софронов
Тустуу саҕаламмыта. Утарылаһааччыта атахха түстэҕин аайы умсарыта баттаан, Николай Захаров баалтан баалы ылыталаан испитэ. И. Федосеев
Мин таһаҕаспын бэйэм да ылыталаары гыммытым да, Испиэн хайыы үйэҕэ утуйар таҥаспын таһааран эрэрин көрөн хааллым. Эрилик Эристиин

бабыа көмүс фольк. – олоҥхо дьоруойдарын ытыстарын эбэтэр тарбахтарын ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, описывающий ладонь или палец персонажа якутского героического эпоса олонхо
Уон тыһы кырынааһы Умсарыта туппут курдук Уон дьыры маҥан тарбахтарынан, Икки бабыа көмүс ытыстарынан Илбиэнэ көмүс иэдэстэрин Имэринэн кэбиһэ-кэбиһэ Тойук туойа олорбута. П. Ойуунускай
Умайан күлүбүрүү турар уокка Уйгу тунаҕы кута-кута, Аҕынньыахтаах ытыһынан Аастыйбыт икки чанчыгын Бабыа көмүс тарбаҕынан Имэринэн кэбиһэ-кэбиһэ Алгыысимии турда. П. Ядрихинскай
Уон сур кырынааһы Хардарыта туппут курдук бабыа көмүс тарбахтарынан [Удаҕаннаах Кулун Куллустуур] сабырҕах сабырҕахтарыттан, Бүүрүк Бүүрүктэриттэн түүрүтэ харбаһан ыллылар. ПЭК ОНЛЯ I

туохт., кэпс. Тугу эмэ улам кыаҕын ылан, улам иһигэр киирэн хамсан, оҥор. ☉ Делать что-л., с каждым разом всё больше вникая в суть, прилагая всё больше усилий
Күүһүн мунньунан эбии нэмийэн хамсанна. Тумарча
[Оппоос] ол тиийэн, сытыйбатын диэн умса ууруллубут тыыны көннөрөн, хаста да нэмийэн анньан, ууну булларда. В. Тарабукин
Умсарыта тардыалаан иһэн, тиҥилэҕиттэн ылабын да, мүлчү таттаран кэбиһэбин. Өссө нэмийэн биэрэбин, тоҕоноҕуттан туора садьыйаат, атаҕыттан ылан, д ь э о х т оробун. ПП ОА
ср. бур. нэмэхэ, монг. нэмэх ‘добавлять, дополнять, прибавлять; прибывать (о воде); увеличиваться’

туохт.
1. Олус тиэтэйэн, көбүөхтэс буола тыын, тыын быһаҕаһынан тыын. ☉ Тяжело запыхаться, дышать с трудом (от напряжения, сильной спешки)
Сордоҥ баай биһигини субу тутан ылыах киһилии, аҕылаан-мэҥилээн, сирэйэ дьэс алтан курдук дарбайбытынан, бу көтүтэн истэ. Н. Заболоцкай
Арамаан Баһылайабыс, чалбахха-илбэххэ кыһаммакка ыстаҥалаан, быһылаан буола турар сиригэр аҕылаан-мэҥилээн кэлбитэ. П. Аввакумов
Микиитэ түүннэри аҕылаанмэҥилээн тиийэн, «Бүтэйгэ» ойуччу кыстаан олорор Эрдэлиири уһугуннарбыта. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Өрүкүйэн, ыксаан, тыын быһаҕаһынан тыынан кэпсээ-ипсээ (үксүгэр тиэтэйэн бара-кэлэ сылдьан). ☉ Возбужденно рассказывать о чем-л., захлебываясь словами (обычно торопясь, спеша)
Бу хара түөкүннэри туттум! «Сайын оҕуруоттан оҕурсуну даҕаны итинэн буоллаҕына, кинилэр ылбыт эбиттэр», — диэн аҕылаан-мэҥилээн, тэрээсэ үрдүк кирилиэһин өрө соһуталаан таһааран кинилэри [уолаттары] Муссерен атаҕын анныгар умсарыта быраҕаттаан биэрэн баран, узбек оҕонньор тэрээсэ айаҕын бүөлүү турда. Эрилик Эристиин
«Хайа?» — диэтэ кини аҕылаан-мэҥилээн, биир сиргэ өрө тэпсэҥэлии туран. Амма Аччыгыйа
Витя, маарыҥҥытынааҕар ордук аҕылаанмэҥилээн, тыын быһаҕаһынан тыынан, имэ тэтэрэн, сүүрэн киирэн кэпсээнипсээн эппэҥнээтэ. Софр. Данилов

1. тиксис диэнтэн дьаһ. туһ. Аа-дьуо акыҥнаан туран, дүлүҥнэрин хардарыта анньан, тиксиһиннэрэн биэрдэ. В. Миронов
2. Кимнээҕи эмэ бэйэ-бэйэлэрин кытта көрсүһүннэр, булсуһуннар. ☉ Сводить кого-л. с кем-л., помогать кому-л. встретиться с кем-л.
   Биһигини тиксиһиннэрбит суол поэзия этэ. Күнүстэритүүннэри хоһоон суруйарбыт. Софр. Данилов
   Уоллаах кыыһы тиксиһиннэрэн кэбиһэллэр. Эдэрдэр уураһаллар. Суорун Омоллоон
   Сарсыҥҥытыгар сэрэбиэй Москва уобалаһын маастара В. Борисовы кытта тиксиһиннэрбитэ. ССТ
3. бэт., бот. Сүөһү боруодатын эбэтэр үүнээйини суордун тупсаран биэрэр сыалтан атын боруоданы, суорду кытта холботолоо, иссиһиннэр. ☉ Соединять разные породы, сорта для получения улучшенных экземпляров, скрещивать (о домашних животных, растениях)
   Сүөһүнү тупсарыыга түргэн уонна биллибит ньыманан атын-атын боруодалары тиксиһиннэрэн ууһатыы буолар. ПСБ ТИиПҮ
   Яктары дьиэтитэр, ынах сүөһүнү кытта тиксиһиннэрэн элбэх эттээх, хойуу үүттээх сиэнчэр сүөһүлэри үөскэтэр үлэнэн ордук киэҥник Монголия селекционердара дьарыктаналлар. ГКН МҮАа
4. кэпс. Кими, тугу эмэ бэйэ-бэйэлэригэр киксэрэн биэрэн киирсиһиннэр, охсуһуннар. ☉ Подстрекать, побуждать к драке кого-л., науськивать, натравливать друг на друга
   Анараа иккис бандьыыт оҕустары тиксиһиннэрэ сатыы сылдьар. Н. Заболоцкай
   Убайдара кыыһыран бараллар. Иккиэннэрин умсарыта анньыалаан, тиксиһиннэрэн көрөллөр. Улдьаа Харалы
   — Ити Дубов, дьэ, доруобай киһи. — Гончаренконы кытары тиксиһиннэрбит киһи! Хайалара кыайыа дии саныыгын? А. Фадеев (тылб.)