Якутские буквы:

Якутский → Якутский

уоптар

  1. уоп I диэнтэн дьаһ. туһ. Уҥуо эмиийин Уордайа олорор Уолугар уоптарда. П. Ойуунускай
    Тоойуом, өскө суор күөгүгэр иҥиннэҕинэ, ону ылан көстүүлээх сиргэ уһун ураҕас төбөтүгэр ыйаар, айаҕар куобах сэмнэҕинэ уоптараар. И. Федосеев
    [Абрам:] Хата мин табахпын быраҕыа суохпун. Аны хамсабын уоптарбытынан хаһыаттыыллара буолуо. Дьүөгэ Ааныстыырап
  2. көсп., кэпс. Кими эмэ күүскэ саай, оҕус, сырбат (үксүгэр сирэйгэ). Сильно ударить кого-л., влепить, вмазать кому-л. (обычно в лицо)
    Ыһыытаабытынан Ыга сүүрэн кэлэн, Уҥа хараҕар уоптарда. Р. Баҕатаайыскай
    Киргиэлэй хаҥас илиитинэн тыастаахтык Дарбааһабы уҥа иэдэһигэр уоптарбытыгар, эмиэ түөрэхтэнэ түстэ. В. Протодьяконов
    Ааһан иһэр биир киһини Хаарынан мин уоптардым! А. Барто (тылб.)
    Буору уоптар көр буор
    Нөҥүө күнүгэр …… фашистары уот биһилэх ортотугар хаайбыппыт, үлтү сыспыппыт, буору уоптарбыппыт. Д. Очинскай
    Оноҕоскутун ылыаххыт (уоптарыаххыт) көр оноҕос. Күүһүлээн көрүҥ — Көрдөрүөхпүт, Оноҕоскутун уоптарыахпыт!!! Күн Дьирибинэ
    Сирэйгэ уоптар көр сирэй. [Тээллэриис] Бэдэр Хараҕы сирэйгэ уоптарбыт уонна таһырдьа ыстаммыт. И. Гоголев
    Уолчаан …… кытара уойбут киһини абатыттан сирэйгэ уоптарыаҕын илиитэ кэлгиэлээх буолла. «Чолбон». Сыҥааҕын тыаһат (сыҥаахха уоптар) көр сыҥаах. Өссө охсоору сохсоһуйан эрдэҕинэ, киһитэ, халбарыс гынан, сыҥаахха уоптаран түҥнэри дайбаан кэбистэ. «Саха с.»

уоп

I
туохт. Айаххар төһө киирэринэн, батарынан тугу эмэ ук, сим. Брать что-л. в рот, держать что-л. во рту, набивать себе чем-л. рот
Харамар хаары уоппут (өс хоһ.). Сүүс сымыыты биирдэ уобар баар үһү (тааб.: суоруна). Сылдьыбыт сыыһы булар, Сыппыт сыттыгы уобар. Күннүк Уурастыырап
Суотчут …… хамсатын уоппутунан, туран төттөрү-таары хаамыталаата. В. Чиряев
Буору уоп көр буор
Уһун Уйбаан урут оҥорбут айыытын-харатын иһин буору уоппатаҕар баһыыба. И. Никифоров
Будулҕан буруо ортотуттан фашистар, бу барыс гына түһээт, мэлис гыналлар — буору уобаллар. С. Никифоров. Омурдун муҥунан уоп көр омурт II. Кыра уол омурдун муҥунан сакалаат уоппут
ср. др.-тюрк., тюрк. оп ‘хлебать, глотать’
II
аат. Биир уобуу буолар ас. Количество еды, помещающееся во рту, кусочек чего-л. на один укус. [Куралай Кустук] бу ап-хомуһун дойдутугар хантан биир омурт айыы уутун, биир уоп айыы аһын булуой?! Д. Апросимов
Туох-ханнык иннинэ, уоп да ыстыылыга суох, арыгы иһэр дьон буоллубут. Багдарыын Сүлбэ
[Эмээхсин — уолугар:] Хайа сыа сиэҥ дуо, биир уобу? А. Твардовскай (тылб.)

уоп-чуоп

сыһ.
1. Оргууйдук уостаргын хамсатан, улахан тыаһы-ууһу таһаарбакка (хол., саҥар). Негромко, активно шевеля губами
Уон иккилээхүстээх оҕо Уоп-чуоп чаҕаара, Олоҥхолуу олордоҕо Тугун бэрдэй, чуопчааран! С. Тимофеев
«Уоп-чуоп салбаныҥ, оччоҕо үлэҕит түргэтиэ», — диэтэ Николай. А. Сыромятникова
[Ньиэмэстэр] ити уоп-чуоп аһыы олордохторуна, саба сүүрдэн киирэн ыстаал ардаҕынан тибиирбит киһи баар ини. «ХС»
2. Кылап-халап, куттаммыттыы (көр). Испуганно, растерянно, часто меняя направление взгляда (смотреть)
Уһуктан өйдүөн көрдүлэр, Уоп-чуоп көрө сыттылар, Уоку-суоку Одуулуу сыттылар. Д. Говоров
[Оҕолор] уоп-чуоп, оҥой-соҥой көрдүлэр, ийэлэрин илиитин кэтэстилэр. М. Тимофеев
Уҥа өттүбэр Уоп-чуоп көрбүт Уот чолбон харахтаахтарым! «Чолбон»

Якутский → Русский

уоп

кусочек чего-л. на один раз, на один укус; биир уоп килиэп крохотный кусочек хлеба.

уоп=

брать в рот, всовывать в рот (себе); улуутук этимэ, улаханнык уоп погов. не говори громких слов, лучше бери в рот кус побольше.

уоптар=

1) побуд. от уоп =; 2) перен. разг. ударить, треснуть, хватить кого-л.; сирэйгэ уоптар = треснуть по лицу.

