сыһ. Быһа холуйан уоҥҥа тиийэрдик. ☉ Приблизительно по десять раз. Уончалыыта ытыалаан иккилии эрэ кустаахтар

туохт., түөлбэ. Уһун ураҕаһынан, маһынан тирэх, эпчиргэ оҥоһун. ☉ Отталкиваться шестом, длинной палкой
Кини [Чучунаа] били уһун маһынан тайыыланан, хаартан-хайаттан хаайтарбакка уончалыы хаамыыны олуктаан сылдьара. Н. Абыйчанин

туохт. Үлэлээн эбэтэр эргинэн ханнык эмэ дохуоту ыл, барыстан, туһалан. ☉ Иметь, получать какую-л. прибыль, выгоду. Быйыл көлөһүн күнүгэр кырата уончалыы солкуобай ыраас харчынан дохуоттанар буоллубут быһыылаах. А. Федоров

кэл диэнтэн төхт
көрүҥ. Микиитэ субуоталарга мөссүйүөнтэн дьиэтигэр кэлитэлиир буолла. Амма Аччыгыйа
Хаста да быраһаайдаһа-быраһаайдаһа, уончалыы хаамыыны тэйсэ-тэйсэ хат төннөн кэлитэлииллэр. Н. Заболоцкай
Преподавателлэр болдьоммут бириэмэ туолуута биирбиир кэлитэлээн истилэр. Н. Лугинов

күлүмүрдээ диэнтэн дьаһ
туһ. Быргый дьиэтин дуомун көҥүрүйэн түһэ турар титирик чарапчылаах сутуруо оһох уота сырдатан күлүмүрдэтэ турбута. Күндэ
Мин дьиэбин көмүс сардаҥаларынан күлүмүрдэтээри түннүкпүн тэлэччи астым. П. Аввакумов
Тула уончалыы этээстээх таас дьиэлэр хараҥаран эрэр Мюнхены неоновай лаампаларынан күлүмүрдэтэ тураллар. «ХС»

аат., кэпс. Элбэх буо лан дьүүлэ суох улаханнык тэҥҥэ саҥаран айдаарыы, этиһии. ☉ Беспорядочный громкий гул голосов, брань, шум, гам
Мунньах моргуора.  Эмиэ аан тэлэччи аһылла түстэ …… чуумпу хоско көрүдүөрдээҕи моргуор, аймалҕан төлө көттө. Н. Лугинов
Кыыл пиэрмэтигэр, хотоҥҥо күҥҥэ уончалыы буочука [уу] моргуор бөҕөнөн баһыллара. «ХС»

I
аат. Тордуйа оҥорооччу. ☉ Изготовитель тордуйа
Тордуйаһыт Дьоодьоҥнуур оҕонньор оҥорбут Тоҕус сиринэн тоһоҕолоох, Туора саастаах Сул түөс тордуйатыгар Туҥуй ынах киэнин Тумалаах тунаа маҥан суоратын Тунаарыччы кутан кэбистэ. Күннүк Уурастыырап
II
аат. Куобаҕы сир харатыгар, тииҥи хаама сылдьан көрдөөн бултуур киһи. ☉ Охотник на зайцев и белок, который обнаруживает их по светлому окрасу (осенью, когда ещё не выпал снег). Миитэрэй үчүгэй тордуйаһыт, күҥҥэ уончалыы куобаҕы өлөрөр
□ Үчүгэй тордуйаһыттар халлаан төһө былыттааҕыттан, ханнык бириэмэтиттэн көрөн, тииҥ суолун эккирэппэккэ, быһыта баран бултааччылар. Р. Кулаковскай

