и. д. от кэчэс= упрямство, упорство.

настойчивость, упорство || настойчивый, упорный; дьаныар киһи настойчивый человек; дьаныарынан кыайар он берёт упорством.

1) неуступчивость, упрямство || неуступчивый, упрямый; дьирээ киһи упрямый человек; 2) упорство, настойчивость, упрямство || упорный, настойчивый, упрямый.

аат. Туруоруммут соругу ситиһэр дьулуур, дьүккүөр, ылсыһан туран үлэлээһин. ☉ Настойчивость, упорство в достижении намеченной цели, в решении поставленной задачи
Бу үлэ эриирин-мускуурун, уустугун, элбэх билиини-көрүүнү, дьаныары эрэйэрин илэ бэйэлэринэн, эттэринэн-хааннарынан эрэйдэнэн билбиттэрэ. И. Данилов
Сэбиэскэй киһи дьаныара Айылҕаны баһылаата; Сир үрдүнэн сураҕырар Кини үтүө албан аата. И. Чаҕылҕан
Дьулуур, дьаныар тугу кыайбатаҕай? «Кыым»

сыһ. Туохха эмэ олус дьүккүөрдээхтик ылсыһан. ☉ Проявляя большое стремление, упорство, настойчивость
[Күндэ] Сэбиэскэй былаас маҥнайгы күннэриттэн ыла саҥа олоҕу тутар иһин дьулуурдаахтык турунарга бэйэтин норуотун ыҥырбыта. Софр. Данилов
Ананийдаах түүн чээрэтигэр утуйа-утуйа, улахан дьулуурдаахтык үлэлииллэр. М. Доҕордуурап
Устаап - саҥа саллаакка Соломмотох суол курдук, Онон хаамп охтубакка, Дьулуурдаахтык, хорсуннук. И. Эртюков

туохт. Тугу эмэ ситиһээри элбэх сыраҕын биэр, күүскүн, сэниэҕин бараа, эс. ☉ Прилагать усилия к чему-л., проявлять упорство и настойчивость в чём-л.
Саһыл обургу итиччэ кыра, мөлтөх эрэйдээҕи олус да өр сыралаһан сиппит ээ! Амма Аччыгыйа
Салайааччы артыалы сүһүөҕэр туруорарга үгүстүк сыраласпыта. «ХС»

туохт., кэпс. Тугу эмэ ситиһээри күүскэ туруулас, сыралас. ☉ Прилагать усилия, проявлять упорство, настойчивость, чтобы добиться чего-л. [Оскуола дириэктэрэ Харанаайап] оскуола өрөмүөнүн туһунан быһаарсан этириктэһэ олорор. Н. Борисов
Оччолорго училищебыт хааччыллыыта аһара мөлтөх, үөрэнэр куорпуспут, олорор дьиэбит сүрдээх тымныы этилэр. Ол да буоллар, этириктэһэн, куурустан кууруһу бүтэрбиппит эрэ баар буолара. «Чолбон»

аат.
1. Материя биир сүрүн ураты дьоҕура: кини үлэни оҥорор күүһэ, хамсааһына. ☉ Одно из основных свойств материи — мера её движения, а также способность производить работу, энергия
Аатам, Күн, муора үллүүтүн эниэргийэлэрин курдук эниэргийэ баранан бүппэт источниктара улахан кэскиллээхтэр. КВА МГ
Тыал эниэргийэтэ — Күн эниэргийэтин сорҕото. ЭМ КТК
Уу эниэргийэтин источнигын быһыытынан өрүстэр улахан суоллаахтар. СПН СЧГ
2. Тугу эмэ гынарга сэниэ, күүс-күдэх. ☉ Физическая возможность активно действовать, сила, мощь
Оо, саха барахсан, үйэлээх сааһыҥ тухары итии иннигэр төһөлөөх көлөһүҥҥүн, эниэргийэҕин сиэппитиҥ, үйэҕин кылгаппытыҥ буолуоҕай?! Суорун Омоллоон
Киһи ханнык баҕарар үлэтин кэмигэр быччыҥын, ньиэрбэтин уонна өйүн эниэргийэтин ороскуоттуур. ПЭ
Оҕо улаатарыгар уонна уопсай сайдыытыгар эниэргийэни элбэхтик ороскуоттуур буолан үчүгэйдик аһыахтаах. ФВН ТС
△ Туруоруммут сыалы ситиһэргэ күүстээх дьаныар, дьүккүөр, санаабыккын хайаан да ситиһэргэ дьулуһуу. ☉ Особая настойчивость и упорство в достижении намеченной цели, в решении поставленной задачи
Өрөбөлүүссүйэлэр буолар кэмнэригэр норуот маассатын айар эниэргийэтэ уһулуччу күүстээхтик биллэр. ПЭ
Куоталаһыы быыстала суох сайда турара, маассалар үлэҕэ энтузиазмнара — кинилэр эниэргийэлэрин уонна өйдөрүн-санааларын дьыалата. ЭБТ
Левинсон, хаһан да, ханна да буолтун иһин, уһулуччу күүстээх санаатын, эниэргийэтин, дьулуурун ыһыктыбат. А. Фадеев (тылб.)