Якутский → Английский

уоп=

v. to take a mouthful


Еще переводы:

уоптарыы

уоптарыы (Якутский → Русский)

и. д. от уоптар =.

бөскөйбүт

бөскөйбүт (Якутский → Якутский)

даҕ., кэпс. Үллүбүт курдук суон, модьу көрүҥнээх (улахан уҥуохтаах киһини эбэтэр сүөһүнү, кыылы этэргэ). Тучный и крупный (о человеке высокого роста или о крупном животном и звере)
Бүтүн саһааннаах бөскөйбүт ньиэмэһи дөйүтэн баран, икки илиитин кэдэрги кэлгийэн, айаҕар өрбөҕү уоптаран, плащ-палаткаҕа соһон иһэрбит. Н. Кондаков
Толору угууланан үллэйбит, үллэҕэр. Набитый чем-л. до предела (напр., о портфеле)
Күлүк Луха …… ыстаанын сиэбиттэн бөскөйбүт саппыйаан кумааһынньыгын ороон таһаарбыта. Н. Якутскай
Айаҥҥа аналлаах бөскөйбүт тирии бартыбыалга биир сорочканы, соттору, мыыланы …… угунна. П. Аввакумов

оноҕос

оноҕос (Якутский → Якутский)

аат., эргэр.
1. Былыр сүнньүнэн булка туттуллар ох (үксүгэр куобаҕы бултуурга). В старину: стрела, применяемая в основном на охоте (обычно на зайцев)
Тииҥ оноҕоһун көрдүүрүгэр дылы (өс хоһ.). Бабаарынатыгар арааһынай үүттээх таастар, этиҥ сүгэлэрэ, ох саалар, муос оноҕостор мунньуллубуттар. Болот Боотур
Ох саа оноҕоһунан ытан, булчут кыылы уонунан, бэл диэтэр, сүүһүнэн хаамыылаах сиртэн өлөрөрө. КФП БАаДИ
2. түөлбэ., эргэр. Сэриилэһэргэ, кыргыһарга туттуллар тимир төбөлөөх ох, сэриилэһэр ох. Боевая стрела
Ол гынан баран, кыргыс сэбин тыҥас тыаһын истэ, оноҕоһу оонньоторун көрө иликпин. «Чолбон»
Истиэнэ үрдүттэн, оноҕосторго таптаран, кириэппэһи көмүскээччиллэр сууллуталыыллара. КФП БАаДИ
Эмиэ өстөөх биһигини эргийэрдии сананна, Эмискэ хас да оноҕос мин көхсүбэр хатанна. Ш. Руставели (тылб.)
Оноҕоскутун ылыаххыт (уоптарыахпыт) — кытаанахтык кэһэйиэххит (кэһэтиэхпит). Проучить, сурово наказать за преступление
Кыһыл этэрээтэ күһүн: «Үрүҥнэр, хара тыаны сирэйдэнимэҥ, кэлиҥ бэттэх, арҕаа диэки киэҥ хонууларга, оччоҕо оноҕоскутун ылыаххыт», — диэбиттии арҕаа диэки баран биэртэ. Бэс Дьарааһын
Күүһүлээн көрүҥ — Көрдөрүөхпүт, Оноҕоскутун уоптарыахпыт. Күн Дьирибинэ. Оноҕос төбөтө буолбут — кус оҕото ууга киирэн сылбырҕатык устар, ууга устара көстөр буолбут. Бойко плавать на воде (о недавно вылупившихся утятах)
[Кунньалгы:] Оҕолорбутун хойутаан ууга киллэрбиппит. Сотору оҕолорбут оноҕос төбөтө буолан үөртүлэр. Р. Кулаковскай
Балтаанай оноҕос көр маалтаар I: маалтаар оноҕос
Балтаанай оноҕос барахсан Бар дьаҕыл курдук барылаан кэлэн Бастыҥ өһүө баһыгар Баһынан батары түһэн хааллаҕа. П. Ойуунускай. Оноҕос бэргэн миф. – булт-алт иччитин Баай Байанайы хоһуйан ааттааһынтан биирдэстэрэ. Один из эпитетов духа леса и охоты Бай-Байаная. Оноҕос от бот. — оноҕос төбөтүн курдук сэбирдэхтээх от. Стрелолист. Манна оноҕос от ордук үчүгэйдик үүммүт
ср. тув. согун, хак. соҕан ‘стрела (для лука)’, эвенк. онгохос ‘стрела с тупым концом’

уобуу

уобуу (Якутский → Русский)

и. д. от уоп=.

буор

буор (Якутский → Якутский)