1. аат. Биир уһугар туорайдаах мас. ☉ Деревянное приспособление с поперечной перекладиной на одном конце
   Үөһээ балтыһаҕын иккилии өттүттэн тэһиин тимирдэри саайан түөрт остуолбаларга туттардылар. М. Доҕордуурап
   [Миичэкэ] даба ырбаахыта балтыһахха ыйаммыттыы икки санныгар тэйбэҥнии сылдьар. А. Сыромятникова
   Оччоҕо кырынаас баттатар балтыһаҕын анныгар киирэн бүгэн туран, тарбаан алдьанаахтаатаҕа. Амма Аччыгыйа
   Тоҕо эрэ чааркааным иҥнэри түһэн хаалбыт. Эстибит быһыылаах, балтыһаҕа түспүт. Н. Якутскай
2. даҕ. суолт. Туорайдыы, туорайдаах. ☉ Поперечный, с поперечиной
   Остуолба бүтэйи кыһын уонна бадарааннаах сиргэ балтыһах маска үүттээн туруоруллар. ПАЕ ОС
   Ньылаарыччы суоруллубут икки сиэрдийэ хаптаһын кэккэлэһиннэри балтыһах атахха саайыллыбыт. И. Федосеев
   ◊ Балтыһах остуол – субуруччу тардыллыбыт остуоллар төбөлөрүгэр туора тардыллыбыт остуол. ☉ Стол, поставленный поперек (Т-образно) к другому столу
   «Ульяна Васильевна, баһаалыста, манна олорунан кэбис», – миниистир балтыһах остуол биир кириэһилэтин ыйда. Р. Баҕатаайыскай
   Инники балтыһах остуолга, Олордо кийиит күтүөттүүн, Аттыларыгар – ийэ, аҕа, Түҥүр, ходоҕой бүүс-бүттүүн. И. Эртюков. Балтыһах ох – бытархай көтөрү (хол., туллугу) бултуурга аналлаах туорайдыы төбөлөөх оноҕос. ☉ Стрела с тупым концом в виде поперечной перекладины
   Арыт уончалыы туллугу балтыһах оҕунан тоҕо солотон ылаллар. Болот Боотур

