с. уодаһын.

с. уодаһын, көлдьүн быһыы.

только мн. уодаһын, уодаһын санаа; строить козни кому-л., против кого-л. уода-һыннаа.

быть длинноногим, высоким и неуклюжим (о человеке). уодаһын коварство.

только мн., разг. 1. (козни) уодаһын-нааһын, оҥоһуу; 2. (любовные интриги) тап-таһыы.

көр барыс
Кинилэр аймах... Байар иһин, барыыс иһин, төһөлөөх да уодаһыны, ханнык да сидьиҥ быһыыны кэрэйээччилэрэ суох. Суорун Омоллоон
Эргиэн үлэһитэ кэрийэ сылдьан төһөлөөх үбү киллэрэрэ, барыыһы ылара буолуой. «ХС»

I
угаайы I диэн курдук
[Манчаары Күн ойууҥҥа:] Эн уодаһыҥҥын, уҕалдьыгын бэркэ билэбин. Биһиги аҕа ууһун барытын эһиэҥ! Киэр дьүгэлий! И. Гоголев
[Ньургуһун Ньукулай:] Баай тылын уҕалдьыта элбэх. Омук омуктан табаар арааһын аҕалан тоҕо тардан биэриэм диир, ону барытын итэҕэйэллэр. Күндэ
II
аат. Араас эгэлгэ ойуулаах оҥоһуу. ☉ Изображение рельефных фигур и узоров на каких-л. посудинах или иных деревянных предметах.
ср. монг. угалз, бур. угалза, тув. угулза ‘узор, орнамент’

1. аат.
2. Киксэрэн, тэптэрэн биэрии, киксэрии. ☉ Науськивание, подстрекательство
   Барыта Сабардамнар уодаһыннара, ордук Хобороонньо ускайа. Болот Боотур
   Сымыйа сураҕы кырдьыктаныма, утары туруортуу сатааччылар ускайдара ини. Р. Баҕатаайыскай
   Түбэспиччэ бөлөхтөргө түбэспит оҕо доҕотторун ускайын толорооччу «саллаакка» кубулуйар. ЧКС АК
3. сөбүлээб. Албын, киитэрэй эр-бэрдэ, урдус. ☉ Мошенник, плут
   Кулаагы, ускайы Кумалыы туппуттар, Иҥсэлээх ыт баайы Имири соппуттар. А. Бродников
   Өстөөх уон ускайын Утары киэптэспит Уот Субуруускайы «Убайбыт» дэһэрбит. «ХС»
4. даҕ. суолт.
5. Буолар-буолбат, мээнэ (хол., тыл-өс). ☉ Сомнительный, беспочвенный, пустой (напр., о слухе)
   Дарбааһап уонна Бурҕаачай Боскуо араас ускай тылы тарҕата сатаабыт этилэр. В. Протодьяконов
   [Айыыда] ускай тыллаах Хобороос ыйыталаспытын дьиксинэ иһиттэ, дьахтар сирэйин-хараҕын көрүтэлээтэ. «Чолбон»
6. кэпс. Эрэлэ суох, саарбах сырыылаах (киһи). ☉ Ненадёжный, легкомысленный (о человеке)
   Уруккута ускай, муҥхаал, Хаартыһыт бэрдэ уола-хаан. А. Пушкин (тылб.)

1. аат.
2. Хастанан кэлэ турар, оһон биэрбэт эргэ баас. ☉ Долго не заживающая застарелая рана. Ат сырҕана ньылбырыйбыт
   □ Хайа, нокоо, сырҕаҥҥын тарбатаайаҕын (өс ном.). Сырҕаннаах сырҕанын хастаама (өс хоһ.)
3. көсп. Оспот аһыы. ☉ Незаживающая душевная рана
   Өллөрбүн көҥсүүм! Сырыттарбын сырҕаным! Быдан бырастыыларыҥ, биэбэйдэриэм! Суорун Омоллоон
4. харыс. т. Эһэ. ☉ Медведь
   Ол сырҕаннар киэптэрэ-таһаалара да ураты, соҕотох тириилэрин устатын кэмнээн көрдөххө, тоҕус уллуҥахтан итэҕэһэ суох буолар эбит. Н. Заболоцкай
   [Эһэттэн] куттанабыт, саллабыт, аатын быһа эппэппит, ытыктыыбыт, сүгүрүйэбит, өйүн сөҕөбүт. Арбаҕас, арҕахтаах, сырҕан, тыатааҕы, тыа оҕонньоро, хардааччы эҥин диибит кинини. Багдарыын Сүлбэ
5. даҕ. суолт. Ордук киҥнээх, уордаах, ордук адьырҕа. ☉ Свирепый, лютый, озлобленный
   Ол былыр-былыргыттан биһиги нэһилиэк сиһэ буолбут сырҕан баай Доҕойук Ньукулай диэн киһи мааны оҕото. И. Федосеев
   Биир түүн миигин сырҕан эһэ хаайан, аарыма улахан хатыҥҥа ыттан хоммутум. И. Сосин
   Хорсун буойун Кенигсберг туһаайыытынан сырҕан өстөөҕү букатыннаахтык тобоҕолуур кимиигэ турсубута. А. Данилов
   ср. казах. сыркат, каракалп. сыркау, башк. сырхау, кум. сыркъав ‘хворь, болезнь’, монг. ширха, бур. шарха ‘рана’
   ◊ Сырҕан баас көр баас II
   Тапталтан, таптал уодаһыныттан Сүрэҕим сырҕан баастаммыта. Сүрэҕим хаанынан ытаабыта. И. Федосеев
   Дириҥ сырҕан бааһы бэтэринээрдэр эмтииллэр. СИиТ
   Ынах тириитигэр ханнык даҕаны сырҕан бааһа, иһиитэ суох, эмиийдэрэ хайыта барбатах буолуохтаах. ДьСИи
   ср. эвенк. сирган-ми ‘отощать (о медведе после спячки)’, телеут. чаарҕа, алт. чаарҕы ‘свирепый, неукротимый, ярый’