  1. аат.
  2. Үүнээйи үүнэр сир үрүт араҥата, сир кырса. Земля, верхний слой почвы
    Кыыс Амма кытыллара нүөл кырсынан, уохтаах буорунан сураҕыраллар. Софр. Данилов
    Чэйиҥ, чэйиҥ, чэкийдэр, Чиргэл буортан тирэнэн Тэйэн-тэбэн иһиэҕиҥ! С. Васильев
    Өлүөнэ өрүс умнаһын буора оҕуруот аһа үүнэригэр олус табыгастаах. «ХС»
  3. Ууга мэһийдэххэ тиэстэ курдук буолар олус мээккэ буола бытарыйбыт хайа боруодата; туой. Глина. Көһүйэ буорун үчүгэйдик эллэниэхтээх
    Буор көһүйэҕэ көбүөр ытыйа турар Ааныс куттаммыттыы балаҕан түгэҕин диэки көрдө. Софр. Данилов
    Дьадаҥы ыаллар күөл хомуһун маска тылбыйан тас өттүн буорунан сыбаан оҥостубут ыыспалара — ыраах ньахчарыһан олороллор. Эрилик Эристиин
    Оһох буорун ылбыт омуһахха бэйэлэрэ оһох оҥостоллоро. Дьүөгэ Ааныстыырап
  4. Быыл, суол быыла. Пыль
    Утарыта иһэр массыыналар күдэн буору икки өттүнэн субуйа тардан аҕалан холбуу охсоот, аасыһа турдулар. Амма Аччыгыйа
    Уулусса кубус-кураанах, арай дөрүн-дөрүн сиккиэр тыал суол буорун, бөҕү-сыыһы өрүкүтэн ааһар. Софр. Данилов
    Тойон тумул хоонньуттан, Туман буору өрүкүтэн, Тоҕус ыҥыыр аттаах дьон Тоҕо ааҥнаан таҕыстылар. Күннүк Уурастыырап
  5. Дойду, сир, төрөөбүт дойду. Страна, родина, родной край
    Килбиэн күммүт анныгар Ким барыта сүүһүн туоллун, Орто буортан барарыгар Оҕото хос сиэннээх буоллун. Күннүк Уурастыырап
    Тиэтэй, буойун, Төрүт буоргун көмүскээ, Тиэрэ кэбэн, турбаттык Түөкүннэри түҥнэртээ! А. Абаҕыыныскай
    Дьэ диэ, бу төрөөбүт буортан ордук ахтылҕаннаах туох да суох. А. Сыромятникова
  6. эргэр. Нолуок төлүүр иһин бэриллэр ходуһа сир. До революции: земельный надел, выдаваемый обычно за уплату налога, ясака
    Соҕотох Лиэп Буудап Арыылаах Алааһы бүтүннүү сабардыыр — Көр оттон Таҥхааһай оҕонньор Төһө өр буора суох сылдьарый? Эрилик Эристиин
    [Одунча:] Киһи үс гыммыт биирэ тыыннааҕар буор сүкпэт, арай өллөҕүнэ эрэ икки арсыын буору сүгэр. Суорун Омоллоон
    Инньэ эһэмэбэм саҕаттан хоруонай буорбун тутан сылдьабын. Ону күн ыраахтааҕыга тиийэ үҥпүккүт иһин бэрдэриэ суоҕа диэн ыыра эрэнэбин. М. Доҕордуурап
  7. харыс т. Киһи иинэ, киһи уҥуоҕа. Могила
    Мин өлүөм — дьүһүнүм сүтүөҕэ, Мин буорум отунан үүнүөҕэ. Кэриэһим — кэннибэр хааларым, Кэхтибэт — кэрэкэ тылларым. П. Ойуунускай
    Буорга үлэлиир сириҥ хаҥас диэки халдьаайыга буолуо, аҕам аах аттыларыгар. Н. Заболоцкай
    Бу диэкинэн быһа охсон аастахпына, сиртэн нэһиилэ томтойон көстөр көтөҕө саппыт ытым, Нэктэлим, буоругар тохтоон ааһарым. Кэпсээннэр
  8. даҕ. суолт. Буору (туойу) мэһийэн, симэн оҥоһуллубут. Глиняный, сделанный (состоящий) из глины
    Кыараҕас муус түннүктэрдээх муосталаах ампаар дьиэ ортотугар турар буор оһох тыаһаан-ууһаан умайан лиҥкинээн барда. Эрилик Эристиин
    Сайылык буор сыбахтаах балаҕаннара кыччаан, намтаан, күнүс көрбөтөх киһи манна ыал баар буолуо дуо диэх курдук, иҥэнсүтэн, күл курдук боруһан, хаптаһан тураллар. Суорун Омоллоон
    Туллай хоонньуттан үрүҥ таас иһиттээх хартыыһаны, эмиэ оннук иһиттээх биэрэһи, икки буор чааскыны, икки биилкэни уонна да элбэҕи хостоон таһаарда. Н. Павлов
    тюрк. бор, пор
    Буор айах — түөкүн, уоруйах (кинилэр уорбут сүөһүлэрин кистииллэригэр буор буоларын иһин этэллэр). Вор (букв. земляной рот — возникновение фразеологизма связано с тем, что воры прятали мясо убитых животных в ямах). Буорга киир — өл, көмүлүн. Умирать; лечь в могилу
    Ол эн ат бэлэхтээбит «быраатыҥ», баҕар, буорга киирбитэ ырааппыта буолуо. «ХС»
    Күлэр-үөрэр, сүбэ биэрэр Өрүү тыыннаах эдэри, Буорга да кииртин иннигэр, Өлбүт диэххэ түктэри. С. Данилов
    Төһө да кылгаһым-кыараҕаһым иһин, биир иннэни-бүргэһи уорбакка буорга киирэр баҕалаахпын. Болот Боотур. Буордаах эт — уоран өлөрүллүбүт сүөһү этэ. Мясо ворованной скотины (букв. мясо с землей)
    Түүлээх уллуҥахтаах, Түүн сырыылаах, Сыалаах быһахтаах, Сул туос остуоллаах, Үөннээх эт сүгэһэрдээх, Буордаах эт аһылыктаах, Муҥутуур түөкүн аатырбыт Мин муҥнаах буоллаҕым. С. Зверев. Буор дьадаҥы — олус дьадаҥы. Голодранец
    Уйбаан аҕата, буор дьадаҥы киһи, эдэр сааһыгар өлбүтүн кэннэ, ийэтэ атын нэһилиэккэ эргэ баран хаалта. А. Софронов. Буор иһээччи — арыгыны эккирэтэн туран олус элбэхтик иһэр киһи, арыгылаан киһи аатыттан ааспыт киһи. Беспробудный пьяница