1. аат.
2. Дьон холобурун тардыыта, угуйуута. ☉ Влекущая сила воздействия чужого примера
   Бүтүн дэриэбинэ дьоно тахсан тибийбиттэрэ көҕө диэн, күүһэ диэн, сырсыыта диэн олус да буолар эбит. П. Ойуунускай
   Манна көҕө бэрт. Бары барыта «хаалыма», «куораттыаҥ», «биһигини кытта барыс» дииргэ дылылар. Н. Заболоцкай
3. Туохха эрэ тардыһыы, баҕа. ☉ Влечение, желание
   Мин суруйбут ырыаларбын дьон син сэргэҕэлииллэр ээ, итинэн көх тахсыа. А. Софронов
   [Семен] доҕотторо булт чааһыгар букатын көхтөрө суох эбиттэр. Н. Якутскай
   Сүгүн олорбот көх үөскээн, Сүргэлэрэ көтөҕүллэн, «Эмтээх» муора салгыныттан Эгдэйдилэр, биһи дьоммут. Күннүк Уурастыырап
   △ Күүс-күдэх, эниэргийэ. ☉ Энергия, сила, настойчивость, упорство
   Куппут чэй минньигэс сылааһа, Кулуһун дьиктилээх сылама, Саллыыгын, сылааҕын киэр үүрэн, Саҥа күүс, саҥа көх угуоҕа. Күннүк Уурастыырап
   Көр оонньуу аргыстаах Көх үлэ дьарыктаах Сүрэҕи көччүтэр, Сүһүөҕү мэччитэр. Болот Боотур
   △ Тугунан эрэ уопсай үлүһүйүү, умсугуйан дьарык оҥостон кэрэхсээһин. ☉ Всеобщее увлечение чем-л.
   Сааскы сэргэх саһарҕаҕа Булт көҕө саҕаланна. И. Гоголев
   Тамма уҥуор сүрдээх бултаах үрэхтэр бааллар. Бу дойдуга бултааһын көх уонна үгэс буолан хаалбыт сирэ эбит. И. Федосеев
   Сааскы ыһыы күрэҕин көҕө Түүҥҥү түүлү уймаата. А. Абаҕыыныскай
4. Тугу эрэ саҕалааһын, бачыымы көтөҕүү. ☉ Какое-л. начинание, почин
   Өндөрөй оҕонньор …… эмиэ биэс уон сүүһү суруйтарда, онон көх таһаарбыт дьоннорго иһигэр бэркэ абалана олорор. П. Ойуунускай
   △ Ордук кимээһиннээх, дьулуурдаах, тахсыылаах өттө (хол., оонньуурга). ☉ Инициатива, активность (напр., при игре)
   Оонньуу көҕө син-биир мин өттүбэр оннунан хаалла. Бачча баһыйа ылан бараммын сүүйэр инибин диэн наһаа холкутуйбутум. НСС ОоО
5. даҕ. суолт. Сэргэх, күө-дьаа, сонуну-саҥаны хабан ылымтыа. ☉ Живой, восприимчивый, активный
   [Оскуолаҕа] сорох кылаас бытаан, көҕө суох. Саҥараниҥэрэн биэрбэттэр. Н. Лугинов
   Сайын сайылык аайы Сүпсүһүү, мунньах бөҕө, Күө-дьаа кэрэ баҕайы, Көтөҕүллэр дьон көҕө. Баал Хабырыыс
   Илии үлэтигэр да биһиги үөрэнээччилэрбит көх дьон. «ББ»
   ♦ Көх түһэн көр көҕүс III
   Ол [өйөбүл] суох буоллаҕына, саҥа ыанньыксыт сопхуостан бүтэн барар болдьоҕун эрэ күүтэ, үлэ оҥорумтуотун үрдэтии «мин кыаҕым таһынан эбит» диэн көх түһэн сырыттаҕына, ама, баа буолуо дуо. «Кыым»
   ср. туркм. көк ‘веселый, радостный’, тув. хөг ‘забава, развлечение, веселье’