аат.
1. Туох эмэ табыллар сүбэтэ, тугу эмэни оҥорорго ураты ньыма, сатабыл. ☉ Особое средство, метод, прием для выполнения какого-л. сложного дела
Былыргы саха уоту хататынан, эстэриик чокууру саҕан эрэ ылара. Мантан атын албаһа, кыаҕа суоҕа. Суорун Омоллоон
Мин бачча улахан дьону күүспүнэн да, албаспынан да тохтотор, кинилэр сойбут сүрэхтэрин хат сэргэхситэн аралдьытар кыаҕым суох буолла. Н. Заболоцкай
Эдэр булчут ол кэһэкэнэ буолбут саарбаны аны туох албаһынан бултуурун толкуйдуу сатыы олордо. В. Протодьяконов
2. Уодаһыннаах, оҕуруктаах угаайы, үктэтии. ☉ Хитрый, коварный ход, уловки, ухищрения
Билэбин уодаһын албаһын Көнө тыл, эр санаа кыайарын. С. Данилов
Кини Нөөрүктээйи нэһилиэгин ааһан, бүтүн улуус үчүгэй сирдэрин барытын араас албаһынан хам тутан тыһыынчанан ааҕыллар сүөһүнү ииттэрэрэ. МНН
Албаһынан муспут, Абынан хомуйбут, Соххор-доҕолоҥ Субай хаанын Супту уулаабыт. С. Зверев
3. Ап, хомуһун. ☉ Волшебство, чародейство
Албаһынан таҥнары ытыйан түһэрэн, бу түүнүктээх Ньүкэн Үөдэн хаайыытыгар Ап-чарай быатынан тиһэн туруорар [абааһы]. Ньургун Боотур
Ааһар албаһа Аҕыйыах этэ, Тоҕус уон тоҕус Куотар кубулҕата Куччуох этэ. П. Ойуунускай
Сөхпөтүм кырдьаҕас факиргын, Аатырар алыбын, албаһын, Мин сөхтүм бүгүрү норуоккун, Мындырын, тарбаҕын сүр ууһун. И. Гоголев
4. спорт. Тустууга утарылаһааччыны быраҕарга туттуллар анал ньыма. ☉ Прием, применяемый при каком-л. виде борьбы
Үөрэнээччилэр ыалдьыттарга көҥүл тустуу албастарын, оҕунан ытыыны көрдөрдүлэр. И. Федосеев
Саша Такедалыын тустарыгар …… анал албаһынан миэлиҥсэлээн бастакы эргииргэ баһыйа туппута. НЕ ТАО
♦ Ааһар былыт албаһа көр ааһар былыт албына
Кыыс Ньургун бухатыыр диэн Ааттаах-суоллаах дьахтар Аҕыс уон аҕыс Ааһар былыт албаһынан Алкыйан ылбытын эккирэтэн түһэн иһэр этим. Күннүк Уурастыырап
Мачайар Баһылай айанныыр суолуҥ туора турар мэһэйдэринэн Үөһээ, Аллараа дойдулар абааһыларын ааһар былыт албастара, куотар былыт кубулҕаттара буолбатах. Эрчимэн
◊ Албас хаартыта — ураты бэлиэлээх, албынныырга анаммыт хаарты. ☉ Крапленые, шулерские карты
Доодороп тахсаары туран Сааһааннаахха үс холуода албас хаартытын бэлэхтээтэ. Эрилик Эристиин