    Быһаас аахпыттара бөһүөлэккэ 33 буор иһээччи баар сурахтааҕа. Далан
    Сорох үчүгэй дьахталлар оннооҕор адьас буор иһээччи буолан, киһи аатыттан ааспыт эрдэрин биэбэйдээн, сүүрэн-көтөн, сылаассымнаҕас тылларынан ааттаан, атаҕар туруоран дьон кэккэтигэр киллэрэллэр дии. «ХС»
    Буор иһээччи билигин ыалы кэрийэн хонуктуур, көрсүбүт киһитин аайыттан «умналаан» арыгы иһэр. «Кыым». Буор маҥалай — олус моҥус, аһара аһанньаҥ, аһастаах. Ненасытная утроба, обжора (букв. глиняное брюхо)
    Бу Буор маҥалай, Бурҕалдьы сото, Босхоҥноон сытан, Босхону аһаан, Буоратта буолбаат?! Эллэй
    Киһилэр буолбатахтар — Кыыллары кытта кыратыахсыттар, үөннэри кытта үөхтэриэхситтэр, Буор маҥалайдар, Буос бээгэйдэр да бааллар эбит! П. Тобуруокап. Буор сахалар — тоҥус-маньчжур тыллаах норуоттар былыргы сахалары, сайыҥҥы балаҕаннарын буорунан сыбыылларын иһин итинник ааттыыллара. Земляные якуты (так называли якутов, которые летние юрты обмазывали глиной, тунгусо-маньчжурские народы). Буор сирэй — кыбыстары билбэт, сааппат сирэй. Бессовестная, бесстыжая рожа (букв. земляная рожа)
    [Үрүҥ Уолан] Көр-даа-бу!!! Көр-даабу!!! Көстүбэт көлдьүнэ, Буор сирэй, Бурҕалдьы сото Тумсуҥ тууһун Туох истиэ баарай? П. Ойуунускай
    Буор сирэй, баҕар, эн манна букатын да хаал! Дуорас кыһаллыам суоҕа. НС ОК. Буор тохтор — олус эһин, быһын, туга да суох хаал (дьадайан); тугу да кыайбат буол (олус кырдьан). Обеднеть, остаться ни с чем; стать немощным (от старости)
    Арыгыһыт киһиттэн буор тохтор (өс хоһ.). Умнаһыттан буор тохтор (өс хоһ.). Мин бу буор тохтор буола кырдьыахпар диэри соргу көрдөһөммүн сир-сир эгэлгэтин кэрийдим, дойду-дойду арааһыгар сырыттым. Софр. Данилов. Буору (буор) бааһырдар — ынах, сылгы сүөһү (улаханыттан-кыратыттан, тыһытыттанатыырыттан, эмиһиттэн-көтөҕүттэн тутулуга суох бас билэр сүөһү уопсай ахсаанын саба быраҕан этэргэ). Конный и рогатый скот (букв. на земле след оставляющие — старинное выражение якута-скотовода, определявшего количество своего скота по головам, независимо от возраста, упитанности и т. д., напр., буор бааһырдарым сүүрбэ ‘у меня двадцать голов скота’)
    Буору бааһырдара элбээбит киһи (өс хоһ.). Уонча буору бааһырдар сүөһүлэнэн, үһүн туолан эрэр биир уол оҕолонон, син атын дьоҥҥо муҥа суох санатан, туспа буруо таһааран, алтасэттэ сыл ыал буолан олорбуттара. А. Сыромятникова
    [Оҕонньор ыспыраанньыкка:] Сылгылыын-ынахтыын буор бааһырдарым биэс сүүсчэкэ. Болот Боотур. Буору бааһырт (бааһырда сырыт) — букатын бүтэн баран, тыыннаах эрэ сырыт. Стать немощным, доживать последние дни
    Абалаах-саталаах өстөөхтөрүн килбэйэн тахсыар диэри таһыйтараллара. Ол сордоох эмиэ киһи буолан буору-сири бааһырдан сылдьан, онон бүтэрэ. А. Сыромятникова
    Үтүө доҕотторуом! Өбүгэ дьонноруом! Буору бааһырдарым, Тыккырыыр Тыыннааҕым тухары, Үчүгэйдик, Үөрүүлээхтик, Үлүскэнник Олоҕу олорорго Өлүмнэһэбин, Өрүсүһэбин. С. Данилов
    «Дьоҕойон буору эрэ бааһырдан сылдьарыҥ айыыта буоллаҕа дии», — дэһэллэр. Ч. Айтматов (тылб.). Буор уйбат буруйа — улахан, ыар буруй, айыы. Очень большой, тяжкий грех, тяжкая вина
    Буор уйбат буруйдаах, сир уйбат сэмэлээх (өс хоһ.). Мөккүһэ түһээт, этиһэллэр, этиһэ түһээт, өстөһөллөр, өстөһө түһээт, буор уйбатынан буруйдаһаллар. Амма Аччыгыйа
    Оттон оҕолорбутун умсарбыт, Сир-буор уйбат сидьиҥ буруйун оҥорбут Сиэхситтэр систэрин үөһүгэр Өс-саас өҕүллүбэт өргөс үҥүүтүн өтөрү саайыахпыт. Эллэй. Буору (сири-буору) кымаахтаа (кымыстаа) — улаханнык кыбыһын, кыбыстыылаах балаһыанньаҕа түбэс; олус кыбыстынньаҥ буол. Сильно смущаться, стесняться; попадать в неудобное положение
    Оттон бу Илья киһини кыайан өрүһүйбэт, оҕочооно бэрт, бэйэтэ сирибуору кымаахтыы сылдьар. В. Яковлев
    Күөх зонаны харабыллыыр эбээһинэстээх Кеша сири-буору кымыстыырыгар тиийдэ. Е. Макаров. Буору кытта <кытары> буор буолбут — олус өрдөөҕүтэ өлөн умнуллубут, көмүллүбүт да сирэ биллибэт буолбут; олус өр туран, эргэрэн, эмэҕирэн, сууллан, биллибэт-көстүбэт буолбут (туох эмэ тутуу, өтөх туһунан). Забытый из-за давности смерти, даже могилу нельзя найти; сравняться с землей; обветшать, обрушиться, исчезать (напр., о старых строениях)
    Онуоха диэри [оҕолор улаатыахтарыгар диэри] миигинник баҕас буору кытта буор буолаа инибин. Амма Аччыгыйа