туохт.
1. Тугу эмэ ситиһээри дьаныһан туран сыралас, туруулас. ☉ Прилагать упорство, проявлять настойчивость в достижении какого-л. результата, добиваться чего-л. с трудом
Эн ол алҕаан эппиккинэн, Эллэстим үрдүк үөрэхтиин. Кыах баарынан, дьон тэҥинэн, Кыһалламмын, бүтэрдим син. Р. Баҕатаайыскай. Хомус тардар ньыматын араас албаһын чугуйар чуумпуга элбэхтик эллэһэн, араастаан дьарыктанан баһылыыр, сатыыр буолбута. К. Уткин
Ол эрэн үгүстэр үлэлээн, эллэһэн эрэйдэрин тилиннэрэргэ дьүккүһэллэр. ПАЕ УуАХО
2. Кимниин, туохтуун эмэ тулуһан охсус, күөн көрүс, утарылас. ☉ Долго и упорно бороться с кем-чем-л., преодолевая сопротивление; выдержать что-л., выстоять перед кем-чем-л.
Сэнньэлгэ буолбут Сэптэрин-сэбиргэллэрин Сиргэ ылан бырахтылар, Эт илиилэринэн Эллэспитинэн бардылар. П. Ядрихинскай
Кэргэним, хаҕыс, хабыр майгынын сымнатаары, сүүрбэччэ сылы быһа эллэстим да, иннин кыайан ылбатым. Ф. Постников
Ол да гыннар, биһиги көлүөнэ сэрии кэннинээҕи суту-курааны, дьыбары да эллэһэн туораабыт буолан, харса суохтуҥу этэ. В. Титов
3. Кими, тугу эмэ кытта бииргэ эҥээрдэһэн, алтыһан сылдьан бодорус, өйдөһөр, тапсар буол. ☉ Общаясь постоянно, притереться друг к другу
Уһун кыһыны нэһиилэ туораабыт эриэн моҕотой, Сеня кыра эрдэҕиттэн эллэспит кыыла, нэһиилэ сүүрэн арбах анныгар түстэ. Н. Босиков
Харсыһа үүммүт муостардаах, эриэн дьүһүннээх оҕуспунаан биэс-алта сыл эллэстибит быһыылааҕа. «ХС»
Наар бостууктардыын, булчуттардыын эллэһэр. Анарааҥҥылара кини кэллэҕинэ үөрүү-көтүү бөҕө. А. Кривошапкин (тылб.)
△ Өр кэмҥэ биир дьарыгынан дьарыктанан, биир сэбинэн-сэбиргэлинэн туттан, онуоха үөрэнэн хаал, үөрүйэхтэн. ☉ Привыкать к чему-л., свыкаться, сживаться с чем-л.
Үһүөн, туран, саастарын тухары эллэспит хотуурдарын сытыылаан чыыс-чаас соттулар. П. Аввакумов
Холобура, бу эн табаҕа үлэлээбитиҥ быданнаата эбээт. Ама биэс-алта сыл эллэспит үлэҕин салайыаҥ суоҕа үһү дуо! ВВ ЫСЫ
Булуугу уонна бинтиэпкэни эрэ кытта эллэһэн улааппыт дьон, уолга оннук эҕэрдэни суруйаары, хатырбыт, чэрдээх илиилэригэр уруучука туппуттар. ӨӨККҮ