1. тарт диэнтэн хай. аата. Дьаакыптаахха бу киэһэ Таас тардыыта буолбута. Күннүк Уурастыырап
   Билигин наар остуолбалары туруорууга, боробулуоханы тардыыга күүстэрин ууран үлэлииллэр. М. Доҕордуурап
   Төһө да кырыйдарбын, төрөөбүт тайҕам тардыыта Сүрэҕим тэбиитин тэтимниирэ, Сүһүөҕүм күүһүн эргимниирэ. С. Зверев
   Сыл аайы биирдии тардыыга отутчалыы-түөрт уончалыы куорам собо кэлэр. А. Фёдоров
   Ыччаты профессиональнай-техническэй үөрэхтээһиҥҥэ тардыыга балачча үлэ барар. И. Пахомов. Кыстык бириэмэтигэр үөр табалары бөрө тардыытыттан өрүһүйэр дьаһаллары эрдэттэн олохтуур наада. ТСА ТС
   Кыргыттар уонна уолаттар уу отун тардыытыгар барбыттара. «ББ»
2. Көлөҕө (хол., оҕуска, акка) тиэйиллэр таһаҕас. ☉ Воз, который тянет упряжной скот
   Сынньаммыт табалар тардыыларын ыарырҕаппакка бэрт чэпчэкитик айанныыллар. И. Данилов
   Бастакы кыра холкуостар тэриллиилэрин үктэһэ таһаҕас тардыытын былаана диэн булгуччулаах сорудах тириэрдиллэрэ. АНП ССХТ
   [Аҕа] бу олорорун көрдөххө — сайыҥҥы куйааска тардыытын таппатах оҕус курдук иһин түгэҕиттэн өрө мэҥийэ олорбут. ПЭК ОНЛЯ I
   △ Көлө төһө таһаҕаһы ылар кыахтааҕа (мээрэй быһыытынан). ☉ Тяговая сила, тяговые возможности упряжного скота (как единица меры)
   [Болтоһо:] Биир сыл тайҕаҕа баран сылдьан, оҕус тардыытынан көмүһүхарчыны аҕалан, соҕотохто күөс үллэрин курдук, аатын билбэт буола байан олорор. А. Софронов
   Оҕус тардыытынан тиэйэн аҕалбыт аһын-үөлүн иһиттэргэ угуталаабыта. «Чолбон»
   Хайа, уонна тиит сыарҕа ыараханын оҕото сыттаҕа дии — бэйэтэ биир тардыы. ВВ ЫСЫ
3. Өрүс, күөл тула уу ылар сирэ, өрүс, күөл диэки түһүүлээх сир. ☉ Бассейн реки, озера
   Мастар быыстарынан Индигиир тас үөһэ тардыылара эҥэлдьиһэн көһүннүлэр. Т. Сметанин
   Бүлүү тардыыта алмааһынан эрэ буолбакка, атын даҕаны туһалаах хостонооччуларынан эмиэ баай. И. Данилов
   Өрүстэр тардыыларын киэҥэ араас буолар. МНА ФГ
4. эргэр. Нэһилиэнньэттэн хомуур, нолуок. ☉ Подать, налог
   [Дьэллиикэп Дьэкиим:] Сылгы сүөһүгэ эмиэ тардыы түһүөх тустаах. П. Ойуунускай
   Суут ороскуота диэн ааттаан, бүтүн нэһилиэк үрдүнэн тардыыны тарҕаппыт сурахтаахтара. Болот Боотур
   Үлэлээбэппин даҕаны, тардыыны даҕаны биэрбэппин. Бэс Дьарааһын
   Оччотооҕуга кинээс өлбүгэтэ диэн тардыы нолуок баара үһү. ФГЕ СТС
5. Оһох буруота үөлэһинэн үөһээ диэки тахсар хаамыыта. ☉ Тяга (в печи)
   Сыгынньах ойуун үс сиргэ чоххо уурбут сыалара ууллан сырдьыгыныыллар, борооххой буруо буолан, эриллэ-эриллэ, оһох үөлэһин тардыытынан таһырдьа субуруйаллар. Н. Якутскай