    Оҥхой курдук алаастар үрдүлэригэр эргэ, сиҥнэн эрэр эбэтэр сиҥнэн бүппүт былыргы өтөхтөр, баҕар, сарсын, баҕар, өйүүн буору кытары буор буолан, сири кытары сир буолан олоччу симэлийиэхтэрэ. В. Гаврильева. Буору уоп — өл (кыраан, сэтэрээн этии). Умирать (букв. набрать полон рот земли • проклятие, злорадство)
    «Эн мин биэбин хоолдьуга, көҥсүү гын, куртаҕыҥ түгэҕэр тимир үөрбэ буолан түспүтүн, быйылгы үрүҥ хаары туораабакка буору уобан хаал!» • диэн эмээхсин кыыһыран олус кыраабыт. МНН
    Бу сордоох сиһин үөһүн быһа кымньыылатан умса түстэ, буору уопта. Өллө-үө?!! Болот Боотур
    Сүүһүнэн ньиэмэс саллааттара уонна эписиэрдэрэ, власовецтар, кинилэр хос моонньохторо буору уоппуттара. ССХУо. Буору уоптар — тыынын быс, өлөр. Убивать, лишать жизни (букв. заставить схватить землю ртом)
    «Бассабыыктары ытыалаа! Харса суох ытыалаа! Баартыйата суох киһибин диигин, кинилэри харыстаама. Ыппатаххына бэйэҕэр буору уоптарыам!»— диэбитэ кини кытаанахтык. Д. Таас
    Хаарыан бэрэмэдэйим! Илдьэ бардаҕа! Кыһыллар буору уоптардахтарына, хоолдьуга гынар ини! «ХС»
    [Мыреев] бааһыран госпиталга киирбитэ. Үтүөрэн баран уонунан гитлеровецтары эмиэ буору уоптарбыта. «Кыым». Буору (сири) харбат — туста сылдьан албаска киллэрэн охтор. Сбить с ног (напр., в борьбе хапсагай или вольной)
    Хайдахтаах да күүстээх киһини көрүөх бэтэрээ өттүгэр буору харбатар дьикти тустуу албастарын ымпыктаан-чымпыктаан билэр саҥа учуутал сиэксийэтигэр Одьулуун ыччата барыта суруйтарбыта. Е. Неймохов
    Буор аһыҥа — иккис кынатыгар кыһыллаах, бороҥ өҥнөөх бөдөҥ аһыҥа. Саранча
    Кураан буолан буор аһыҥа, кыната кууран, ыраах баҕайы көтөн сырдыргыыр. Амма Аччыгыйа. Буор быһыт — буору астаран эбэтэр кутан оҥоһуллубут быһыт. Земляная дамба
    Кэлэр саас буор быһыт быһыахха. М. Доҕордуурап
    Аны өлгөм уулаах Ботомоойу үрэҕин 10 миэтэрэ үрдүктээх буор быһытынан бобон, бу үрэх уутун хоту диэки халытыахха наада. И. Егоров. Буордаах уу — өрүс көмүөлү көтөҕөр бастакы халаана ааспытын кэннэ, сир ирбититтэн, хайалар хаардара ууллубутуттан кэлэр иккис халаан. Летнее (второе) половодье
    Өрүскэ улахан уу кэлэн турар, буордаах уу. А. Сыромятникова
    [Күөх хонуу] бүгүн буордаах уу кэлэн, эмиэ тобус-толору уунан мэндээрийэн хаалла. Н. Лугинов
    Гидрометслужба биэрэр көрдөрүүлэрэ быйыл иккис, буордаах уу таһыма Өлүөхүмэ оройуонугар бастакы уутааҕар миэтэрэ аҥара уонна биир миэтэрэ үрдүк буолуо дииллэр. «Кыым». Буор кут итэҕ. — саха өйдөбүлүнэн киһи кутун үс сүрүн чааһыттан биирдэстэрэ. Одна из трех частей души человека (согласно представлениям древних якутов, душа человека состоит из трех частей: буор кут, ийэ кут и салгын кут)
    [Андаҕарбын булгуттахпына] Буор куппун буор ийэ туппатын, Салгын кутум салгын үөрэ буоллун, Ийэ куппун, иэйэхсит аайы илдьимиэхтин. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Суоһалдьыйа Толбонноох буор кутун буор туппатын, ийэ кутун иэйэхситэ ылбатын, салгын кута, кырыыска туран, кырамаҥҥа көппөтүн. П. Ойуунускай
    Оҕобун эйигин, ыччаппын, ытыктыыр киһибин, Дьэримиэйи кытта (Дьэргэ диэки ыйан кэбистэ) буор куккутун бохсоруйан, ийэ куккутун эҕэрийэн бииргэ холбоору — кэлэн олоробун. Болот Боотур. Буор сата — этиҥ тааһа, этиҥ сүгэтэ. Громовой камень (песок, расплавленный от удара молнии). Оҕолор буор сатанан оонньообуттар. Буор суол — солооһуннаах, буору кутан томтотуулаах, ханаабалаах суол. Грунтовая дорога
    Дэриэбинэттэн тахсан, улахан буор суолга киирдибит. И. Никифоров
    Буор суол, асфальт суол, бетон суол, тимир суол, халлаан суола, уу суола... Сыыйыллар, сундулуйар, эргичийэр, дьон олоҕун бэйэтигэр сөрүүр. В. Гаврильева. Буор түҥэтик — нэһилиэк сирин бүтүннүүтүн хос түҥэтии. До революции: коренной передел в якутском наслеге сенокосных угодий плательщикам ясака
    Кэнники ойох ыллаххына дьиэ-уот туттарга уһаайба онно эмиэ наада буолуохтаах. Онон буор түҥэтиккэ хайаан даҕаны уһаайба онно ылларгын сөп буолуох этэ. П. Ойуунускай
    Аны сайын буор түҥэтик буолар үһү. Н. Павлов
    Лоп курдук биэс уон сыл буор түҥэтик олоҕурбута, күөх биэдэмэс туругурбута, саарба саһыл күрүөлэрэ үөскээбиттэрэ. Суорун Омоллоон. Буор хара киһи — олус хара киһи. Очень смуглый, чернолицый человек. Ыйдаҥатааҕы тиит күлүгүн курдук буор хара киһи. Саха фольк.
сыҥаах

сыҥаах (Якутский → Якутский)

аат.
1. Киһи-сүөһү айаҕын икки өттүнэн (үөһээ уонна аллараа) тиистэригэр олох буолар уҥуохтар; киһисүөһү сирэйигэр ол уҥуохтар сылдьар сирдэрэ. Челюсть; подбородок. Сылгы сыҥааҕа. Сыҥаах быччыҥнара
Баанча хараҕа кэҥээбит, кыламана хойдубут, сыҥааҕа кырыыламмыт. Л. Попов
[Эһэ] сыҥааҕын икки баппаҕайын үрдүгэр уурбут, субу саба түһүөх курдук оҥостон сытар. Суорун Омоллоон
Дал иһигэр уонча туҥуй бургунастар кэбинэн сыҥаахтара оонньоҥнуу сыталлар. Н. Якутскай
2. Туох эмэ быһыытынан эбэтэр хамсыырынан киһи-сүөһү сыҥааҕар майгынныыр чааһа. Часть чего-л., напоминающая внешне или по действию, движению челюсть человека, животного. Сыарҕа сыҥааҕа. Чыскы сыҥааҕа
Кини көрүдүөрүн устун тимир суол сыҥаахтара сыыйылла сыталлар. С. Федотов
Урут хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, онтун билигин алтантан сыҥаахтыыр. «Кыым»
Алын (аллараа) сыҥаах буол көр аллараа
«Сыла туоллаҕына, болдьоҕо кэллэҕинэ, нэһилиэк хата босхо сирдэнэн хаалыыһы», — Лобуох уус алын сыҥаах буола олордо. Күннүк Уурастыырап
«Сирэйэ эрэ ньыламан маҥан буолбат дуо?» — Ааныка күлэ-үөрэ алын сыҥаах буолла. А. Сыромятникова
Ити акаары тылыгар аллараа сыҥаах буола сытаҕын. «Чолбон»
Сыарҕатын сыҥааҕа иҥнэр көр сыарҕа. Билигин да миигин одуулууллар диэн, эн биһиэхэ сыарҕатын сыҥааҕын иҥиннэрэр үһү. М. Доҕордуурап. Сыҥааҕа ыарахан кэпс. — өҥөтүн ыараханнык сыаналыыр, ыарахан сыаналаах. Просить, брать дорого за услугу (букв. челюсть его тяжёлая)
Уон сүүстэн итэҕэһи ылыахтара суоҕа. Манна таһаҕас таһааччылар сыҥаахтара ыарахан. Н. Якутскай
Бу ырыынак ааныгар таксилар бааллар ээ. Хата, сыҥаахтара ыарахан соҕус буолуо. Р. Баҕатаайыскай. Сыҥааҕа ыпсыбат — 1) олус тоҥмут. соотв. зуб на зуб не попадает. Кыра уол тоҥон сыҥааҕа ыпсыбат буолбут; 2) туохтан эрэ үөрэ-көтө сылдьар. Пребывать в радостном настроении, улыбка не сходит с лица. Сыҥааҕа ыпсыбат буола үөрдэ. Сыҥааҕа ытыстар — 1) уһун кыһын устата эһэ аһаабакка сытар буолан, сыҥааҕын иҥиирдэрэ мастыйан, айаҕын аанньа аппат буолан хаалар. Ону сыҥааҕа ытыстар дииллэр. Так говорят, когда за долгую зимнюю спячку челюсти у медведя сцепляются так, что он не может раскрыть свою пасть (букв. челюсти сжимаются); 2) көсп. Сыҥааҕа ытыстыбыт эһэҕэ дылы күлбэт-үөрбэт, саҥарбатиҥэрбэт мас сирэйдэн. Придать лицу холодное, непреклонное выражение
Кыһыйбыт аһыйбыт иһин тэҥнэһиэҥ дуо — сыҥааххын быһа ытыстан олороҕун. П. Ойуунускай
Омук куонсуллара сыҥаахтара ытыстан, күлэри көрбөтөх, мичиги билбэтэх сирэйдээххарахтаах дьон киирэннэр олохторугар олордулар. «ХС». Сыҥааҕын тыаһат (сыҥаахха уоптар) — сыҥаахха оҕус. соотв. влепить пощёчину. Уол үөхпүт киһини сыҥааҕын тыаһатта
Онуоха астарыах бокуой биэрбэккэ, Дьөгүөр бэлэмнэнэн турар уҥа илиитинэн охсуох курдук буолан иһэн, сүр сымсатык, хаҥаһынан аҕалан, Баһылайы сыҥаахха уоптаран кэбистэ. Күннүк Уурастыырап. Сыҥааҕын уута сүүрэр — амтаннаах аһы сиэҕин олус баҕаран айаҕын иһэ симэһининэн туолар. соотв. слюнки текут у кого-л.
Аны биирдэ омурдарым дуу, омурпатым дуу?.. Хата, сыҥааҕым уута дэлби сүүрдэ. Суорун Омоллоон
Никитин аҕабыыт уолаттара бэрэмиэнэ кэмигэр барыанньа, арыы кыбытыылаах буулканы сииллэрин көрүөххэ үчүгэй да буолара. Мэктиэтигэр сыҥаахпыт уута сүүрэр. «ХС»
Кини күөс хаһан буһарын кэтэһэр, сылаалаах уһун айан кэнниттэн сыалаах эти сиэхтээҕин саныысаныы, сыҥааҕын уута сүүрэр. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. силин быһа ыйыстар (1). Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын — киһи киһиэхэ туох эмэ үчүгэйи ыралыыр курдук эттэҕинэ, истээччи онуоха махтанар тыла. Благопожелание: желаю сытой, благополучной жизни (букв. пусть твой подбородок станет жирным, а рот — масляным). Сыҥааҕыҥ сыаланнын, айаҕыҥ арыыланнын (өс хоһ.). Сыҥаахха олорус — тыл бырахсан кэпсэтиигэ ойоҕостон кыттыһан бар. Вмешиваться, влезать бесцеремонно в чужой разговор (букв. садиться кому-л. на челюсть)