   Оһох тардыыта үчүгэй. Сотору буолаат, умайан тиҥинээн-таҥынаан барбыта. «ХС»
6. Хотууру угар олордон баран хамсаабат гына чараас тимиринэн кэлгийэ эрийии. ☉ Обмотка пятки косы с косовицей, сделанная из тонкой железной полоски
   [Хотуур] «олоруута көллөгөр, кэтэҕэр ытаһа охсуохха бэрт эбит. Тардыыта сылаабай, дууската үөһэ», — дии санаата. Э. Соколов
   Ыстапаан Саабыс …… эргэ хотуурун булан, тардыытын кытаатыннаран, биитин таптайан биэрдэ. КФА СБ
   Бэл илии хотуурун тууратын үрдүнэн самалык тардыы тимирэ суох от оҕустарбат буолара. «ХС»
7. Уһаныыга тимири (хол., биилээх сэп биитин) чараас гына тэнитэ таптайыы. ☉ Ковка в тонкую пластину, полоску (напр., лезвия режущих предметов)
   Киэҥ хочо налыыта Кииллиппит эйигин, Хотууруҥ тардыыта Хоп курдук ол иһин. А. Бродников
   Лариса көмүстэн оҥоһуу тиэхиньикэтин баһылаабыт диэххэ наада. Кутууну, таптайыыны, тардыыны, дьөлөн-эргитэн киэргэтиини, солотууну киһилээбэт эбит. «Кыым»
8. муус. Биир дорҕоону уһуннук тардан ыллааһын, уһатыы (ырыаҕа). ☉ Протяжное произношение звука, протяжность (в пении)
   Сахалыы ырыа диэн бэрт буолар эбит ээ, ол эрээри дьигиһитиитэ, тардыыта суох буолар эбит дии? Т. Сметанин
   Алгыһын киһи эрэ тыынакыаҕа тиийбэт, Кыыл Уолун аатырар сэттэ кылыһахтаах тардыынан түмүктээн баран, чуумпуну иһиллээбиттии төбөтүн хоҥкутан турда. Э. Соколов
   Николаев бэртээхэй ырыаһыт, …… нэксиэлээх тэлиэгэҕэ олордоҕуна, ырыатын дьигиһитиитэ, тардыыта күүһүрэр. КНЗ ТС
   ◊ Тардыы көмүс (тимир) көр кө- мүс II
   [Сөмөлүөт] тардыы тимир Тараһата дарылаата. С. Васильев
   Ол [ыҥыыры] бүрүйэр көмүстэрин тардыы көмүс дииллэрэ. «ХС»
   Тардыы көмүс биһилэх Тарбаҕар кэккэлэспит. А. Пушкин (тылб.). Тардыы ситимэ тыл үөр. — туох кимиэнэ эбэтэр туох киэнэ буоларын көрдөрөр ситим. ☉ Принадлежность, притяжательность как способ связи слов
   Баһылатар ситимнэр түөрт араастаахтар: сөпсөһүү, салайыы, сыстыы, тардыы. ЧМА СТСАКҮө
   Холбуу тыллар ордук үгүстүк сыстыы уонна тардыы, ол кэнниттэн салайыы ситимнэринэн үөскүүллэр. АПС СТЛ. Тардыы сыһыарыыта тыл үөр. — туох кимиэнэ эбэтэр туох киэнэ буоларын көрдөрөр сыһыарыы. ☉ Аффикс принадлежности
   Предмет кимиэнэ буоларын көрдөрөр тардыы сыһыарыыта -быт араастарын булуҥ. ПНЕ СТ
   Судургу аат тыл тардыы сыһыарыыта суох буолар. ФГГ СТКТҮК
   Быһа тардыы көр быһа. [Амма Аччыгыйа «Алдьархай» диэн сэһэниттэн] быһа тардыылары аҕалтаатыбыт. ПБН КСКТ