Дьахтар кэпсэтиигэ кыттар буоллаҕына сиилиир этилэр: «Сыҥаахха олорсон, дьахтар бөҕө», — дииллэрэ. А. Сыромятникова
[Поскачин] тыл этэртэн тардынна, этээччи табаарыстарга тыл бырахсан сыҥаахтарыгар олорсо сатаата. «ХС». Сыҥаах хоҥнор эргэр. — кэргэн кэпсэтэр кыыһыҥ аҕатыгар, кыыһын биэрэригэр эрэллээх, бастакы кэһиигин аҕалан туттар (атах эт, арыгы, харчы уо. д. а.). Делать первые подношения отцу невесты для получения его согласия (букв. отрывать челюсть)
Суорумньулаһыы, сыҥаах хоҥнорсуута кинилэргэ умнуллубат кэрэ-бэлиэ күн буолан сылдьыаҕа. П. Ламутскай (тылб.). Тэҥн. хоонньоһор кэһии. Сыҥааххын хоҥнор — 1) өр саҥарбакка сылдьан баран саҥар. Заговорить после продолжительного молчания
Көр, биирдэ сыҥааххын хоҥнорордоох эбиккин ээ. Мин өссө букатын ньомуой уол олорор диэммин, арыый кымньыыбынан таарыйталаан ыла сыстым эбээт! Н. Заболоцкай; 2) өл хаба түс, аһыы түс. Закусить, перекусить, подкрепиться
Эһэ саас арҕаҕыттан тахсаат, сыҥааҕын хоҥуннаран баран, аан бастаан кымырдаҕаһынан, онтон кэлин барынан бары, туох түбэспитинэн аһылыктанар. ПАК АаТХ. Тыллаах сыҥааҕынан сөбүлээб. — дьыалата көстүбэккэ аҥаардас тылынан эрэ. Только на словах (делать что-л.), фразёрствовать (букв. языком и челюстью)
Аныгы баҕайылар, тугу да бүтэрбэккэ сылдьан, тыллаах сыҥаахтарынан эрэ кынаттанар буоллахтара үһү. А. Софронов
Уон улууһу тыллаах сыҥаахпынан абылаан, ыллаан аһыы сылдьабын. М. Доҕордуурап
Тыллаах-сыҥаах иччитэ көр иччи. Мылаховтаах Тылгынов диэн иккиэн көҥдөй, аҥаардас тыллаах сыҥаах иччилэрэ дьон. Н. Лугинов
Бэргэһэ сыҥааҕа (кулгааҕа) көр бэргэһэ
Бэргэһэм сыҥааҕын баанан, сонум саҕатын туруоран баран, ол таһынан саал былааппынан тууна бааммытым да, тыал син биир иҥнибэт — быыһынан киирэр. С. Никифоров
[Харачаас] бэргэһэтин сыҥааҕын кырыатын үтүлүгүнэн туора-маары соттон кэбистэ. П. Филиппов
Оһох сыҥаа- ҕа — холумтан диэн курдук. Таһырдьаттан Мукуйук Уйбаан киирэн, саҥата-иҥэтэ суох, оһох сыҥааҕар холумтаҥҥа илбиллэн олорор. Күндэ
Оһох сыҥааҕар уонча саастаах Сэмэнчик диэн уол мас аты оҥорон тиниктэһэр. Н. Түгүнүүрэп
Оҕолорум ыал оһоҕун сыҥааҕын кэтээн хааллахтара, улааталларыгар тиийбэтим. Н. Түгүнүүрэп
Сыарҕа сыҥааҕа көр сыарҕа. Кини уолу кытта кэккэлэһэ, киэҥ суол уҥа өттүнэн, килэркэй сыарҕа сыҥааҕын суолун устун, оргууй хаамар. А. Сыромятникова
Кэтит сыарҕа сыҥааҕа хобордооххо сыаны сырылаппыттыы сыыгыныыр, ат туйахтара чыычаахтыы чыбыгыраһаллар. Н. Габышев. Сыҥаах баттан — сыҥааххын илиигин тоҕонохтоон өйүү тут. Подпереть щёку (щёки) рукой (руками)
Олоҥхоһут атаҕын оллоонноон, сыҥаах баттанан олорон, былыргы дьыл былдьаһыктаах быһылааннарын кэпсээн кэрэхсэтэн эрэр. Амма Аччыгыйа
Дьукаахтара Иһиччит Ньукулай, уокка аргынньахтаан, сыҥаах баттанан олорон, улам-улам сайдан, күөмэйэ чөллөйөн, …… олоҥхолоон куйуһутан истэ. Болот Боотур
Татьяна Сергеевна икки илиитинэн сыҥаах баттаммыт, киэҥ хараҕа килэбэчиҥниир. Н. Габышев
Сыҥаах ойуун — аҥаа- был 2 диэн курдук. Тымтык «сыҥаах ойуун» албынныыр этэ Күөспүт оннугар ыстанан. Баал Хабырыыс
Онтон сааскы муҥха буолар, биһиги дьоммут кэлэллэрин кэтэһэн, «сыҥаах ойуунунан» билгэлэнэбит. «ХС»
ср. ДТС еҥэк, йаҥах, тув. чаҥак, чаак ‘щека’, тат. яҥак ‘щека’, саҥак ‘жабры (у рыб); нижняя челюсть; бородка, выступ плотничьего топора; черенок заступа’

эминньэх

эминньэх (Якутский → Якутский)

  1. аат., кэпс.
  2. Эмиий тумуга. Выступающая в виде шишечки наружная часть молочной железы, на конце которой открываются молочные протоки, сосок
    Саҥа томтойбут төгүрүк эмиийдэрин эминньэхтэрэ тыыннаҕын аайы ис ырбаахытын үрүҥ солко ньууругар биллэ өтөн тахсаллар. Н. Габышев
  3. Үүтэ, аһа суох кураанах эмсэх (олорор эбэтэр олоро да илик оҕоҕо, ытаабатын диэн уоптаран кэбиһэллэр). Полая, из мягкого материала трубочка в виде соска, которую дают сосать младенцу, пустышка
    Эминньэҕин былдьаһан эймэҥэлии көппүт. П. Тобуруокап
    Уола, эминньэҕин эмэ-эмэ, утуйан кыракый таныыта көппөҥнүүр. Н. Апросимов
    Кини [оҕо] аттыгар таҥас эминньэхтээх муос эмсэх таҥхалла сыппыта. И. Никифоров
  4. бот. Сибэкки хоруонатын чараас, чаҕылхай өҥнөөх, сэбирдэхтиҥи тэллэгэр чааһа. Одна из тонких, обычно ярко окрашенных, похожих на листики пластинок, составляющих венчик цветка, лепесток
    Аан маҥнай бүгүн тылынна Хаһан да көстө илик сибэкки, Эминньэхтэрэ тэрэйэ аһылынна Сэрэнэн-сэрэнэн күн диэки. П. Тобуруокап
    [Гвоздика] сибэккилэрэ балайда бөдөҥнөр, биэстии тэтэркэй эминньэхтээхтэр. МАА ССКОЭҮү
    Кини [Ира] ромашка үрүҥ эминньэхтэрин биирдии-биирдии турута ысталаата. ПН ДЫ
  5. биол. Паразит-чиэрбэлэр туораттан киһи-сүөһү хайа эмэ уорганыгар оборон ылан сыстар уорганнара, хатанар уос. Присоски, с помощью которых некоторые черви-паразиты, питающиеся за счёт других организмов, присасываются к внутренним органам человека и животных, нанося вред их здоровью
    [Чиэрбэ] төбөтүгэр түөрт сиринэн төгүрүк быччыҥ эминньэхтэрдээх, онтуларынан оһоҕос эркинигэр хам сыстар. ББЕ З
    Лиистиктэр ураты бэлиэлэммиттэр: үгүстэр аналлаах хатанар уорганнаммыттар — эминньэхтээхтэр уонна дэгиэлээхтэр. ББЕ З
  6. муус. Хомус тылын чыычааҕын уһугун тиэрбэстии иэҕиллибит өттө. Круглое ушко, имеющееся на кончике вибрирующей пластинки музыкального инструмента хомус
    Кини хомус тылын хотуур туоһуттан эллээн, «чыычааҕын» иэҕэн, эминньэҕин төгүрүтэн бэрт элбэҕи соҕотуопкалаабыта. «Кыым»
    Урут хомуһун сыҥааҕын үрүҥ көмүстэн оҥороро, онтун билигин алтантан сыҥаахтыыр, хотуур туоһуттан тыллыыр, «чыычааҕын» иэҕэн, эминньэҕин төгүрүтэн этигэн оҥортуур. «Кыым»
  7. Хотууру уктаан баран хамнаабатын курдук туттарар тууратын чорбоҕо. Небольшой выступ на пятке косы, шипик
    Хотуур биитин эминньэҕин игиинэн аала-аала хотуур дьиҥнээх биитин, 2,5 сэнтимиэтир кэтиттээх синньигэс таптайыынан таһаарыллар. ААФ ОИОИС
  8. даҕ. суолт. Эмэ үөрэммит, эмиий үүтүн эмэрин олус сөбүлүүр (оҕо, ньирэй). Любитель сосать грудное молоко (о ребёнке, к-рого кормят грудью, телёнке), сосун, сосунок
    Түүн эбэҥ эмиийин эмээригин соһуппут этиҥ. О, дьэ эминньэх да эминньэх этиҥ. Н. Тарабукин (тылб.)
    «Эмэ үөрэммит тамыйах эминньэх буолар», — Маарыйа тугу эрэ иистэнээри маллаах иһитин хасыһар. «ХС»
    Кулгаах эминньэҕэ көр кулгаах
    Уол ох сааны ылан кирсин ууннаран кулгааҕын эминньэҕэр тиийэ үстэ субуруччу тардар. Саха фольк. Трошкаҕа хаар маҥан баттахтаах, уҥа кулгааҕын эминньэҕэр кыһыл көмүс кылдьыы ытарҕалаах, кырдьаҕас шахтёр кэлэр. Н. Якутскай
    Кыыс оҕо хаҥыл сүрэҕэ битийэн тэптэ, иэдэһигэр хаана оонньоон кулгааҕын эминньэҕэ кытта кытарда. М. Доҕордуурап
уобалаа=

уобалаа= (Якутский → Русский)

1) многокр. от уоп=; 2) разг. есть жадно и торопливо.

щека

щека (Русский → Якутский)

ж. иэдэс; # уплетать за обе щеки разг. омурдуҥ муҥунан уоп.

болточчу

болточчу (Якутский → Якутский)

сыһ. Үллэччи, бөлтөччү. Надуто, вздуто. Оҕо болточчу уоба олорор
Ити саппыйаҕа болточчу табахта сим. ПЭК СЯЯ
Мин сутурукпун болточчу тутуннум. И. Гоголев
Хамсатын болточчу уоппут. Болот Боотур