аат.
1. Быһа буолбакка, эргийэ барар сир, төгүүр, суол эргийиитэ, төгүрүмтэтэ. ☉ Объезд, обход, крюк
Дьуолка анньан, быһалаан, Тоҕойдорун тумнубатах, Эркээйинэн ыйдаран, Эргиирдэрин кылгаппатах Тустаах суолбун мин бүгүн Туох баарынан көрөбүн. Күннүк Уурастыырап
Лиһигир-лаһыгыр Тилигирии сүүрэн-тэбэн, Эргиирдэри быһа түһэр, Ити тимир суол иһэр! М. Тимофеев
Тыаттан өтөхпүтүгэр киирэр суолбутун кэҥэтинээри, эргииргэ ордон хаалбыт сонос хатыҥы охторон, туора соспуппут. Н. Борисов
2. Тугу эмэ төгүрүйэн, эргийэн кэлии. ☉ Место, которое можно пройти, объехать вокруг, круг
Эккирэтэн-эккирэтэн, уол тохсус эргииригэр эриэн таба таҥастаах киһини ситэр. Саха фольк. Охсооччулар, биир эргиири оҥороот, хотуурдарын буруустаннылар. И. Гоголев
Тыраахтар эмиэ саҥаттан саҥа эргиирдэри оҥорон, тиэриллибэккэ сытар сири улам синньэтэн, кыччатан испитэ. В. Гаврильева
3. Үҥкүүгэ эргийии. ☉ Круг в танце
Мин соччо үҥкүүһүтэ да суох буолларбын, эргииргэ киирсибитинэн бардым. «ХС»
Тиийбитим, доҕоор, дьэ оһуохай бөҕө ааттааҕа сайда турар эбит, икки-үс эргиир буолан, омунугар сирдиин ньиргийэ олорор. Н. Заболоцкай
4. Дьиэ эркинин эргиччи тутан таһаарарга биир эргийии. ☉ Брёвна или брусья, составляющие один горизонтальный ряд сруба, венец
Дьиэ акылаатын бу күннэргэ түһэрэн бүтэрэн, истиэнэтигэр иккилии эргиири эргийдибит. БГП-Дь ТСК. Сордоон-муҥнаан күҥҥэ биир эргиири түһэрэн түмүктүүбүт. Ф. Постников
5. Туох эмэ бэйэтин кубулуйбат эргимтэтинэн тохтообокко хатыланар хамсааһына (хол., күн, ый туһунан). ☉ Беспрерывное движение, неизменно повторяющее круг развития, круговорот (напр., о солнце, луне)
Билгэһиттэр дьыл-күн эргиирин билэллэрэ. ФГЕ ӨӨСҮҮ
Киинин тула арҕааттан илин эргийэн, Сир суукка устата толору эргиири оҥорор. САИ ССРС ФГ
Күн-ый эргиирдэрэ олохпутугар улахан суолталаахтар. ФАС ӨҮ СК
6. Үбү-харчыны, табаары барыс ылар туһуттан эргитии. ☉ Обращение денежных средств и товаров для воспроизводства, получение прибыли, кругооборот Бахсы эргиэнин тэрилтэтэ аҥаардас табаар эргииринэн эрэ дьарыктаммат. Дьону үөр. Холкуос үллэһиллибит сүрүн уонна эргииргэ сылдьар пуондалары үөскэтэр уонна былааннаахтык туһанар. ЭБТ
Быйыл табаар эргиирин уон ыйдаах былаана толоруллубата. «Кыым»
7
төгүрүктээһин диэн курдук. Биһиги фроҥҥа эргииргэ түбэһэн, кырыалаах кыһыҥҥа уончалыы хонукка аһаабакка сылдьарбыт. М. Доҕордуурап. 1922 сыллаахх Ф.М. Сыроватскай хамандыырдаах этэрээт Майаттан чугас бандьыыттар эргиирдэригэр түбэспитэ. «Ленин с.»
8
киһи уҥуоҕа диэн курдук (көр киһи I). Урут кураан дьылларга аҕаҥ эргиирин өрт уота сиэн кэбиспит этэ. В. Яковлев
Илин тумулга улахан кылабыыһа кырааскалаах чардааттардаах эргиирдэрэ бачыгыраһан ахан туралларын соһуйа көрдө. Улдьаа Харалы
Нууччалар кэлиэхтэрин быдан инниттэн биллэр саха эргиирдэриттэн сааһынан кырдьаҕастара араҥас буолар. АЭ ӨӨКХ
9. тиэх. Ханнык эмэ хамсатааччы күүс биинтэтин хаамыыта, эргийиитэ. ☉ Шаг, оборот винта какого-л. механизма, двигателя
Массыына оту быһар быһаҕа мүнүүтэҕэ алта тыһыынча эргиири оҥорор. ААФ ОИОИС
Бастакы уон биэс-сүүрбэ биэс эргиир кэнниттэн көпсөркөй арыы салбахтарга ыгыллан, бөдөҥ уу таммахтарын таһаарар. СЕТ ҮА
Мүнүүтэҕэ 2850 эргиири оҥорор сэттэ кВт кыамталаах электродвигатель ыстаныакка туттарыллар. ТСР
10. успуорт. Күрэхтэһии сорҕото, чааһа: хас биирдии кыттааччы биирдэ эрэ күрэхтэһэр (хол., көҥүл тустууга). ☉ Часть спортивного соревнования, в которой каждый из участников выступает только один раз, круг (напр., в вольной борьбе)
Бастакы эргииргэ Чурапчы үөрэнээччитэ аатырбыт бөҕөһү баалынан сабырыйбыта. НЕ ТАО
Тохсус эргииргэ Башкирияттан успуорт маастара Н. Хисматулины икки лаппаакытынан хам баттаабыт. ПАК СБМ
Саха сириттэн тиийбиттэртэн Николай Яковлев биэстии, Валерий Керемясов түөртүү эргиир туһуннулар. «ЭК»
◊ Тутум эргиир успуорт. — саха национальнай күрэхтэһиитэ: сиргэ кэдэрийэ сылдьан 25 см уһуннаах маһы анал олоххо хамсаппакка тирии тутан, үс-биэс мүнүүтэ иһигэр атахтаргынан сыҕарыйан, туппут маскын хамсаппакка, ол тула бэйэҕинэн эргиири оҥоруу (ким төһө элбэхтик эргийбит — ол кыайар). ☉ Якутский национальный вид спорта: спортсмен, захватывая руками палку длиной 25 см, вставленную в паз, прогибаясь, переступая ногами, за определённый промежуток времени (обычно за трипять минут) за одну попытку должен выполнить как можно больше поворотов вокруг собственной оси. Устудьуоннар тутум эргиир туһунан научнай чинчийиини ыыталлар
□ Тутум эргииргэ алта уонна эргийэн бастакы миэстэни ыллым
«Саха с.». Хаан эргиирэ көр хаан I. Тураах отонун алкалоидтара хаан эргиирин күүһүрдэллэр. МАА ССЭҮү
Тоноҕостоохтор ньолбуһах мэйиилэрэ тыыныыны, хаан эргиирин, ас буһарыытын үлэтин дьаһайарга улахан оруоллаах. ББЕ З
Сүрэх уонна тымырдар — хаан эргиирин уорганнара. МЛФ АҮө